Pramāṇa · Search · About · API

Bhagavadgita 4.21

Tātparyabodhinī 4.21

Language
Sanskrit

4.21

vedeti | brahmacaryāhiṃsādivivekavairāgyaśamadamādiścaryācāryeśvaraprasādādilakṣaṇayā niyatayā śrutyādisādhanasaṃpattyā yukto mokṣakaprayojanoktamumukṣuradhikārī brahmavidgurusannidhau śraddhābhaktibhyāmajasraṃ kṛtaśravaṇādijanyajñānenānubhūyamānamenaṃ pratyagrūpamātmānamahamarthamajaṃ janmādisarvavikāraśūnyamata evāvyayaṃ yena kenāpi prakāreṇa na vyetītyavyayaṃ avināśinaṃ vināśaḥ pramāṇena rajjusarpāderiva sattābādhaḥ dravyaguṇādibhiḥ paricchedaḥ tadabhāvo'syāstītyavināśī paripūrṇastamata eva nityamekarasamadvitīyāmātmatattvamidamevāhamāsmīti sākṣādyo veda sa puruṣaḥ sarvātmabhāvaṃ gato vidvān kathaṃ kena prakāreṇa kaṃ hanti kaṃ viṣayīkṛtya hananakriyāṃ karoti | kaṃ ghātayati kaṃ hananakriyāyāṃ pravartayati | sarvatra kiṃśabda ākṣepārthaka eva bhavati natu praśnārthakaḥ | pratyuttarādarśanāt | kathamiti sādhanamākṣipya kamiti viṣayākṣepaḥ | kaṃ ghātayatīti prayojyākṣepaḥ | evaṃ
'manasā hyeva paśyati' iti śruteḥ | nāpica pañcamaḥ | vikāritvāt jñātṛtvānupapattāvahamarthatvānupapatteḥ | nanvahaṃ jānāmītyahaṃkārasyāpi jñātṛtvaṃ pratīyata iti cenna | svato jaḍatvāt jñātṛtvānupapatteḥ | yathā ahaṃ manuṣya ityanyadharmā- dhyāsastathā jñātāhamityanyadharmādhyāsa eva | svato jaḍatvena jñātṛtvamasya na saṃbhavati | jñātṛtvasya cetanadharmatvādaddehadṛṣṭṛtvavat śaiśave mayā drākṣā bhu- kteti tena tena sahaiva vikāreṇa vinaśyato'haṃkārasya vikāriṇaḥ śaiśava- bhuktadrākṣānubhūtiścirakālikī vṛddhatve nopapadyate | tadanupapattāvahamarthatvaṃ na saṃbhavati | mamāyamahaṃkāro duṣṭa iti svātiriktasya jñeyatvena jñātṛtvānupapattā- vahamarthatvāsiddheḥ | nāpi ṣaṣṭho nāpi ca saptamo nāpyaṣṭamaśca | viśvādīnāṃ jñātṛvyatiriktatvenāhamarthatvāyogātteṣāmekaikāvasthābhimānitvena vyavasthāta- ddharmavijñānāsaṃbhavāt | yaḥ svapnamadrākṣaṃ yaḥ sukhamasvāpsaṃ so'haṃ jāgarmītyava- sthātritayajñāturviśvādibhyo bhinnatvamevāvagamyate nityatvamavikāritvaṃ ca | ataḥ pāriśeṣyādātmaiva jñātā | 'nānyo'to'sti vijñātā' iti śruteḥ| nanu niravayavasyātmano buddhitadvṛttīndriyairindriyārthaiḥ saṃbandhāsaṃbhavātkathaṃ jñātṛtvamiti cedbuddhyādibhiradhyāsikasaṃbandhasya saṃbhavādavikriyasyāpyā- tmano jñātṛtvaṃ sidhyati | yata evaṃ tato vijñāturātmana evāhamarthatvam | 'ahaṃ vijānāmi viviktarūpaḥ' iti śruteḥ | tata ātmaiva vidvān niru- ktavijñānasya viduṣaḥ saṃbhavādevaṃ vidvadātmanorabhinnatve 'ayamātmā brahma' ityātmano brahmābhinnatvaśravaṇādavikriyo'hamiti viduṣaḥ svasyāvikriyatvā- dvitīyatvajñānasiddherniraṅkuśatvādvikriyabrahmātmatvajñānabalena sarvakarmasaṃnyāsa upapadyata eveti siddham |
nanvātmanaḥ svato vikriyāvattvābhāve'pi pūrvāparadehaparigrahaparityāgayo- rvikriyāvattvamaupādhikaṃ saṃbharvāta pūrvāparagiriyogādbhānoriva tenāvikriyatva- masiddhamityāśaṅkya, vāsāṃsi gṛhṇato jahataśca puruṣasya yathā'vikriyatvaṃ tathaivātmano'pi dehopādānavisargarayorityātmanastavikriyatvaṃ dehādibhinnatvaṃ taddharmatatkarmatadavasthārāhityaṃ ca sūcayitumāha-

Linked texts (1)