Bhagavadgita 3

Sārārthavarṣiṇī 3

Language: Sanskrit

3.1

śrīviśvanātha— 'niṣkāmamarpitaṃ karma tṛtīye tu prapañcyate| kāma-krodha-jigīṣāyāṃ viveko'pi pradarśyate||' pūrvavākyeṣu jñānayogātriṣkāmakarmayogācca nistraiguṇyaprāpakasya guṇātītabhaktiyogasyotkarṣamākalayya tatraiva svautsukyamabhivyañjayan svadharme saṃgrāme pravarttakaṃ bhagavantaṃ sakhyabhāvenopālabhate, jyāyasī śreṣṭhā buddhirvyavasāyātmikā guṇātītā bhaktirityarthaḥ| ghore yuddharūpe karmaṇi kiṃ niyojayasi pravarttayasi? he janārddana, janān svajanān svājñayā pīḍayasītyarthaḥ| na ca tavājñā kenāpyanyathā karttuṃ śakyata ityāha—he keśava! ko brahmā, īśo mahādevaḥ, tāvapi vayase vaśīkaroṣi|
karate hue saṃgrāmarūpa svadharmameṃ pravṛtta karānevāle bhagavān‌ko sakhyabhāvase ulāhanā dete hue kahate haiṃ— “yadi vyavasāyātmikā guṇātītā buddhi śreṣṭha he janārdana! āpa to 'jana' arthāt svajanako apane ādeśake dvārā pīr̤ā
sā. va. prakāśikā vṛtti—isa ślokameṃ arjunane śrīkṛṣṇako 'keśava' guṇātītā bhakti-viṣayiṇī buddhiko śreṣṭha batāyā, tathāpi mujhe ghora hiṃsāyakta apane ādeśase pīr̤ā pradāna karate haiṃ, isīlie abhijña logoṃne āpakā nāma 'janārdana' upayukta hī rakhā hai| 'jana' nāmaka asurakā mardana karaneke nāma sārthaka hī hai| sātha-hī-sātha 'keśī' daityakā vadha karanevāle āpakā hī 'va'—vaśameṃ rakhanevāle āpa keśava haiṃ| phira, maiṃ tuccha vyakti āpake ādeśakā kaise ullaṃghana kara sakatā hūm̐? prabho! āpa mujhapara kṛpā kareṃ|” 'keśava-ka iti brahmaṇo nāma īśo'haṃ sarvadehinām| āvāṃ tavāṅgasambhūtau tasmāt keśavanāmabhāk||' arthāt, 'ka'—brahmā, īśa—sabhī prāṇiyoṃkā 'īśa' maiṃ śaṅkara—ye donoṃ

3.2

śrīviśvanātha—bho vayasya arjuna ! satyaṃ guṇātītā bhaktiḥ sarvotkṛṣṭaiva, kintu sā yādṛcchika-madaikāntika-mahābhaktakṛpaikalabhyatvāt puruṣodyamasādhyā na bhavati| ataeva nistraiguṇyo bhava, guṇātītayā madbhaktyā tvaṃ nistraiguṇyo bhūyā ityāśīrvāda eva dattaḥ| sa ca yadā phaliṣyati, tadā tādṛśa-yādṛcchikaikāntika-bhaktakṛpayā prāptāmapi lapsyase| sāmpratantu ‘karmaṇyevādhikāraste’ iti mayoktameveti cet, satyam, tarhi karmaiva niścitya kathaṃ na brūṣe ? kimiti sandehasindhau māṃ kṣipasītyāha—vyāmiśreṇeti| viśeṣataḥ ā-samyaktayā miśraṇaṃ nānāvidhārthamilanaṃ yatra tena vākyena me buddhiṃ mohayasi| tathā hi “karmaṇyevādhikāraste” ityuktvāpi “siddhayasiddhayoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate|” “buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte| tasmādyogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam ||” iti yoga-śabdavācyaṃ jñānamapi bravīṣi| “yadā te mohakalilaṃ” ityanena jñānaṃ kevalamapi bravīṣi| kiñcātreva-śabdena tvadvākyasya vastuto nāsti nānārtha-miśritatvam, nāpi kṛpālostava manmohanecchā, nāpi mama tattadarthānabhijñatvam, kintu spaṣṭīkṛtyaiva tava kathanamucitamiti bhāvaḥ| ayaṃ gūḍho'bhiprāyaḥ—rājasāt karmaṇaḥ sakāśāt sāttvikaṃ karma śreṣṭham, tasmādapi jñānaṃ śreṣṭham, tacca sāttvikameva| nirguṇabhaktiśca tasmādatiśreṣṭhaiva| tatra sā yadi mayi na sambhavediti brūṣe, tadā sāttvikaṃ jñānamevaikaṃ māmupadiśa| tata eva duḥkhamayāt saṃsārabandhanānmukto bhaveyamiti|
to satya hai, parantu aisī bhakti ekamātra mere kisī svacchanda, aikāntika āśīrvāda diyā jā rahā hai ki guṇātītā merī bhaktike dvārā tuma nistraiguṇya ho sakate ho| jaba yaha āśīrvāda phalībhūta hogā, taba tuma vaise kisī svaicchika aikāntika bhaktakī kṛpā prāptakara guṇātītā bhakti prāpta karoge| ‘karmaṇyevādhikāraste’ (gītā 2/47) arthāt karmameṃ hī tumhārā adhikāra hai, punaḥ āpane kahā ‘siddhayasiddhayoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate’ hī yoga kahalātā hai| punaḥ āpane kahā— ‘buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛta-duṣkṛte| tasmād yogāya yujyasva yogaḥ karmaṣu kauśalam||' (gītā 2/50) arthāt buddhimān vyakti sukṛta aura duṣkṛta-donoṃkā hī tyāga karate te mohakalila’ (gītā 2/52) arthāt jaba tumhārī buddhi moharūpa vanako vastutaḥ yahām̐ ‘iva’ śabdake kāraṇa āpakā vākya aneka arthoṃvālā nahīṃ dījie| usake dvārā hī maiṃ isa duḥkhamaya saṃsārake bandhanase mukta hoūm̐gā|
sā. va. prakāśikā vṛtti—rājasika karmase sāttvika karma śreṣṭha hai| atyanta śreṣṭha nirguṇā bhakti hai| śrīmadbhāgavatameṃ nirguṇā bhaktikī paribhāṣā ‘madguṇaśrutimātreṇa mayi sarvaguhāśaye| manogatiravicchinnā yathā gaṅgāmbhaso'mbudhau|| lakṣaṇaṃ bhaktiyogasya nirguṇasya hyudāhṛtam| ahaitukyavyavahitā yā bhaktiḥ puruṣottame||' (śrīmadbhā. 3/29/11-12) arthāt, kapiladeva apanī mātā devahūtiko nirguṇā bhaktikā upadeśa dete hue kaha rahe haiṃ— “jisa prakāra gaṅgājalake pravāhakī sāgarake prati mere adbhuta prabhāva-sampanna guṇoṃke śravaṇamātrase prāṇimātrakī cittaguhāmeṃ nivāsa abhiniveśase utpanna prākṛta bhedalakṣaṇase rahita, kevala anukūla rūpase mujha kṛṣṇako bhūlakara māyāmeṃ abhiniviṣṭa honekā nāma hī dvitīyābhiniveśa

3.3

śrīviśvanātha—atrottaram—yadi mayā parasparanirapekṣāveva mokṣasādhanatvena karmayogajñānayogāvuktau syātām, tadā tadekaṃ vada niścityeti tvatpraśno ghaṭate| mayā tu karmaniṣṭhājñānaniṣṭhāvattvena yaddvaividhyamuktam, tat khalu pūrvottaradaśābhedādeva, na tu vastuto mokṣaṃ pratyadhikāridvaidhamityāha—loke iti dvābhyām| dvividhā dviprakārā niṣṭhā nitarāṃ sthitimaryādetyarthaḥ| purā proktā pūrvādhyāye kathitā| tāmevāha—sāṃkhyānāṃ sāṃkhyaṃ jñānaṃ tadvatām, teṣāṃ śuddhāntaḥkaraṇatvena jñānabhūmikāmadhirūḍhānāṃ jñānayogena niṣṭhā, tenaiva maryādā sthāpitā| atra loke te jñānitvenaiva khyāpitā ityarthaḥ— “tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ” ityādinā| tathā śuddhāntaḥkaraṇatvābhāvena jñānabhūmikāmadhiroḍhumasamarthānāṃ yogināṃ tadārohaṇārthamupāyavatāṃ karmayogena madarpitaniṣkāmakarmaṇā niṣṭhā maryādā sthāpitā, te khalu karmitvenaiva khyāpitetyarthaḥ— “dharmyāddhi yuddhāt śreyo'nyat kṣatriyasya na vidyate” ityādinā| tena ‘karmiṇo’ ‘jñānina’ iti nāmamātreṇaiva dvaividhyam| vastutastu karmiṇa eva karmabhiḥ śuddhacittā jñānino bhavanti, jñānina eva bhaktyā mucyante iti madvākyasamudāyartha iti bhāvaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—karma-yoga-jñāna-tapasyādi sādhanoṃmeṃ svatantarūpase samartha hote haiṃ| kintu, nirguṇā bhakti ukta sādhanoṃkī sahāyatāke binā hī svatantra rūpameṃ kṛṣṇaprema denemeṃ samartha hai| bhaktiyoga (sopādhika bhakti) hai—jinakā antaḥkaraṇa śuddha hai, kevala ve hī sāṃkhya athavā jñānayogakī aśuddha hai, ve bhagavat-arpita niṣkāma karmake dvārā jñānapathapara ārūr̤ha hokara antameṃ bhakti prāpta karate haiṃ|

3.4

śrīviśvanātha—cittaśuddhyabhāve jñānānutpattimāha—neti| śāstrīyakarmaṇāmanārambhādananuṣṭhānānnaiṣkarmyaṃ jñānaṃ na prāpnoti na cāśuddhacittaḥ, saṃnyasanācchāstrīyakarmatyāgāt|

3.5

śrīviśvanātha—kintvaśuddhacittaḥ kṛtasaṃnyāsaḥ śāstrīyaṃ karma parityajya vyavahārike karmaṇi nimajjatītyāha—nahīti| nanu saṃnyāsa eva tasya vaidika-laukikakarmapravṛttivirodhī ? tatrāha—kāryata iti| avaśo'svatantraḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—yahām̐ saṃnyāsa śabdakā tātparya ‘karmameṃ anāsakti’ karmakā tyāga asambhava hai—‘dehavān na hyakarmakṛt’ (śrīmadbhā. 6/1/48)| śuddhacitta evaṃ jitendriya vyakti śāstravihita karmoṃke anuṣṭhānameṃ tatpara rahate

3.6

śrīviśvanātha—nanu tādṛśo'pi saṃnyāsī kaścit kaścidindriyavyāpāraśūnyo mudritākṣo dṛśyate ? tatrāha—karmendriyāṇi, vākpāṇyādīni nigṛhya yo manasā dhyānacchalena viṣayān smarannāste, sa mithyācāro dāmbhikaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti— ‘tvaṃ padārtha vivekāya saṃnyāsaḥ sarvakarmaṇām| śrutyeha vihito yasmāt tattyāgī patito bhavet||' ‘tvam’–padārthake viveka athavā ātmajñānake lie sabhī karmoṃkā saṃnyāsa haiṃ|

3.7

śrīviśvanātha—etadviparītaḥ śāstrīyakarmakarttā gṛhasthastu śreṣṭha ityāha—yastviti| karmayogaṃ śāstravihitam| asakto'phalākāṃkṣī viśiṣyate| “asambhāvitapramādatvena jñānaniṣṭhādapi puruṣādviśiṣṭaḥ” iti śrīrāmānujācāryacaraṇāḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—cittakī śuddhike lie anāsakta bhāvase saṃyatakara karma-indriyoṃke dvārā phalākāṃkṣāse rahita hokara karmayogakā anuṣṭhāna adhikārī haiṃ| aise paramārtha-sādhaka una sādhakoṃkī apekṣā śreṣṭha hote haiṃ, jo kautūhalavaśa saṃnyāsa grahaṇakara karmendriyoṃkā nigrahakara jñānendriyoṃke dvārā viṣayoṃkā bhoga karate haiṃ|

3.8

śrīviśvanātha—tasmāttvaṃ niyataṃ nityaṃ sandhyopāsanādi, akarmaṇaḥ karmasaṃnyāsātsakāśājjyāyaḥ śreṣṭham| saṃnyasta-sarvakarmaṇastava śarīranirvāho'pi na siddhyet|
sā. va. prakāśikā vṛtti—chāndogya upaniṣadmeṃ bhī ukta vicārakī puṣṭi sarvagranthīnāṃ vipramokṣaḥ|’ (chā. u. 7/26/2) ātmakāraṇāt’ (gītā 3/13) ityādi vākyoṃse jānā jātā hai ki karmatyāgarūpa saṃnyāsa grahaṇa karate haiṃ, unake malina hṛdayameṃ jñānakā prakāśa ho jātā hai|

3.9

śrīviśvanātha—nanu tarhi “karmaṇā badhyate jantuḥ” iti smṛteḥ, karmaṇi kṛte bandhaḥ syāditi cenna; parameśvarārpitaṃ karma na bandhakamityāha—yajñārthāditi| viṣṇvarpito niṣkāmo dharma eva yajña ucyate| tadarthaṃ yat karma, tato'nyatraivāyaṃ lokaḥ karmabandhanaḥ karmaṇā badhyamāno bhavati| tasmāt tvaṃ tadarthaṃ tādṛśadharmasiddhayarthaṃ karma samācara| nanu viṣṇvarpito'pi dharmaḥ, kāsanāmuraddiśya kṛtaścet bandhako bhavatyevetyāha-muktasaṅgaḥ phalākāṅkṣārahitaḥ; evamevoddhavaṃ pratyapi śrībhagavatoktam- “svadharmastho yajan yajñairanāśīḥ kāma uddhava| na yāti svarganarakau yadyanyat na samācaret|| asmim̐lloke varttamānaḥ svadharmastho'naghaḥ śuciḥ| jñānaṃ viśuddhamāpnoti||” iti|
uddhavajīko kahā hai- 'yajño'haṃ bhagavattamaḥ' arthāt maiṃ vasudevanandana hī yajña hūm̐| ‘yajño yajñapumāṃśrcaiva yajñaśo yajñabhāvanaḥ| yajñabhuk cetipañcātmā yajñoṣbijyo hariḥ svayam||' (tantrasāra) śrīla viśvanātha cakravarttī ṭhākurane uparyukta gītāke (3/9) ślokakī hai, unameṃ ‘svadharmastha’ śabdakā do bāra prayoga dekhā jātā hai| śrīla viśvanātha cakravarttī ṭhākurane śrīmadbhāgavatake ina ślokoṃkī ṭīkāmeṃ kahā hai— (1) svadharmastha honeke kāraṇa tathā śāstravihita karmoṃkā atikramaṇa na karaneke kāraṇa niṣiddha karmoṃke varjana hetu vaha vyakti narakameṃ gamana (2) svadharmastha—niṣkāma karma karane vālā svadharmastha hai| śrīviṣṇukī prītike lie niṣkāma bhāvase śāstravihita karmoṃkā ācaraṇa karanepara vahī karma cittako śuddhakara sādhusaṅgameṃ bhagavat-tattvakā udaya karākara nirguṇā bhaktimeṃ praveśa karātā hai| ‘etat saṃsūcitaṃ brahmaṃstāpatrayacikitsitam| yadīśvare bhagavati karma brahmaṇi bhāvitam||' arthāt, he brahmajña! sarvaniyantā, sarveśvara bhagavān‌ke śrīcaraṇoṃmeṃ jo karma samarpita kie jāte haiṃ, ve tritāpako dūra karanevāle hote haiṃ| śrībhagavān‌ne pracetāoriginoṃko kahā hai— ‘gṛheṣvāviśatāñcāpi puṃsāṃ kuśalakarmaṇām| madvārttāyātayāmānāṃ na bandhāya gṛhā matāḥ||' (śrīmadbhā. 4/30/19) arthāt, jo vyakti mujhe samasta karmaphaloṃkā bhoktā jānakara apane līlā-kathāoṃke śravaṇa-kīrttanameṃ dina yāpana karate haiṃ, una sabhī puruṣoṃke

3.10

śrīviśvanātha—tadevāśuddhacitto niṣkāmaṃ karmaiva kuryāt, na tu saṃnyāsamityuktam| idānīṃ yadi ca niṣkāmo'pi bhavituṃ na śaknuyāt, tadā sakāmamapi dharmaṃ viṣṇvarpitaṃ kuryāt, na tu karmatyāgamityāha—saheti saptabhiḥ| yajñena sahitāḥ sahayajñāḥ—‘‘vopasarjanasya’’ iti ‘sahasya’ sādeśābhāvaḥ| purā viṣṇvarpitadharmakāriṇīḥ prajāḥ sṛṣṭvā brahmovāca—anena dharmeṇa prasaviṣyadhvaṃ prasavo vṛddhiruttarottaramativṛddhiṃ labhadhvamityarthaḥ| tāsāṃ sakāmatvamabhilakṣyāha— eṣa yajño va iṣṭakāmadhuk abhīṣṭabhogaprado'stvityarthaḥ|
bhāvānuvāda—isīlie śrībhagavān kahate haiṃ—‘‘aśuddhacitta vyakti saṃnyāsa anusāra yahām̐ ‘saha’ ke sthānameṃ ‘sa’ ke ādeśakā abhāva hai| ‘purā’ arthāt pūrvameṃ viṣṇu-arpita dharmako karanevāle prajāoṃkī sṛṣṭikāra brahmāne kahā—‘‘anena dharmeṇa prasaviṣyadhvam’ arthāt isa dharmake dvārā prasava yā vṛddhiko prāpta hoo arthāt uttarottara ativṛddhi lābha karo|’’ prajāoṃke sakāmatvako lakṣyakara brahmājīne kahā—‘‘yaha yajña tumalogoṃko iṣṭakāmadhuk arthāt abhīṣṭa phala denevālā hove||’’10|| sā. va. prakāśikā vṛtti—kāmyakarmoṃkā bhī viṣṇuko arpaṇa karanā akarmase śreṣṭha hai|

3.11

śrīviśvanātha—kathamiṣṭakāmaprado yajño bhavettatrāha—devāniti| anena yajñena devān bhāvayata, bhāvavataḥ kuruta—bhāvaḥ prītistadyuktān kuruta prīṇayat ityarthaḥ| te devā api vaḥ prīṇayantu|
sā. va. prakāśikā vṛtti—ukta ślokameṃ bhagavānne devatāoṃko ghṛtāhutike dvārā prasanna karanekā upadeśa diyā hai| isakā eka gūr̤ha tātparya hai| unhoṃne apanā bhajana chor̤akara svatantra īśvara-buddhise devatāoṃko yajñāhuti denekā śrīviṣṇu yogya jīvoṃmeṃ apanī viśeṣa śaktikā sañcārakara dikpālake rūpameṃ unake dvārā jagatkā pālana karāte haiṃ, isalie ye unake aṅgabhūta deva-svarūpa śrīkṛṣṇake bāhusamūha samasta lokapāloṃke āśraya haiṃ| punaḥ śrīmadbhāgavata devatāgaṇa virāṭpuruṣakī bāhu haiṃ| śrīmadbhāgavatameṃ indrapūjāke prasaṅgameṃ dekhā jātā hai ki vrajavāsī loga prativarṣa indrakī pūjā karate the, kintu kṛṣṇane indrakī pūjāke badale śrīgirirāja govarddhanakī pūjā karavāī thī| indrakā garva cūra honepara indrane svayaṃ hī svīkāra kiyā ki maiṃ apane aiśvaryake garvase apaneko svatantra īśvara samajhane aba maiṃ acchī taraha samajha gayā ki maiṃ āpake dāsoṃke dāsoṃkā dāsa

3.12

śrīviśvanātha—etadeva spaṣṭīkurvan karmākaraṇe doṣamāha—iṣṭāniti| tairdattān vṛṣṭyādidvāreṇānnādīnutpādyetyarthaḥ| ebhyo devebhyaḥ pañcamahāyajñādibhiradattvā yo bhuṅkte, sa tu caura eva|
sā. va. prakāśikā vṛtti— ‘adhyāpanaṃ brahmayajñaḥ pitṛyajñastu tarpaṇam| homo daivo balirbhauto nṛyajño'tithipūjanam||’ arthāt— (1) adhyāpanā—śiṣyako śāstra-upadeśa pradāna karanā brahmayajña hai| (2) pitaroṃke uddeśyase tarpaṇādi pitṛyajña hai| (3) homa devayajña hai| (4) bali arthāt prāṇiyoṃke lie phala-phūla-annādi dānarūpa bali bhūtayajña hai| (5) atithiyoṃkā satkāra nṛyajña hai| bahutase loga balikā tātparya paśuoṃ aura manuṣyoṃkī hiṃsāyakta bali ‘loke vyavāyāmiṣamadyasevā nityāstu jantorna hi tatra codanā| vyavasthitisteṣu vivāhayajña surāgrahairāsu nivṛttiriṣṭā||’ (śrīmadbhā. 11/5/11)

3.13

śrīviśvanātha—vaiśvadevādi-yajñāvaśiṣṭamannaṃ ye'śnanti, te pañcasūnā-kṛtaiḥ sarvaiḥ pāpairmucyante| pañcasūnāśca smṛtyuktāḥ— “kaṇḍanī peṣaṇī cullī udakumbhī ca mārjanī| paṃcasūnā gṛhasthasya tābhiḥ svargaṃ na vindati|| iti|
sā. va. prakāśikā vṛtti—viśvadeva-sambandhī yajña-homa ādiko vaiśvadeva kahate haiṃ| viśvadevāḥ— ‘vasusato kratudakṣau kālakāmau dhṛtiḥ kuruḥ| purūravā mādravāśca viśvadevāḥ prakīrttitāḥ||' (bharata) haiṃ, ve una pāpoṃse lipta ho jāte haiṃ| ve apane karmoṃkā anuṣṭhāna karanepara

3.14

śrīviśvanātha—jagaccakrapravṛttihetutvādapi yajñaṃ kuryādivetyāha—annād bhūtāni prāṇino bhavantīti bhūtānāṃ heturannam| annādeva śukraśoṇitarūpeṇa pariṇatāt prāṇiśarīrasiddheḥ| tasyānnasya hetuḥ parjanyaḥ, vṛṣṭibhirevānnasiddheḥ| tasya parjanyasya heturyajñaḥ, lokaiḥ kṛtena yajñenaiva samucitavṛṣṭipradameghasiddheḥ| tasya yajñasya hetuḥ karma, ṛtvigyajamānavyāpārātmakatvāt karmaṇa eva yajñasiddheḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti— kahate haiṃ— 'āgnedheyaṃ pākayajñānagniṣṭomādikānmakhān| yaḥ karoti vṛto yasya sa tasyartvigihocyate||' udgātā|

3.15

śrīviśvanātha—tasya karmaṇo heturbrahma vedaḥ, vedoktavidhivākyaśravaṇādeva yajñaṃ prati vyāpārotpattestasya vedasya heturakṣaraṃ brahma, brahmata eva vedotpatteḥ, tathā ca śrutiḥ— “asya mahato bhūtasya niḥśvasitametadyagvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvāṅgirasaḥ” iti| tasmāt sarvagataṃ sarvāvyāpakaṃ brahma yajñe pratiṣṭhitamiti yajñena brahmāpi prāpyata iti bhāvaḥ| atra yadyapi kāryakāraṇabhāvenānnādyā brahma paryantāḥ padārthā uktāstadapi teṣu madhye yajña eva vidheyatvena śāstreṇocyata iti| sa eva prastuta:, “agnau prāstāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate| ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ||” iti smṛteḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti— ‘udyamasthā sadā lakṣmīḥ' arthāt udyamameṃ lakṣmī

3.16

śrīviśvanātha—etadananuṣṭhāne pratyavāyamāha—evamiti| cakraṃ pūrvapaścādbhāgena pravarttitam—yajñāt parjanyaḥ, parjanyādannam, annāt puruṣaḥ, puruṣāt punaryajño, yajñāt parjanya ityevaṃ cakraṃ yo nānuvarttayati—yajñānuṣṭhānena na parivarttayati, sa aghāyuḥ pāpavyāptāyuḥ| ko narake na maṅkṣyatīti bhāvaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—jīvoṃkī abhīṣṭa-siddhike lie parameśvarane
indriyoṃkā sevaka banakara vyartha hī jīvana dhāraṇa karate haiṃ| isakā tātparya arthāt kaṣāyakā nāśa anāyāsa hī prāpya hai| jinhoṃne bhagavadarpita niṣkāma indriyatṛptike vaśībhūta hote haiṃ, ataḥ ve pāpameṃ rata rahate haiṃ| unake pāpa jagat-cakrakī gati sundararūpase sādhita ho, vahī puṇya hai| puṇyakī vyavasthāse 'pañcasūnā' ādi aparihārya pāpa naṣṭa ho jāte haiṃ| anuṣṭhānakarttāke apane ho, ve sabhī bhagavān‌kī śaktise utpanna devatāviśeṣa haiṃ| una vidhirūpa devatāoṃko prasannakara unakī anukampāse prasannatā prāpta karanepara aura koī ataeva vaisā na hokara bhagavadarpita kāmyakarmoṃkā ācaraṇa karanā hī usa

3.17

śrīviśvanātha—tadevaṃ niṣkā mahattvāsāmarthye sakāmo'pi karma kuryādevetyuktam| yastu śuddhāntaḥkaraṇatvāt jñānabhūmikāmārūḍhaḥ, sa tu nityaṃ kāmyañca na karotītyāha-yastviti dvābhyām| ātmaratirātmārāmo yata ātmatṛpta ātmānandānubhavena nirvṛtaḥ| na svātmani nirvṛto bahirviṣayabhoge'pi kiñcinnirvṛto bhavatu| tatra naivetyāha-ātmanyeva, na tu bahirviṣayabhoge tasya kāryaṃ karttavyatvena karma nāsti|
sā. va. prakāśikā vṛtti—aise karmacakramameṃ varttamāna rahanevāle jīva apanā ‘karttavya’ samajhakara karmoṃkā anuṣṭhāna karate haiṃ| kintu, ātma-anātma vivekavāle puruṣa ātma-vastuke anuśīlanameṃ hī tatpara rahate haiṃ| ve ātmārāma jñānayogī aura bhagavatpremakā anuśīlana karanevāle bhaktiyogī| sanaka-sanandanādi cāra kumāroṃko prathama-śreṇīmeṃ evaṃ devarṣi nārada ādiko dūsarī śreṇīmeṃ samajhanā cāhie| ve apanā ‘karttavya’ samajhakara karmoṃkā anuṣṭhāna nahīṃ karate, kevala jīvana-nirvāhake lie bhaktike anukūla karmoṃkā ācaraṇakara karmacakrase chuṭakārā pākara bhagavatprītirūpī śāntikā anusandhāna karate haiṃ, ataḥ ve kahalāte| avasthā-bhedase unake karma jñāna athavā bhakti kahalāte haiṃ| ātmaratiḥ kriyāvān eṣa brahmavidāṃ variṣṭhaḥ|’

3.18

śrīviśvanātha—kṛtenānuṣṭhitena karmaṇā nārtho na phalam| akṛtena kaścana pratyavāyo'pi na, yasmādasya sarvabhūteṣu brahmāṇḍasthāvarādiṣu madhye kaścidapyarthāya svaprojanārthaṃ vyapāśraya āśrayaṇīyo na bhavati| purāṇādiṣu vyapāśraya śabdena tathaivocyate, yathā—“vāsudeve bhagavati bhaktimudvahatāṃ nṛṇām| jñānavairāgyavīryāṇāṃ neha kaścidvyapāśrayaḥ|| iti, tathā “yadapāśrayāśrayāḥ śuddhyanti” iti, “saṃsthā-heturapāśrayaḥ” ityādāvapyapetyupasargasyānadhikārthaṃ dṛṣṭam|
sā. va. prakāśikā vṛtti—ātma-anuśīlanameṃ hī ānanda prāpta karanevāle puruṣako karttavya karmakā anuṣṭhāna karanese na to puṇya athavā karttavya karmake na karanese pāpa-sparśa karatā hai| brahmāse lekara sthāvara-jaṅgamātmaka sabhī jīva dehātma buddhike kāraṇa laukika sukhoṃke bhogameṃ nimagna rahate yā āptakāma puruṣa jar̤a-bhogarūpa svārthase atīta hote haiṃ| yahām̐ taka ki jñāna aura vairāgya bhaktike anugāmī honeke kāraṇa svayaṃ hī unameṃ upasthita hote hai— 'bhaktiḥ pareśānubhavo viraktiranyatra caiṣa trika ekakālaḥ| prapadyamānasya yathāśnataḥ syustuṣṭiḥ puṣṭiḥ kṣudapāyo'nughāsam|| (śrīmadbhā. 11/2/42) priyaṃ yadetanmanuṣyā vidyuḥ|' (vṛ. u. 1/4/10) sannyasatodevā dārārūpiṇaḥ' arthāt brāhmaṇaloga saṃnyāsake dvārā hameṃ ullaṃghanakara brahmatattvako prāpta kara leṃge—yaha socakara devagaṇa una brāhmaṇoṃke strī-putrādike rūpameṃ upasthita hokara vighna ḍālate haiṃ| isalie vighna dūra upasthitakara unakā amaṅgala karanemeṃ asamartha hote haiṃ, kyoṃki ātmā hī haiṃ—'vāsudeva parā vedā vāsudeva parā makhāḥ' (śrīmadbhā. 1/2/28) ke anusāra vāsudeva kṛṣṇa hī samasta ātmāoṃke mūla ātmā haiṃ| unakā bhajana karanese bhagavadbhakta saṅgena parijāyate' —isa śāstravākyake anusāra bhaktoṃke saṅgase āśraya grahaṇa karanā āvaśyaka hai| isīlie śvetāśvetara upaniṣadmeṃ 'yasya deve parābhaktiryathā deve tathā gurau| tasyaite kathitā hyarthāḥ prakāśante mahātmanaḥ||' (śve. u. 6/23) marmārtha prakāśita hote haiṃ|

3.19

śrīviśvanātha—tasmāttava jñānabhūmikārohaṇe nāsti yogyatā, kāmyakarmaṇi tu sadvivekavatastava naivādhikāraḥ| tasmānniṣkāmakarmaiva kurvityāha—tasmāditi| kāryamavaśyakarttavyatvena vihitaṃ paraṃ mokṣam|
sā. va. prakāśikā vṛtti—niṣkāma karmakā anuṣṭhāna karate-karate cittakī

3.20

śrīviśvanātha—atra sadācāraṃ pramāṇayati—karmaṇeti| yadi vā tvamātmānaṃ jñānādhikāriṇaṃ manyase, tadapi loke śikṣā grahaṇārthaṃ karmaiva kurvityāha— loketi|
sā. va. prakāśikā vṛtti—lokaśikṣāke lie śreṣṭha puruṣoṃko karma karanā ‘atra pramāṇaṃ hi bhavān parameṣṭhī yathā''tmabhūḥ| pare cehānutiṣṭhanti pūrveṣāṃ pūrvajaiḥ kṛtam||’ (śrīmadbhā. 2/8/25) ‘na tvaṃ dvijottamakulaṃ yadihātmagopaṃ goptā vṛṣaḥ svaharṇena sasūnṛtena| tarhyeva naṅkṣyati śivastava deva panthā loko'grahīṣyadṛṣabhasya hi tatpramāṇam||’ (śrīmadbhā. 3/16/23) ‘bhagavānṛṣabhasaṃjña ātmatantraḥ svayaṃ nityanivṛttānarthaparamparaḥ kevalānandānubhava īśvara eva viparītavatkarmāṇyarabhamāṇaḥ kālenānugataṃ dharmamācaraṇenopaśikṣayannatadvidāṃ sama upaśānto maitraḥ kāruṇiko dharmārthayaśaḥprajānandāmṛtāva hisrodhena gṛheṣu lokaṃ niyamayat||’ (śrīmadbhā. 5/4/14) ‘yadyadācarati śreyānitarastattadīhate| sa yatpramāṇaṃ kurute lokastadanuvarttate||’ (śrīmadbhā. 6/2/4) |

3.21

śrīviśvanātha—lokasaṃgrahaprakāramevāha—yad yadidi|
bhāvānuvāda—lokasaṃgrahake prakārako batā rahe haiṃ—'yad yad' ityādi|

3.22

śrīviśvanātha—atrāhameva dṛṣṭānta ityāha tribhiḥ|
bhāvānuvāda—yahām̐se tīna ślokoṃmeṃ bhagavān svayaṃko lokaśikṣāke lie udāharaṇake rūpameṃ prastuta kara rahe haiṃ|

3.23

śrīviśvanātha—anuvarttante'nuvartterannityarthaḥ|
bhāvānuvāda—yahām̐ 'anuvarttante' kā tātparya hai—anukaraṇa kareṃge|

3.24

śrīviśvanātha—utsīdeyurmā dṛṣṭāntīkṛtya dharmakurvāṇā bhraṃśyeyuḥ| tataśca varṇasaṅkaro bhavettasyāpyahameva karttā syāmevamahameva prajā hanyāṃ—malināḥ kuryām|
sā. va. prakāśikā vṛtti—śrībhagavān kaha rahe haiṃ—“yadi maiṃ vedavihita karmoṃko na karūm̐, to loga merī dekhā-dekhī vaisā hī kareṃge| isa prakāra ve dharmapathase bhraṣṭa hokara narakameṃ jāem̐ge aura maiṃ hī unake narakagāmī honekā kāraṇa banūm̐gā|” isīlie śreṣṭha puruṣoṃko vedavihita lokakalyāṇakārī karmoṃkā anuṣṭhāna karanā cāhie| vartamāna samayameṃ tathākathita dharmanetā, samājanetā, rāṣṭranetā tathā viśvanetā prāyaḥ sabhīke dharma pathase bhraṣṭa honeke kāraṇa sādhāraṇa loga pathabhraṣṭa ho rahe haiṃ| āja sarvatra hī durnīti, atyācāra, hiṃsā, dveṣa ādikī mūla samasyā yahī hai| bhaktikā anuśīlana hī ekamātra upāya hai|

3.25

śrīviśvanātha—tasmāt pratiṣṭhitena jñānināpi karma kartavyamityupasaṃharati— saktā iti|
sā. va. prakāśikā vṛtti—ajña vyakti karma aura karmaphalameṃ āsakta hokara karma karate haiṃ, kintu tatvavid puruṣa anāsakta hokara kārya karate

3.26

śrīviśvanātha—alaṃ karmajaḍimnā, tvaṃ karmasaṃnyāsaṃ kṛtvā jñānābhyāsenāhamiva kṛtārthī bhava iti buddhibhedaṃ na janayet karmasaṅgināmaśuddhāntaḥkaraṇatvena karmasvevāsaktimatām, kintu tvaṃ kṛtārthībhaviṣyan niṣkāmakarmaiva kuru iti karmāṇyeva yojayet kārayet| atra karmāṇi samācaran svayameva dṛṣṭāntībhavet| nanu “svayaṃ niḥśreyasaṃ vidvātravaktavyajñāya karma hi| na rāti rogiṇo'pathyaṃ vāñchato'pi bhiṣaktamaḥ||” ityajitavākyenaitadvirudhyate, satyam, tat khalu bhaktyupadeṣṭṛka-viṣayamidantu jñānopadeṣṭṛka-viṣayamityavirodhaḥ,jñānasyāntaḥkaraṇa śuddhyadhīnatvāt, tacchuddhestu niṣkāma-karmādhīnatvāt, bhaktestu svataḥ prābalyādantaḥkaraṇaśuddhiparyyantānapekṣatvāt| yadi bhaktauśraddhāmutpādayituṃ śaknuyāt, tadā karmiṇāṃ buddhibhedamapi janayet, bhaktau śraddhāvatāṃ karmānadhikārāt— “tāvat karmāṇi kurvīta na nirvidyeta yāvatā| matkathā śravaṇādau vā śraddhā yāvanna jāyate||” iti, “dharmān saṃtyajya yaḥ sarvān māṃ bhajet sa ca sattamaḥ” iti, “sarvadharmān parityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraja” iti, “tyaktvā svadharmaṃ cararaṇāmbujaṃ harerbhajannapakvo'tha patettato yadi” ityādivacanebhya iti vivecanīyam|
saṃtyajya----sattamaḥ' (śrīmadbhā. 11/11/32) arthāt jo samasta dharmoṃkā (gītā 18/66) arthāt samasta dharmoṃkā parityāgakara ekamātra merī śaraṇameṃ ā jāo| (gītā 18/66) 'tyaktvā svadharmaṃ-----yadi' (śrīmadbhā. 1/5/17) arthāt svadharma tyāgakara śrīharike caraṇoṃkā bhajana karate-karate yadi apakva avasthāmeṃ patana ho jāya| ina sabhī vacanoṃkā isa prakāra hī vivecana karanā cāhie|
loga aise karmasaṅgiyoṃko śāstravihita karmoṃmeṃ hī niyukta kareṃge, kyoṃki ajñoṃkī buddhiko vicalita karanese karmake prati unakī śraddhā naṣṭa ho jāegī| isa prakāra ve karma tathā jñāna donoṃse bhraṣṭa ho jāem̐ge| kintu, bhaktike sabhīko bhaktikā hī upadeśa dekara kṛtārtha kareṃgeṃ| 'itthaṃ vimanyuranuśiṣyādatajjñānna yojayetkarmasu karmamūḍhān| kaṃ yojayanmanujo'rthaṃ labheta nipātayannaṣṭadṛśaṃ hi gartte||' (śrīmadbhā. 5/5/15) arthāt, ṛṣabhadevane kahā—merā dhāma aura merī kṛpā hī ekamātra prārthanīya honepara pitā putroṃko, guru śiṣyoṃko aura rājā prajāoṃko merī bhaktikī śikṣā deṃge| upadeśa grahaṇa karanevālā vyakti yadi upadeśake anusāra kārya karmameṃ niyuktakara saṃsārakūpameṃ girā denese kisa puruṣārthakī prāpti hogī arthāt ślokakī ṭīkāmeṃ kahā hai ki bhaktike atirikta karmameṃ pravṛtta honekā sarvakarmāṇi' jñānakā upadeśa denevāloṃke lie samajhanā cāhie, bhakti

3.27

śrīviśvanātha—nanu yadi vidvānapi karma kuryāttarhi vidvadaviduṣoḥ ko viśeṣa ityāśaṅkya tayorviśeṣaṃ darśayati—prakṛteriti dvābhyām| prakṛterguṇaiḥ kāryairindriyaiḥ sarvaśaḥ sarvaprakāreṇa kriyamāṇāni yāni karmāṇi, tānyahameva karttā karomītyavidvān manyate|
ślokoṃke dvārā unakā antara dikhāyā jā rahā hai| avidvān vyakti prakṛtike guṇoṃke dvārā kāryaśīla indriyoṃke dvārā kie jā rahe sabhī karmoṃko svayaṃke

3.28

śrīviśvanātha—guṇakarmaṇoryau vibhāgau tayostattvaṃ vettīti saḥ| tatra guṇavibhāgaḥ sattvarajastamāṃsi, karma-vibhāgaḥ sattvādhikāryabhedā devatendriyaviṣayāḥ, tayostattvaṃ svarūpaṃ tajjñastu tattvavit| guṇā devatāḥ prayojyānīndriyāṇi cakṣurādīni guṇeṣu rūpādiṣu viṣayeṣu varttante| ahantu na guṇaḥ, nāpi guṇakāryaḥ ko'pi, nāpi guṇeṣu guṇakāryeṣu teṣu ko'pi me sambandha iti matvā vidvāṃstu na sajjate|

3.29

śrīviśvanātha—nanu yadi jīvā guṇebhyo guṇakāryebhyaśca pṛthagbhūtāstadasambandhāstarhi kathaṃ te viṣayeṣu sajjanto dṛśyante? tatrāha—prakṛterguṇaiḥ saṃmūḍhāstadāveśāt prāptasammohāḥ yathā bhūtāviṣṭo manuṣya ātmānaṃ bhūtameva manyate, tathaiva prakṛtiguṇāviṣṭāḥ jīvāḥ svān guṇāneva manyante, ato guṇakarmasu guṇakāryeṣu viṣayeṣu sajjante| tānakṛtsnavido mandamatīn kṛtsnavit sarvajño na vicālayet| ‘tvaṃ guṇebhyaḥ pṛthagbhūto jīvaḥ, na tu guṇaḥ’ iti vicāraṃ prāpayituṃ na yatate, kintu guṇāveśanivarttakaṃ niṣkāmakarmaiva kārayet| na hi bhūtāviṣṭo manuṣyatvaṃ na bhūtaḥ, kintu manuṣya eveti śatakṛtvo'pyupadeśena svāsthyamāpadyate, kintu tannivarttakauṣadhamaṇimantrādiprayogeṇaiveti bhāvaḥ|

3.30

śrīviśvanātha—tasmāttvaṃ mayyadhyātmacetasātmanītyarthaḥ| evamadhyātmamavyayībhāvasamāsāt, tataśca ātmani yaccetastadadhyātmacetastenātmaniṣṭhenaiva cetasā, na tu viṣayaniṣṭhenetyarthaḥ| mayi karmāṇi saṃnyasya samarpya nirāśīrniṣkāmo nirmamaḥ sarvatra mamatāśūnyo yudhyasva|
sā. va. prakāśikā vṛtti—bhagavān śrīkṛṣṇa arjunako lakṣyakara phalakī kāmanāse rahita hokara vihita karmoṃkā ācaraṇa karanā cāhie| ‘sarvaśaḥ’—sabhī viṣayoṃmeṃ arthāt deha-geha, putra-bhāryā, bhrātā ādike viṣayameṃ mamatāśūnya hokara karmoṃkā ācaraṇa karanā cāhie| yahām̐ ‘yuddha karo’ kā abhiprāya hai—vihita karmoṃko karanā cāhie|

3.31

śrīviśvanātha—svakṛtopadeśe pravarttayitumāha—ye me iti|
bhāvānuvāda—apane batāe hue upadeśameṃ pravṛtta karāneke lie śrībhagavān ‘ye me’ ityādi kaha rahe haiṃ|

3.32

śrīviśvanātha—vipakṣe doṣamāha—ye tviti|
bhāvānuvāda—dūsarī ora ‘ye tu’ ityādise doṣa batā rahe haiṃ|

3.33

śrīviśvanātha—nanu rājña iva tava parameśvarasya matamanutiṣṭhanto rājakṛtādiva tvatkṛtānnigrahāt kiṃ na bibhyati? satyam, ye khalvindriyāṇi cārayanto, varttante, te vivekino'pi rājñaḥ parameśvarasya ca śāsanaṃ mantuṃ na śaknuvanti| tathaiva teṣāṃ svabhāvo'bhūdityāha—sadṛśamiti| jñānavānapyevaṃ pāpe kṛte satyevaṃ narako bhaviṣyatyevaṃ rājadaṇḍo bhaviṣyati, evaṃ duryaśaśca bhaviṣyatīti vivekavānapi svasyāḥ prakṛteścirantanapāpābhyāsotthaduḥkhabhārasya sadṛśamanurūpameva ceṣṭate| tasmāt prakṛtiṃ svabhāvaṃ yāntyanusaranti| tatra nigrahastacchāstradvārā matkṛto rājakṛto vā| tenāśuddhacittān uktalakṣaṇo niṣkāmakarmayogaḥ, śuddhacittān jñānayogaśca saṃskartuṃ ca śaknoti| na tvatyantāśuddhacittān; pāpiṣṭhasvabhāvān yādṛcchika-matkṛpotthabhaktiyoga eva uddhartuṃ prabhavet, yaduktaṃ skānde—“aho dhanyo'si devarṣe kṛpayā yasya te kṣaṇāt| nīco'pyutpulako lebhe lubdhako ratimacyute”|
sā. va. prakāśikā vṛtti—ajitendriya vyakti vivekavān honepara bhī śāstra-jñānake dvārā apanī indriyoṃkā nigraha karanemeṃ samartha nahīṃ ho pātā— ‘stambhayannātmanā''tmānaṃ yāvatsattvaṃ yathāśrutam| na śaśāka samādhātuṃ mano madanavepitam||’ (śrīmadbhā. 6/1/62) arthāt, svecchācāriṇī strīkā darśanakara ajāmilakā citta kṣubdha ho uṭhā| unhoṃne dhairya aura śāstrajñānake dvārā apane cittako saṃyata karanekī ‘tato duḥsaṅgamutsṛjya satsu sajjeta buddhimān| santa evāsyacchindanti manovyāsaṅgamuktibhiḥ||’ (śrīmadbhā. 11/26/26) arthāt, sādhugaṇa apanī vīryavatī vāṇīke dvārā manakī viparīta karanevālī āsakti| yahām̐ ‘eva’-kāra dvārā kevala santoṃkī vīryavatī vāṇīko hī samajhanā cāhie| isake atirikta satkarma, tīrtha, devatā, śāstrajñānādimeṃ cāhie| “he arjuna! aisā mata samajho ki anātma aura ātma vicārapūrvaka prākṛta guṇa-karmako sahasā hī tyāgakara saṃnyāsadharmakā āśraya karanese vidvān puruṣakā maṅgala hogā| jñānavān honepara bhī baddhajīva bahukālase ādṛta apanī prakṛti (svabhāva) ke anusāra hī ceṣṭā kareṃge| acānaka hī nigrahakā hai| sabhī baddhajīva sahajameṃ hī bahukālase abhyasta-ceṣṭārūpī prakṛti

3.34

śrīviśvanātha - yasmādduḥsvabhāveṣu lokeṣu vidhiniṣedhaśāstraṃ na prabhavati, tasmādyāvat pāpābhyāsottha-duḥsvabhāvo nābhūttāvadyatheṣṭamindriyāṇi na cārayedityāhaindriyasyendriyasyeti vīpsā pratyekam, sarvendriyāṇāmarthe svasvaviṣaye parastrīmātragātradarśanasparśana-tatsampradānaka-dravyadānādau śāstraniṣiddhe'pi rāgastathā guruvipratīrthātithidarśanasparśanaparicaraṇa-tatsampradānaka-dhana-vitaraṇādau śāstravihite'pi dveṣa ityetau viśeṣeṇāvasthitau varttete, tayorvaśamadhīnatvaṃ na prāpnuyāt, yadvā, indriyārthe strīdarśanādau rāgastatpratighāte kenacit kṛte sati dveṣa iti asya puruṣārthasādhakasya kvacittu mano'nukūle'rthe surasasnigdhānnādau rāgaḥ manaḥ pratikūle'rthe virasa-rukṣānnādau dveṣastathā svaputrādidarśana-śravaṇādau rāgaḥ vairiputrādidarśanaśravaṇādau dveṣaḥ, - tayorvaśaṃ na gacchediti vyācakṣate |
sā. va. prakāśikā vṛtti-indriyām̐ do prakārakī haiṃ-jñānendriya tathā pām̐coṃ kramaśaḥ rūpa, śabda, gandha, rasa aura sparśase viṣayoṃkā svāda grahaṇa (mūtra dvāra)-inake dvārā bolanā, grahaṇa karanā, gamana karanā, tyāga aura prajanana karanā-ye pām̐ca kārya hote haiṃ| bhaktisādhaka manasahita apane ina gyāraha indriyoṃko viṣaya-sukha-bhogameṃ niyukta karaneke badale bhagavat-prītike lie unakī vibhinna sevāoṃmeṃ lagāte prāpta karate haiṃ| “he arjuna! yadi tuma kaho ki indriyoṃke viṣayoṃko svīkāra karanese hogī, to tuma merī bātoṃko śravaṇa karo| samasta viṣaya hī jīvoṃke vahī jīvoṃkā parama śatru hai| ataeva viṣayoṃko svīkāra karate samaya rāga-dveṣako vaśībhūta karanā cāhie-aisā karanese samasta viṣayoṃko svīkāra

3.35

śrīviśvanātha—tataśca yuddharūpasya dharmasya yathāvadrāgadveṣādirāhityena karttumaśakyatvāt paradharmasya cāhiṃsādeḥ sukaratvāddharmmatvāviśeṣācca tatra pravarttitumicchantaṃ pratyāha—śreyāniti| viguṇaḥ kiñciddoṣaviśiṣṭo'pi samyaganuṣṭhātumaśakyo'pi paradharmāt svanuṣṭhitāt sādhvevānuṣṭhātuṃ śakyādapi sarvaguṇapūrṇādapi sakāśāt śreyān| tatra hetuḥ—svadharma ityādi, “vidharmaḥ paradharmaśca ābhāsa upamācchalaḥ| adharmaśākhāḥ pañcamo dharmajño'dharmavat tyajet||” (śrīmadbhā. 7/15/12) iti saptamokteḥ|
bhāvānuvāda—śrībhagavān‌ne dekhā ki arjuna rāga-dveṣase rahita hokara yuddharūpī svadharmake pālanameṃ asamartha ho rahā hai evaṃ ahiṃsā ādi paradharmako sarala-sahaja jānakara usameṃ hī pravṛtta honā cāhatā hai| ataḥ śrībhagavān arjunako 'śreyān' ityādi kaha rahe haiṃ| ‘viguṇa’ arthāt kiñcita svadharma 'svanuṣṭhita' arthāt bhalībhām̐ti anuṣṭhita hone yogya, sarvaguṇapūrṇa paradharmakī apekṣā śreṣṭha hai| usakā (śreṣṭha honekā) kāraṇa hai-'svadharme' ityādi| 'vidharmaḥ paradharmaśca ābhāsa upamācchalaḥ| adharmaśākhāḥ pañcemā dharmajño'dharmavat tyajet||' (śrīmadbhā. 7/15/12) arthāt, adharmarūpa vṛkṣakī pām̐ca śākhāem̐ haiṃ—vidharma, paradharma, ābhāsa, upamā evaṃ chaladharma| dharmajña vyakti niṣiddhake rūpameṃ inakā tyāga kareṃge|
sā. va. prakāśikā vṛtti—sattvaguṇameṃ pratiṣṭhita brāhmaṇoṃke lie ahiṃsā ādi tathā rajoguṇa sampanna kṣatriyoṃkā yuddha ādi karanā hī svadharma hai| “svadharmakā pālana karate-karate ucca dharmakī prāptike pahale hī yadi aupādhika svadharma paradharma ho jātā hai|”—śrībhaktivinoda ṭhākura 'devarṣibhūtāptanṛṇāṃ pitṝṇāṃ na kiṅkaro nāyamṛṇī ca rājan| sarvātmanā yaḥ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ gato mukundaṃ parihṛtya karttam||' (śrīmadbhā. 11/5/41) 'tāvat karmāṇi kurvīta na nirvidyeta yāvatā| matkathāśravaṇādau vā śraddhā yāvanna jāyate||' (śrīmadbhā. 11/20/9) arthāt, jinhoṃne samasta prakārake karmoṃkā tyāgakara ekamātra śaraṇya bhakti mārgameṃ merī līlā-kathāke prati śraddhā na ho, tabhī taka karmakā anuṣṭhāna

3.36

śrīviśvanātha—yaduktaṃ rāgadveṣau vyavasthitāvityatra śāstraniṣiddhe'pīndriyārthe parastrīsambhogādau rāga ityatra pṛcchati—atheti| kena prayojakakartrānicchannapi vidhiniṣedhaśāstrārthajñānavattvāt pāpe pravarttitumicchārahito'pi balādiveti prayojaka-preraṇavaśāt prayojyasyāpīcchā samyagutpadyata iti bhāvaḥ|
samaya sandehake daladalameṃ pham̐sā huā hūm̐| abhī āpane kahā ki yaha ātmā kauna pravṛtta karatā hai?|

3.37

śrīviśvanātha—eṣa kāma eva viṣayābhilāṣātmakaḥ puruṣaṃ pāpe pravarttayati, tenaiva prayuktaḥ puruṣaḥ pāpaṃ caratītyarthaḥ| eṣa kāma eva pṛthaktvena dṛśyamāna eṣa pratyakṣaḥ krodho bhavati| kāma eva kenacit pratihato bhūtvā krodhākāreṇa pariṇamatītyarthaḥ| kāmo rajoguṇasamudbhava iti rājasāt kāmādeva tāmasaḥ krodho jāyata ityarthaḥ| kāmasyāpekṣitapūraṇena nivṛttiḥ syāditi cennetyāha—mahāśanaḥ mahadaśanaṃ yasya saḥ| “yat pṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ| nālamekasya tat sarvamiti matvā śamaṃ vrajet||” iti smṛteḥ, kāmasyāpekṣitaṃ pūrayitumaśakyameva| nanu dānena sandhātumaśakyaścet sāmabhedābhyāṃ sa svavaśīkarttavyaḥ? tatrāha—mahāpāpmā'tyugraḥ|
bhāvānuvāda—yaha viṣayoṃkā abhilāṣārūpa kāma hī puruṣako pāpameṃ pravṛtta vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ| nālamekasya tat sarvamiti matvā śamaṃ vrajet||’ hī ucita hai| smṛtikī uparokta uktike anusāra kāmakī ākāṃkṣā pūrṇa sā. va. prakāśikā vṛtti—yahām̐ kāma aura krodhako mokṣamārgameṃ jīvakā yayāti mahārājake caritrameṃ dekhā jātā hai—āgameṃ ghī ḍālanese jaise āga ‘na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati| haviṣā kṛṣṇavartmava bhūya evābhivardhate||’ (śrīmadbhā. 9/19/14) ‘yat pṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ| na duhyanti manaḥprītiṃ puṃsaḥ kāmahatasya te||’ (śrīmadbhā. 9/19/13) puruṣake kāmako pūrṇa nahīṃ kara sakate| nītise damana karanā asambhava batākara ‘daṇḍa’ nītike avalambana dvārā isakā

3.38

śrīviśvanātha—na ca kasyacidevāryaṃ vairī, api tu sarvasyaiveti sadṛṣṭāntamāha—dhūmeneti| kāmasyāgāḍhatve gāḍhatve'tigāḍhatve ca krameṇa dṛṣṭāntāḥ—dhūmenāvṛto'pi malino vahniddāhādilakṣaṇaṃ svakāryyantu karoti| malenāvṛto darpaṇastu svacchatā-dharma tirodhānāt bimbagrahaṇaṃ svakāryaṃ na karoti, svarūpatastūpalabhyate| ulbena jarāyunāvṛto garbhastu svakāryaṃ karacaraṇādiprasāraṇaṃ na karoti, na vā svarūpata upalabhyata iti| evaṃ kāmasyāgāḍhatve paramārthasmaraṇaṃ karttuṃ śaknoti, gāḍhatve na śaknotyatigāḍhatve tvacetanameva syādidaṃ jagadeva |
sā. va. prakāśikā vṛtti—bahirmukha jīvoṃkā jñāna mṛdu, madhya aura dvārā āvṛta jñāna ātmatattvake upadeśako kucha-kucha grahaṇa kara sakatā dekara samajhā rahā hūm̐, tuma śravaṇa karo| dhuem̐se āvṛta agnike samāna caitanya jīva kāmake dvārā kiñcit parimāṇameṃ śithila rūpameṃ āvṛta honepara

3.39

śrīviśvanātha—kāma eva hi jīvasyāvidyetyāha—āvṛtimiti| nityavairiṇetyato'sau sarvaprakāreṇa hantavya iti bhāvaḥ| kāmarūpeṇa— kāmākāreṇājñānenetyarthaḥ| ca-kāra-ivārthe, analo yathā haviṣā pūrayitumaśakyastathā kāmo'pi bhogenetyarthaḥ, yaduktam—“na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati| haviṣā kṛṣṇavartmava bhūya evābhivarddhate||” iti|
hai, ataḥ sabhī prakārase isakā nāśa karanā hī prayojanīya hai| kāmarūpa śrīmadbhāgavatameṃ kathita hai— ‘na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati| haviṣā kṛṣṇavartmava bhūya evābhivarddhate||’ (śrīmadbhā. 9/19/14) sā. va. prakāśikā vṛtti—śoka aura santāpakā mūla kāraṇa kāma hī ‘kāmanalaṃ madhulavaiḥ śamayan durāpaiḥ’ (śrīmadbhā. 7/9/25) ‘sevamāno na cātṛṣyadājyastokairivānalaḥ’ (śrīmadbhā. 9/6/48) viṣayoṃkā pracura bhoga karanepara bhī saubhari ṛṣi ghṛtabinduke saṃyogase āgakī bhām̐ti śānti lābha nahīṃ kara sake— ‘na tṛpyatyātmabhūḥ kāmo vahnirāhutibhiryathā’ (śrīmadbhā. 11/26/14) sarvaśaktimān hūm̐, parantu jīva aṇucaitanya hai evaṃ mere pradatta śaktise kārya hī nāma ‘prema’ yā niṣkāma jaiva-dharma hai| cetana vastumātra hī svabhāvataḥ hī aṅgīkāra karate haiṃ| isake (kāmake) dvārā ve āvṛta hote-hote ācchādita cetanasvarūpa jar̤avat ho jāte haiṃ| isakā hī nāma jīvakā ‘karmabandhana’ athavā ‘saṃsāra-yātanā’ hai|”—śrībhaktivinoda ṭhākura|

3.40

śrīviśvanātha—kvāsau tiṣṭhatyata āha—indriyāṇīti| asya vairiṇaḥ kāmasyādhiṣṭhānaṃ mahādurgarājadhānyaḥ, śabdādayo viṣayāstu tasya rājño deśā iti bhāvaḥ| etairrindriyādibhirdehinaṃ jīvam|
sā. va. prakāśikā vṛtti—śatruke chipanekā sthāna jāna lenepara usa āśrayasthala indriyām̐ haiṃ, ataḥ indriyoṃkā damana karanese hī kāmako āsānīse pratāpī narapati, indriyoṃko mahādurgake dvārā pariveṣṭita rājadhānīsvarūpa aura vibhinna viṣayoṃko rājya yā janapadasvarūpa batāyā hai| “viśuddha jñānasvarūpa jīva dehadhāraṇakara 'dehī' ke nāmase vikhyāta hotā hī sarvaprathama viśuddha ahaṅkārasvarūpa aṇucaitanya jīvako prākṛta ahaṅkārarūpa kārya karatī hai| bādameṃ prākṛta ahaṅkārake paripakva honepara buddhi manarūpa dvitīya āśrayasthala pradāna karatī hai| mana viṣayoṃkī ora unmukha hokara indriyoṃke rūpameṃ tṛtīya adhiṣṭhāna prastuta karatā hai| ina tīnoṃ āśrayasthaloṃkā āśrayakara kāma jīvako jar̤a-viṣayoṃmeṃ nikṣepa kara detā hai| svatantra icchāpūrvaka mere prati unmukhatā 'vidyā' evaṃ svatantra icchāpūrvaka mere prati vimukhatā 'avidyā' kahī jātī haiṃ|”—śrībhaktivinoda ṭhākura|

3.41

śrīviśvanātha—vairiṇaḥ khalvāśraye jite sati vairī jīyate iti nītirataḥ kāmasyāśrayeṣvindriyādiṣu yathottaraṃ durjayatvādhikyam| ataḥ prathamaprāptānīndriyāṇi durjanyānyapyuttarāpekṣayā sujayāni, prathamaṃ te jīyantāmityāha tasmāditi| indriyāṇi niyamyeti yadyapi parastrīparadravyādyapaharaṇe durnivāraṃ mano gacchatyeva, tadapi tatra tatra netraśrotrakaracaraṇādīndriyavyāpārasthaganādindriyāṇi na gamayetyarthaḥ| pāpmānamatyugraṃ kāmaṃ jahītīndriyavyāpārasthaganamatikālena mano'pi kāmādvicyutaṃ bhavatīti bhāvaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—mahāprabala kāma indriyoṃkī sahāyatāse bahirmukha jīvoṃko mohapāśameṃ baddha karatā hai| isalie sarvaprathama cakṣu ādi indriyoṃko saṅkalpa-vikalpa karanevālā mana bhī vaśībhūta ho jāegā| nānyathā’ (śrīmadbhā. 11/26/22) arthāt viṣayoṃke sātha indriyoṃke saṃyogase

3.42

śrīviśvanātha—na ca prathamameva manobuddhi-jaye yatanīyamaśakyatvādityāha— indriyāṇi parāṇīti| daśa-digvijayibhirapi vīrairdurjayatvādatibalatvena śreṣṭhānītyartha:| indriyebhya: sakāśādapi prabalatvānmana: param—svapne khalvindriyeṣvapi naṣṭeṣvanaśvaratvāditi bhāva:, manasa: sakāśādapi parā prabalā buddhirvijñānarūpā, suṣuptau manasyapi naṣṭe tasyā: sāmānyākārāyā anaśvaratvāditi bhāva:| tasyā buddhe: sakāśādapi parato balādhikyena yo varttate—tasyāmapi jñānābhyāsena naṣṭāyāṃ satyāṃ yo virājate ityartha:; sa tu prasiddho jīvātmā kāmasya jetā| tena vastuta: sarvato'pyatiprabalena jīvātmanendriyādīn vijitya kāmo vijetuṃ śakya eveti nātrāsambhāvanā kāryeti bhāva:|
‘indriyebhyaḥ parā hyarthā arthebhyaśca paraṃ manaḥ| manasastu parā buddhirbuddherātmā mahān paraḥ||’ (ka. u. 1/3/10) “saṃkṣepameṃ batā rahā hūm̐, tuma jīva ho aura yahī (jīva honā hī) tumhārā

3.43

śrīviśvanātha—upasaṃharati—evamiti| buddheḥ paraṃ jīvātmānaṃ buddhvā sarvopādhibhyaḥ pṛthagbhūtaṃ jñātvā ātmanā svenaivātmānaṃ svaṃ saṃstabhya niścalaṃ kṛtvā durāsadaṃ durjayamapi kāmaṃ jahi nāśaya|
dhyāye'smin sādhanasya niṣkāmasyaiva karmaṇaḥ| prādhānyamūce tatsādhyajñānasya guṇatāṃ vadan|| iti sārārthavarṣiṇyāṃ harṣiṇyāṃ bhaktacetasām| tṛtīyaḥ khalu gītāsu saṅgataḥ saṅgataḥ satām||
sā. va. prakāśikā vṛtti—“isa prakāra svayaṃko aprākṛta tattva aura samasta jar̤īya saviśeṣa tathā nirviśeṣa cintāse śreṣṭha bhagavat-dāsarūpa tattva jānakara cit-śaktike dvārā niścala karate hue kramaśaḥ durjeya kāmakā nāśa karo|”—śrībhaktivinoda ṭhākura|

Linked texts (1)

Bhagavadgītā — Vyāsa, Sanskrit