Bhagavadgita 3.72

3.72

iti śrīmadbhagavadgītā0 sāṃkhyayogo nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ
eṣeti | eṣā sarvavedāntaprasiddhā sarvakarmasaṃnyāsapūrvakapratyagabhinnabrahmasvarūpāvasthānalakṣaṇeyaṃ brāhmī sthitiḥ niṣṭhā sarvavyāpikā 'pi 'yaśca śrotriyo 'vṛjino 'kāmahataḥ sa eko brahmaloka ānandaḥ' ityādīśrutyanurodhenākāmiṣveva sarvotkarṣeṇa vartate | na cāsyāṃ niṣṭhāyāṃ kāmyakāminostulyādhikāratvena phalasyāpi samatvena ca kevalamāyāsāparyavasāyī saṃnyāsa iti vācyam,
'dvāvimau na virājete viparītena karmaṇā | nirārambho gṛhasthaśca kāryavāṃścaiva bhikṣukaḥ ||'
iti śrutipramāṇataḥ kāmino nirārambhalakṣaṇabrahmaniṣṭhatāvairalyāt ; tathā 'pi tadāroḍhumicchāyāmapi bahulatarāntarāyasaṃbhavāt śrutyācāryaprasādato vedāntaśravaṇakālamārabhya dehapatanaparyantaṃ svāntarbāhyavijṛmbhitasaṃkalpakāmakarmasaṃnyāsapūrvakatvād brahmaniṣṭhāyā akāmino nirārambhakatvena tatrāntarāyābhāvāt asyāmakāmyevādhikriyate na kāmī |
‘ śreyaśca preyaśca manuṣyametastau saṃparītya vivinakti dhīraḥ | śreyo hi dhīro 'bhipreyaso vṛṇīte preyo mando yogakṣemādvṛṇīte¹ ||’
ityādiśrutyanurodhena kāminaḥ phalaṃ preyo 'bhyudayaṃ tadviparītasyākāminaḥ phalaṃ niḥśreyasamiti phalasyāpi vaiṣamyāttadanyathābhāṣaṇe, ‘ so 'kāmo niṣkāma āptakāma ātmakāmo na tasya prāṇā utkrāmantyatraiva samavalīyante brahmaiva sanbrahmāpyeti² ’
‘ yadā sarve pramucyante kāmā ye 'sya hṛdi śritāḥ | atha martyo 'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute³ ||’
ityādisadyomuktividhāyinyaḥ sarvakāmatyottarakṣaṇe pratyakparavibhāgāsahasattāsāmānyabrahmasvarūpāvasthānalakṣaṇavidehakaivalyapramāṇabhūtāḥ śrutayaḥ kupyeyun | tasmādasyāṃ niṣṭhāyāmakāmina evādhikāra iti siddhāntaḥ | dustyajasaṃsāratyāgapūrvakamasyāmakāmina evādhikāritā 'stu | kadācittanniṣṭhato 'kāmyapi cyavan pramādataḥ punaḥ saṃsāramohamāpnuyāditi tatrāha— na muhyatīti | uktalakṣaṇaḥ parivrāḍ brāhmīmenāṃ niṣṭhāṃ prāpya kadācidapi svāvidyādvaya-
vijṛmbhitajīveśādinānābhedāspade saṃsāre na muhyati | brahmātmaniṣṭhākabalitasvāvidyādvayatatkāryamohatvādenāṃ prāpya akāmī na muhyatītyuktyā tadviparītaḥ kāmī prātibhāsikatayaināṃ prāpto 'pi saṃsāre muhyatīti dyotyate | tarhyevaṃprabhāvabhūtāyāmanudvāhyārūḍhasyaiva kaivalyaprāptiḥ ; na madhyamavayasyārūḍhasyeti tatrocyate—antakāle 'pīti | svāyuḥkālaṃ caturdhā vibhajya tatra bhāgatrayaṃ saṃsarannantakāle caramabhāge 'pi sarvakarmasaṃnyāsapūrvakamasyāṃ brāhmayāmapramādataḥ sthitvā brahmātmāvaśeṣeṇa svādhyastāvidyādvayatatkāryasya nirvāpaṇaṃ vilāpanam, brahmanirvāṇaṃ kaivalyamṛcchati | antakāle 'pītyapiśabdasvārasyāt brahmacaryādeva saṃnyasyāsyāṃ niṣṭhāyāṃ sthito 'kāmī brahmanirvāṇamṛcchatīti kimu vaktavyamiti dyotyate | brahmacaryādeva saṃnyasya saṃnyāsājjātarūpadharaḥ kṛtakṛtyo bhavati— ‘ saṃsārameva niḥsāraṃ dṛṣṭvā sāradidṛkṣayā | pravrajantyakṛtodvāhāḥ paraṃ vairāgyamāśritāḥ || ’ ityādiśruteḥ | itiśabdaḥ adhyāyaparisamāptyarthaḥ |
yo buddhidvayajālena śokamohārṇavaṃ gatam | ujjahāra kṣaṇātpārthaṃ namastasmai dayālave || iti śrīmadbhagavadgītā'rthaprakāśikāyāṃ dvitīyo 'dhyāyaḥ buddhidvayaśruteḥ pārthe saṃdigdhe tannivṛttaye | upāyopeyabhedena tadevāha punarhariḥ ||
pūrvādhyāye gītāśāstrapravṛttiviṣayabhūtaṃ buddhidvayaṃ bhagavatā pratipāditaṃ khalu; tatra sāṃkhyabuddhiniṣṭhā ye sthitaprajñāsteṣāṃ prādhānyena ‘aśocyān’ ityārabhya ‘eṣā brāhmī sthitiḥ’ ityantena granthena sarvakarmasaṃnyāsapūrvakasāṃkhyaniṣṭhātaḥ kṛtārthatā 'bhihitā | tvannāthāyātyantabhaktāya mumukṣave mahyaṃ pade pade ‘karmaṇyevādhikāraste’ ‘tasmādyudhyasva bhārata’ ityādinā sāṃkhyabuddhyupāyabhūtāṃ yogabuddhimāśritya bhagavatā tvayā sāṃkhyabuddhinikṛṣṭakarmabuddhiniṣṭhā coditeti vyākulīkṛtacittaḥ san bhagavantaṃ pratyarjuna uvāca—jyāyasīti dvābhyām |