Bhagavadgita 3.37

3.37

śrīviśvanātha—eṣa kāma eva viṣayābhilāṣātmakaḥ puruṣaṃ pāpe pravarttayati, tenaiva prayuktaḥ puruṣaḥ pāpaṃ caratītyarthaḥ| eṣa kāma eva pṛthaktvena dṛśyamāna eṣa pratyakṣaḥ krodho bhavati| kāma eva kenacit pratihato bhūtvā krodhākāreṇa pariṇamatītyarthaḥ| kāmo rajoguṇasamudbhava iti rājasāt kāmādeva tāmasaḥ krodho jāyata ityarthaḥ| kāmasyāpekṣitapūraṇena nivṛttiḥ syāditi cennetyāha—mahāśanaḥ mahadaśanaṃ yasya saḥ| “yat pṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ| nālamekasya tat sarvamiti matvā śamaṃ vrajet||” iti smṛteḥ, kāmasyāpekṣitaṃ pūrayitumaśakyameva| nanu dānena sandhātumaśakyaścet sāmabhedābhyāṃ sa svavaśīkarttavyaḥ? tatrāha—mahāpāpmā'tyugraḥ|
bhāvānuvāda—yaha viṣayoṃkā abhilāṣārūpa kāma hī puruṣako pāpameṃ pravṛtta vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ| nālamekasya tat sarvamiti matvā śamaṃ vrajet||’ hī ucita hai| smṛtikī uparokta uktike anusāra kāmakī ākāṃkṣā pūrṇa sā. va. prakāśikā vṛtti—yahām̐ kāma aura krodhako mokṣamārgameṃ jīvakā yayāti mahārājake caritrameṃ dekhā jātā hai—āgameṃ ghī ḍālanese jaise āga ‘na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati| haviṣā kṛṣṇavartmava bhūya evābhivardhate||’ (śrīmadbhā. 9/19/14) ‘yat pṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ| na duhyanti manaḥprītiṃ puṃsaḥ kāmahatasya te||’ (śrīmadbhā. 9/19/13) puruṣake kāmako pūrṇa nahīṃ kara sakate| nītise damana karanā asambhava batākara ‘daṇḍa’ nītike avalambana dvārā isakā