Bhagavadgita 2.5
Sārārthavarṣiṇī 2.5
- Language
- Sanskrit
2.5.1
śrīviśvanātha—nanvevaṃ te yadi svarājye'smin nāsti jighṛkṣā, tarhi kayā vṛttyā jīviṣyasītyatrāha—gurūn ahatvā guruvadhamakṛtvā bhaikṣyaṃ kṣatriyairvigītamapi bhikṣayā prāptamannamapi bhoktuṃ śreyaḥ| aihika duryaśolābhe'pi pāratrikamamaṅgalaṃ tu naiva syāditi bhāvaḥ| na cyete guravo'valiptāḥ kāryākāryamajānantaścādhārmikaduryodhanādyanugatāstyajyā eva, yaduktaṃ—“gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ| utpathapratipannasya parityāgo vidhīyate||” iti vācyamityāha— mahānubhāvāniti| kālakāmādayo'pi yairvaśīkṛtāsteṣāṃ bhīṣmādīnāṃ kutastaddoṣasambhava iti bhāvaḥ| nanu “arthasya puruṣo dāso dāsastvartho na kasyacit| iti satyaṃ mahārāja baddho'smyarthena kauravaiḥ||” iti yudhiṣṭhiraṃ prati bhīṣmeṇaivoktamataḥ sāmpratamarthakāmatvādeteṣāṃ mahānubhāvatvaṃ prāktanaṃ vigalitam? satyam, tadapyetān hatavato mama duḥkhameva syādityāha,—arthakāmānarthalubdhānapyetān gurūn hatvā'haṃ bhogān bhuñjīya kintveteṣāṃ rudhireṇa pradigdhān praliptāneva| ayamarthaḥ— eteṣāmarthalubdhatve'pi madgurutvamastyeva, ataevaitadvadhe sati gurudrohiṇo mama khalu bhogo duṣkṛtimiśraḥ syāditi|
2.5.2
bhāvānuvāda—yadi āpa kaheṃ ki svarājya grahaṇa karanekī tumhārī icchā karttavya-akarttavyake vicārameṃ akṣama tathā adhārmika duryodhanādike anugata karttavya-akarttavya-vivekarahita, kupathagāmī gurukā parityāga karanā hī vidhi hai, to merā uttara hai—‘mahānubhāvān’ arthāt jinhoṃne kāla-kāmādiko vaśameṃ kara liyā hai, una bhīṣma-droṇādike prati ina doṣoṃkī sambhāvanā hī kahām̐ hai? punaḥ yadi kahā jāya ki puruṣa arthakā dāsa hai, parantu artha ‘arthakāmī’ śabdake dvārā inakā mahānubhāvatva to pahale hī naṣṭa ho cukā duḥkha hī hogā| isake lie maiṃ ‘arthakāmān’ ityādi śabdoṃko kaha rahā hūm̐ arthāt arthalubdha ina samasta kuruoṃkī hatyākara maiṃ bhogoṃkā upabhogakara sakatā hūm̐, kintu ve bhoga unake raktase rañjita hoṃge| isakā artha yaha hī varttamāna rahegā| ataḥ inake vadhase maiṃ gurudrohī banūm̐gā tathā ve samasta bhoga niścaya hī mere lie duṣkṛtimiśra hoṃge| sā. va. prakāśikā vṛtti—arjuna māno śoka aura mohake vaśībhūta hokara kṛṣṇake vacanoṃpara dhyāna na dekara punaḥ kahane lage—“svajana aura bandhu-bāndhavoṃkī bāta chor̤a dījie, yuddhake lie sāmane khar̤e guru droṇa, kṛpācārya evaṃ parama pūjya bhīṣma pitāmahakā vadha eka tuccha laukika rājyake lie karanā ghora amaṅgalajanaka pāpakarma samajhatā hūm̐|
2.5.3
aise gurujanakā bhikṣāse prāpta anna grahaṇakara bhī kisī prakāra jīvana-dhāraṇa karanā śreyaskara samajhatā hūm̐|” śāstroṃmeṃ veda-adhyāpaka, pitā, jyeṣṭha bhrātā, rājā, māmā, śvasura, rakṣākarttā, nānā-nānī, dādā-dādī, bandhu, āyumeṃ bar̤e evaṃ ‘upādhyāyaḥ pitā jyeṣṭhabhrātā caiva mahīpatiḥ| mātulaḥ śvasurastrātā mātāmaha pitāmahau| bandhurjyeṣṭhaḥ pitṛvyaśca puṃsyete guravaḥ smṛtāḥ||' (kūrmapurāṇa) śrīdroṇācārya evaṃ kṛpācārya ucca brāhmaṇakulameṃ paidā hue the| ye arjuna inako guruke rūpameṃ dekha rahe haiṃ| droṇācāryajīne arjunase pratijñā karavāī thī ki kisī kāraṇavaśa yadi maiṃ saṃgrāmameṃ tumhāre samakṣa yuddhake lie upasthita hoūm̐, to tuma avaśya hī mujhase yuddha karanā| droṇācāryane bhāvī mahābhārata saṃgrāmako jāna liyā thā| śrīmadbhāgavata (9/22/19) ke anusāra ye kṛṣṇabhakta, mahāparākramī, adhīna thī| ye bhagavadbhakta mahājanoṃmeṃ anyatama the| ‘svayambhūrnāradaḥ śambhuḥ kumāra kapilo manuḥ| prahlādo janako bhīṣmo balirvaiyāsakirvayam||' (śrīmadbhā. 6/3/20) ataeva aise tattvavettā jagadguru bhīṣma, droṇācārya ādi gurujanakī śreṇīmeṃ parigaṇita honepara bhī tathā unake sātha milakara kṛṣṇabhakta pāṇḍavoṃke saba kucha karanevāle kṛṣṇake parama priya bhakta haiṃ|
2.5.4
inakā ullekha jñānī karūm̐, maiṃ kauravoṃke arthase nintānta baddha hūm̐, ataḥ icchā na honepara bhī kauravoṃke pakṣase yuddha kara rahā hūm̐, kintu yuddhameṃ tumhārī vijaya ho-maiṃ aisā varadāna detā hūm̐|” yahām̐ bāhya dṛṣṭise bhīṣma pitāmaha arthalolupa aura śuddhā sarasvatīne isalie varttamāna ślokameṃ ‘hi mahānubhāvān' ina do padoṃko agnikī bhām̐ti sāmarthyavāle tejasvī puruṣa hī ‘himahānubhāvān' haiṃ| jaise bhaktikī hāni nahīṃ huī| yadi bhīṣma pitāmaha śrīkṛṣṇako prasanna karaneke badale unheṃ vadha karanekī icchāse tanika bhī virodhī vyavahāra karate, to bhakta-padase sarvadāke lie patita ho jāte| 'yudhi turagarajovidhūmraviṣvakkacalulitaśramavāryalaṅkṛtāsye| mama niśitaśarairvibhidyamānatvaci vilasatkavace'stu kṛṣṇa ātmā||' (śrīmadbhā. 1/9/34) isa ślokakī ṭīkāmeṃ śrīla cakravartī ṭhākurane bhīṣma pitāmahake śrīla cakravartī ṭhākura kahate haiṃ—jaise vrajameṃ gāyoṃke khurase utthita raja śrīkṛṣṇake praśasta mukha-maṇḍalako dhūla-dhūsarita kara unake saundarya- mādhuryakī abhivṛddhi hī karatī hai, vaise hī bhīṣmako yuddhameṃ turagaraja arthāt ghor̤oṃkī ṭāpoṃse utthita raja śrīkṛṣṇake saundarya-mādhuryakī abhivṛddhi karatī huī pratīta sundaratāmeṃ vṛddhi hī karatī hai| rathake pahiyeko lekara apane prati dhāvamāna śrīkṛṣṇake asta-vyasta keśakalāpako ve gocāraṇake paścāt rambhātī huī tīvra gatise apane vāsasthalakī ora dhāvita gauoṃke pīche dhāvamāna śrīkṛṣṇake bikhare keśa-kalāpakī bhām̐ti dekha rahe haiṃ|
2.5.5
'śramavāri' arthāt yuddhabhūmimeṃ vegapūrvaka bhīṣmake būm̐deṃ ṭapaka rahī haiṃ, ve bhīṣma pitāmahako śrīkṛṣṇake kandarpayuddhameṃ śramake kāraṇa utpanna śveta śramabinduoṃkī bhām̐ti gocara ho rahī haiṃ athavā isase bhīṣmake 'niśitaśaraiḥ' arthāt mere tīkṣṇa bāṇoṃse 'vibhidyamāna tvaca' arthāt chidrita āviṣṭa kāntake aṅgoṃmeṃ apanī pragalbha kāntāke dantāghātase utpanna cihnaviśeṣa haiṃ| jaise kisī kiśorī priyatamāke dvārā apane prāṇoṃse koṭi guṇā adhika isalie yahām̐ dekhā jā rahā hai ki ‘raso vai saḥ’ (tai. u. 2/7/41) arthāt akhila rasāmṛtamūrtti bhagavān śrīkṛṣṇako yuddharasa āsvādanakī icchā honepara inakī icchārūpī prītiko pūrṇa karaneke lie hī bhaktapravara bhīṣmane kauravoṃkā pakṣa grahaṇa kiyā tathā bhagavānke śrīaṅgoṃmeṃ śarāghāta kiyā| bhakta bhīṣmakī pratijñā thī ki kṛṣṇako maiṃ astradhāraṇa karāūm̐gā, anyathā maiṃ śāntanukā putra nahīṃ hūm̐| bhaktavatsala bhagavānne apanī pratijñāko bhaṅgakara ‘svanigamamapahāya matpratijñāmṛtamadhikakarttumavapluto rathasthaḥ|’ (śrīmadbhā. 1/9/37) arthāt bhīṣma pitāmaha kaha rahe haiṃ- “jo merī pratijñāko rakhaneke lie apanī pratijñā tor̤akara rathase kūda par̤e tathā bar̤e vegase rathake pahiyeko dhāraṇakara merī ora daur̤e, aise bhaktavatsala bhagavānko merā bārambāra praṇāma
2.5.6
sahāyaka hai| ataḥ unakā caritra durjñeya evaṃ atarkya hai, kintu yadi māyābaddha jīva bhīṣma pitāmahakā anukaraṇa karate hue guru bananekī chalanākara koī anyāya athavā aparādha kare, to use kadāpi guru nahīṃ kahā jā sakatā, kyoṃki bhagavān ṛṣabhadevane kahā hai‘gururna sa syāt svajano na sa syāt pitā na sa syājjananī na sā syāt| daivaṃ na tatsyānna patiśca sa syānna mocayedyaḥ samupetamṛtyum||' (śrīmadbhā. 5/5/18) arthāt, jo guru bhakti-upadeśake dvārā āsanna mṛtyusaṃsārase uddhāra anubhūtise yukta, saṃsārase virakta mahāpuruṣa hī guru haiṃ| isīlie bali cirakumāra bhīṣmane kāśirājakī ambā, ambikā, ambālikā—ina tīna kanyāoṃko svayaṃvara sabhāmeṃ jītakara ambikā evaṃ ambālikākā vivāha apane bhāī vicitravīryake sātha kiyā| prathama kanyā ambāne bhīṣma pitāmahase hī vivāha karanekī jida ṭhāna lī, kintu bhīṣma pitāmahane cirakaumārya vrata dhāraṇa karaneke kāraṇa use asvīkāra kara diyā| ambā koī anya upāya na dekhakara bhīṣmake astra-śastrake guru paraśurāmake samīpa gaī| paraśurāmajīne bhīṣmako bulākara ambāse vivāha karanekī ājñā dī, kintu bhīṣma apanī pratijñāpara aṭala rahe| isapara paraśurāmane vivāha karane aura ‘gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ| utpathapratipannasya parityāgo vidhīyate||' (mahā. udyogaparva 179/25) yuddhameṃ bhīṣmakī pratijñāko ucita mānate hue apanī parājaya svīkāra kī|
Linked texts (1)
- Bhagavadgītā — Vyāsa, Sanskrit