Tarkapada 2
Tarkapāda 2
- Language
- Sanskrit
2.p1
śrutyā darśitam, tasmānnissambandho nirānandaśca mokṣaḥ
2.p2
nanu nā''tmano'nyad vijñānamānando vā kintu ātmaiva jñānamānandaśca vijñānambrahma, ānandambrahma iti śruteḥ, ātmā ca suṣuptiturīyayorapi bhavatīti, kathaṃ vijñānasya cā''nandasya cā'bhāvaḥ? naitadevam; yaddhi vastvantaraprakāśajananasvabhāvaṃ vastu yasmin sati kimapyarthāntaraṃ prakāśata eva, talloke vijñānaśabdenocyate, na cā''tmani sati kiñcidanyat prakāśata eva, vidyamāne'pi tasmin suṣuptyavasthāyāmarthāntarasya kasyacidapyadarśanāt| ato na jñānamātmā
2.p3
nanu prakāśajananasvabhāvo'pi sahakārivaikalyāt na janayet? satyaṃ na janayati, yasmim̐stu sahakārisaṃnidhāne tatkṛte vā'nyasmin āgantuke sati niyamena prakāśata evā'rthāntaraṃ tajjñānaśabdavācyam| tathā gītiśravaṇapriyā'liṅganacandradarśanamadhurā'svādasurabhighrāṇādijanyamāhlādamānandasukhaśabdāvabhidadhāte, na caivaṃrūpatvātmano'sti, tathā hyanyasukheṣu sukharūpaṃ pratyabhijñāyate naivamātmani pratyabhijānīmo, yenānandaśabdasyā'bhidheyaḥ syāt
2.p4
yadi punaryadevā''tmarūpaṃ pratīyate tasyaiva jñānamiti cānandamiti ca saṃjñetyucyate, na sā laukikī nāpi vaidikī| yadi paraṃ vṛkṣyādivat paribhāṣyeta tadastu yathākāmam| yattu vijñānambrahma, ānandambrahma iti ca sāmānādhikaraṇyaṃ taddharmamātravacanatvena dharma-dharmiṇorabhedānnīlotpalādivadupapannam
2.p5
kiñca na me sāmprataṃ kiñcidapi sukhaṃ duḥkhameva tu sarvātmanā mama iti sukhā'bhāve duḥkhā'nubhave cā'nusaṃdhīyamānasyā''tmanaḥ kathamānandarūpatā syāt? kiñca sva-prakāśā''nandarūpamātmānamabhyupagacchatāmasmākaṃ caitāvadavivādam suṣuptitulyā muktiriti| saṃsārā'nuvṛttyanuvṛttimātraṃ bhidyate, anyatsarvaṃ tulyam| tathā ca śrutirapi— tā etāḥ prajā aharaharvīhyalokaṃ yanti, aharaha āgacchanti iti suṣuptiṃ brahmalokaśabdena vadantī tulyatvametayordarśayati, suṣuptiścāsmākamapi gocaro na ca tatrā''nandā'nubhavo'sti iti vyaktametat, tasmānnirānando mokṣaḥ, duḥkhaparilopācca puruṣārthatvam
2.p6
sukhalopādapuruṣārthatvamapīti cet— naivamalpaṃ hi saṃsāre sukhaṃ tadapi sūrayaḥ | bahuprayāsasādhyatvād duḥkhamevānujānate ||1|| janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhānyanudinaṃ nṛṇām | svayameva vinā yatnānnipatanti sahasradhā ||2
2.p7
vihitā'karaṇānnityaṃ pratiṣiddhaniṣevaṇāt | mahadāmuṣmikaṃ duḥkhaṃ yannarairnaiva gamyate ||3
2.p8
bahuduḥkhapariṣvaktaṃ yannāma svalpakaṃ sukham | surāpānādisukhavadvarjanīyaṃ vivekinām ||4
2.p9
evaṃbhūte'pi saṃsāre ye raktaḥ sukhatṛṣṇayā | na teṣāmadhikāro'sti muktiśāstre kathañcana ||5
2.p10
saṃsārādudvijante ye dṛṣṭalokaparāvarāḥ | ta eva khalu mucyante na tu yaḥ prākṛto janaḥ ||6
2.p11
teṣāmevāpavargākhyaḥ puruṣārtho mahātmanām | teṣāmevādhikāraśca muktiśāstro manīṣiṇām ||7
2.p12
tenābhāvātmakatve'pi mukternāpuruṣārthatā | sukhaduḥkhopabhogo hi saṃsāra iti śabdyate ||8
2.p13
tayoranupabhogaṃ tu mokṣaṃ mokṣavido viduḥ | śrutirapyetamevā''ha bhedaṃ saṃsāramokṣayoḥ ||9
2.p14
na ha vai saśarīrasya priyāpriyavihīnatā | aśarīraṃ vā vasantaṃ spṛśato na priyāpriye ||10|| ānandātmakamātmānaṃ ye vadanti svayamprabham | tanmate'pi ca saṃsārānmukteretāvatī bhidā ||11
2.p15
ātmā hyānandarūpo'sau saṃsāre'pi prakāśate | tāvāneva sa mokṣe'pi nā'dhikyaṃ tasya kiñcana ||12
2.p16
atha saṃsāravelāyāmānando na prakāśate | na hyaprakāśanaṃ yuktaṃ svaprakāśasya vastunaḥ ||13
2.p17
yadyasau na prakāśeta kintarhyanyat prakāśate | ātmasvarūpamiti cet nanu cā''nanda eva tat ||14
2.p18
taccet prakāśate nūnamānando'pi prakāśate | tena śabdādiviṣayajanyayoḥ sukha-duḥkhayoḥ ||15
2.p19
nivṛttireva saṃsārādapavarga itīryate | tataśca sukhalopena mukterna puruṣārthatā ||16
2.p20
yadyasmākaṃ bhavettarhi tulyaiṣā bhavatāmapi | sukhahānimatastasya bhūyo duḥkhavivarjanāt ||17
2.p21
mokṣasya puruṣārthatvamāvayorubhayoḥ samam | sukha-duḥkhavihīno'to muktaḥ svastho'vatiṣṭhate ||18||iti
2.p22
yadi tu saṃsārā'vasthāyāmavidyamāno'pyānando muktā'vasthāyāṃ janyata ityucyate, tato janimattvādanityo mokṣaḥ syāt| kena cā'sāvanubhāvyaḥ? na hi svaprakāśatvaṃ kasyacit sambhavatītyuktam| na ca manasā'nubhavaḥ sambhavatīti, muktasya manaso'bhāvāt, amanaskatvaśruterityuktam| ata eva nityo'pyānandaḥ saṃsāradaśāyāmabhibhūtatvādanubhūto'pi muktāvabhibhave nivṛtte manasā'nubhūyate ityetadapi nirastam
2.p23
kiñca—sukhaviśiṣṭātmānubhavaḥ puruṣārtho, na sukhamātrā'nubhavaḥ na ca muktāvātmānubhavaḥ sambhavati, vijñātāramare kena vijānīyāt iti kaṇṭhenaiva śrutyā niṣiddhatvāt, alaṃ vā are idaṃ vijñānāya iti ca śrutyā vijñāna-śabdasya śaktiparatvaṃ vyācakṣāṇayā muktau śaktimātramavatiṣṭhate, na jñānam iti vyaktamevoktamiti śrutiviruddhaṃ muktasya vijñānamaśakyamabhyupagantum| na hyasyāḥ śruteḥ priyāpriyāsparśaśruteśca tattvakathanaṃ muktvā kathaṃcidanyaparatvaṃ sambhavati| vijñānaśrutayastu śaktāveva vijñānopacāraṃ kurvanti, prarocanārthatayetyupapannam| evamānandaśrutayo'pi puruṣārthatvasāmānyātsukhatvopacāreṇa prarocanārthatayā pravṛttaḥ| yuktaṃ caitat, vacanayorvirodhe'nyato nirṇayaḥ iti| virodhaścātrā''nandapriyābhāvavacanayoḥ
2.p24
na cā'bhāvavacanaṃ vaiṣayikā'bhiprāyam, itarattu svābhāvikā'bhiprāyamiti śakyaṃ vaktum| ubhayatrāpi sāmānyopādānāt, atyantasamānaviṣayatvāt| ataḥ pramāṇāntaravaśādā''nandavacanaṃ duḥkhā'bhāvaparam, itarattu yathāśrutamiti nyāyyam| tasmāt sukhaduḥkhādisamastavaiśeṣikātmaguṇocchedo mokṣaḥ| sukhaduḥkhocchedaśca dharmā'dharmayorucchedāt| dharmā'dharmayorucchedaścotpannānāṃ dharmā'dharmāṇāmupabhogena nitya-naimittikakarmā'nuṣṭhānenā'tmajñānena ca virodhāt, utpādyānāṃ ca kāmyā'nuṣṭhānanimittānāṃ dharmāṇāṃ tadanuṣṭhānenā'nutpādāt, vihitā'karaṇapratiṣiddhā'nuṣṭhānanimittānāṃ cā'dharmāṇāṃ vihitā'nuṣṭhānena pratiṣiddhā'karaṇena ca parihārāt, asati śarīrā''rambhe pūrvaśarīranipāte cā'śarīro'vasthito mukto bhavati
2.p25
ātmajñānasya kratumokṣobhayopayogitvam
2.p26
nanvātmajñānaṃ kratvartham| satyaṃ, puruṣārthamapi ca തt, saṃyogabhedāt| yattāvat avināśī vā are'yamātmā ityādinā śarīrādvyatipiriktanityā''tmasvarūpasadbhāvajñānaṃ tatpāralaukikaphalakarmā'nuṣṭhānaupayikatvāt karmajñānavadeva sāmarthyataḥ kratusaṃyogāt kratvartham| yathā hi jyotiṣṭomādivākyādhyayanaṃ dṛṣṭenaivā'nuṣṭhānaupayikaṃ jñānaṃ janayatīti tadarthatayaivādhyayanavidhinā vidhīyate, tathā avināśī vā are'yamātmā ityādivākyānāmapyadhyayanavidhireva karmānuṣṭhānopayogyā''tmajñānārthatāṃ vidhatte| tad yadi pramāṇāntareṇā''tmanaḥ śarīrādiviveko naikāntataḥ sidhyati tato dṛḍhavivekapratipādakānāmupaniṣadvākyānāṃ vispaṣṭameva phalam| yathoktam— ityāha nāstikyanirākariṣṇurātmāstitāṃ bhāṣyakṛdatra yuktyā| dṛḍhatvametadviṣayaḥ prabodhaḥ prayāti vedāntaniṣevaṇena|| iti
2.p27
ślokavārtika
2.p28
atha tvanyato'pi sidhyati? tato yathaivānyathāpi kratujñānasambhave'dhyayanopāttavedavākyāvagatakarmarūpāṇāmeva pum̐sāṃ karmasvadhikāraḥ tathaivādhyayanopāttopaniṣadvākyāvagatātmatattvānāmevādhikāra ityadhyayanavidhibalādeva kalpyate
2.p29
yattvātmasadbhāvapratipādanopakrame vidhisarūpaṃ vākyam—ātmā vā are draṣṭavyaḥ ityādi tadvakṣyamāṇasyārthasyātigahanatvānmahopayogatvācca kathaṃ hi nāmā''lasyaṃ hitvā śraddhāviśeṣeṇa vakṣyamāṇamarthampratipadyeta ityetāvanmātrārtham| tasmādetajjñānaṃ dṛṣṭopayogitvāt kratvartham
2.p30
yāni punaritikartavyatāviśeṣayuktānyupāsanātmakāni vidhīyante, teṣāṃ kratau dṛṣṭopayogābhāvādadṛṣṭaphalatvam| adṛṣṭaṃ ca phalaṃ vākyaśeṣād dvividham—abhyudayarūpaṃ niḥśreyasarūpaṃ ca| sarvān kāmānāpnoti, so'śnute sarvān kāmān ityādyabhyudayaphalam| na sa punarāvartate ityādi niḥśreyasaphalamiti vivekaḥ
2.p31
yattu vijñānaghana evaitebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tānyevā'nuvinaśyati na avināśī svarūpeṇa puruṣaḥ yā tu nāśitā | mātrāṇāṃ sādhikārāṇāṃ bhūtādīnāmasaṃjñitā
2.p32
kimidaṃ bhūtādīnāmasaṃjñitā iti? yadi tāvat na pretya saṃjñā'sti ityasya vyākhyānam? tadayuktam- na hi na pretya saṃjñā'sti ityanena bhūtādīnāma-saṃjñitvamucyate| kiṃ tarhi? ātmana eva muktasya saṃjñā'bhāvo'nenocyate, tasyaivopāyā'bhāvena tat kena kaṃ paśyet ityādinā vijñātāramare kena vijānīyāt ityantena vijñānābhāvopapādanāt| satyaṃ, nedamasya vyākhyānam, prakaraṇārthopasaṃhārastvayam—yata evaṃ pūrvoktena nyāyena bhūtacaitanyaṃ na sambhavati, brāhmaṇenāpi tathaivoktaṃ, tasmāt bhūtendriyāṇām-saṃjñitvamacaitanyam, anyastu tebhyo nityaścetanaḥ, tasya svargagamanasambhavātna svargaṃ lokaṃ yāti ityasya pratyakṣavirodhaḥ||5
2.p33
iti pañcamasūtraṃ pañcamādhikaraṇaṃ ca samāptam
2.p34
ṣaṣṭhaṃ śabdanityatā'dhikaraṇam karmaike tatra darśanāt ||6|| [asthānāt ||7|| karotiśabdāt ||8|| sattvāntare ca yaugapadyāt ||9|| prakṛtivikṛtyośca ||10|| vṛddhiśca kartṛbhūmnā'sya ||11|| samaṃ tu tatra darśanam ||12|| sataḥ paramadarśanaṃ viṣayānāgamāt ||13|| prayogasya param ||14|| ādityavadyaugapadyam ||15|| varṇāntaramavikāraḥ ||16|| nādavṛddhiparā ||17|| nityastu syāddarśanasya parārthatvāt ||18|| sarvatra yaugapadyāt ||19|| saṃkhyābhāvāt ||20|| anapekṣatvāt ||21|| prakhyābhāvācca yogyasya ||22|| liṅgadarśanācca ||23||]
2.p35
yadyanityatvapakṣe'pi śabdādartho'vagamyate | anādirvyavahāraśca nityatvaṃ kiṃ nu sādhyate
2.p36
kathaṃ punaranityatvaṃ śabdasya? prayatnā'nabhivyaṅgyatve sati tadanantara-mupalabdherghaṭādivat tajjanyatvamadhyavasīyate, anyathā kimiti tadanantara-mevopalabhyate; na pūrvam, upalabdhasya ca drāgeva tirobhāvād vināśitva-madhyavasīyate| na cā'siddhamanabhivyaṅgyatvam, abhivyattyayogāt| sā hi pratibandhakanirāsena vā saṃskāraviśeṣā''dhānena vā| na tāvat pratibandha-nirāsaḥ, pratibandhakā'nupalabdheḥ| stimitā vāyavaḥ śrotramācchādyā'va-sthitāḥ śabdopalabdhiṃ pratibadhnanti, teṣu prayatnotthāpitaiḥ kauṣṭhayairvāyubhi-rutsāriteṣūpalabhyate śabda iti cet ? evaṃ erhi sarve śabdāḥ sarvagatatvācchrotraṃ prāpyā'vasthitāḥ pratibandhakeṣūtsāriteṣu yugapacchrūyeran
2.p37
atha saṃskārā''dhānaṃ tatrā'pi traividhyam śabdasya vā saṃskāramādadhyuḥ kauṣṭhyā vāyavaḥ śrotrasya vobhayorvā śabdasya cet ? tasyaikatvāt sarvagatatvādanavayavatvenā'vayavasaṃskārā'yogāt srughnasthairvāyubhiḥ saṃskṛtaḥ śabdaḥ, pāṭaliputre'pyupalabhyeta| tadidamuktam— tatra sarvaiḥ pratīyeta— ityādinā | śrotrasaṃskārapakṣe'pyameva doṣaḥ
2.p38
sā hi syācchabdasaṃskārādindriyasyobhayasya vā | tatra sarvaiḥ pratīyeta śabdaḥ saṃskriyate yadi || nirbhāgasya vibhorna syādekadeśe hi saṃskriyā | na cā'syā''dhārabhedena saṃskāraniyamo bhavet || yataḥ śabdo nirādhāro vyomā''tmādivadeva ca
2.p39
ākāśaśrotrapakṣe ca vibhutvāt prāptitulyatā | dūrabhāve'pi śabdānāmiti jñānaṃ prasajyate || śrotrasya caivamekatvaṃ sarvaprāṇabhṛtāṃ bhavet | tenaikaśrutivelāyāṃ śṛṇuyuḥ sarva eva te || tasyā'navayavatvācca na dharmā'dharmasaṃskṛtaḥ | nabhodeśo bhavecchotraṃ vyavasthādvayasiddhaye || vaiśeṣikādisiddhānteṣvevaṃ tāvat prasajyate | kāpile'pi vibhutvena śrotrāderiyamevadik
2.p40
sakṛcca saṃskṛtaṃ śrotraṃ sarvaśabdān prabodhayet | ghaṭāyonmīlitaṃ cakṣuḥ paṭaṃ na hi na budhyate
2.p41
kiñca nānādeśasyaiśca vaktṛbhiruccāritaḥ śabdo yugapannānādeśeṣūpalabhyate tadekasya nityasyā'nupapannam iti bhāṣyaṃ, tatra nityasyā'nupapannamiti pratijñā, ekasyeti hetuḥ, nityo hyasāvekaḥ syāt ekasya cā'nupapannaṃ nānādeśeṣūpalambhanamiti
2.p42
kiñca nānādeśasyaiśceti
2.p43
nanu nāvaśyaṃ nityatve satyekatvaṃ bhavati, anekānyeva hi gakārādīni nityāni bhavantu ityata āha— asati viśeṣe nityasya nā'nekatvam iti
2.p44
vārttike'pi- yaugapadyopalambhād vā bhedo bhedācca kāryatā iti dvayamupakṣipya yathā yaugapadyopalambhād bhedo bhavati tathā darśitam— avibhutve hi yugapat ityādinā sphuṭe'nyatve'vakalpate ityantena | yathā ca bhedāt kāryatā bhavati nā'kāryasya nityasya bhedo'vakalpate tathā darśitam— nityatve tvekabuddhiḥ syāt iti | na hi nityatvavādinā pratyabhijñāyā bhrāntitvamiṣyate| tathā ca vakṣyate— api caikarūpye sati deśabhedena kāmaṃ deśā eva bhinnāḥ syurna tu śabdaḥ iti | na hi tadaprāmāṇye nityatvaṃ siddhyati pramāṇāntarābhāvāt | ato nityatve satyekatvaṃ syāt, tacca nānādeśopalambhena virudhyata iti | tataśca yaugapadyopalambhād bhedo bhede ca pratyabhijñāyā aprāmāṇyaṃ, tadaprāmāṇye ca nityatvā'bhāvāt kāryatvam, tadetadānupūrvyaṃ svatantrasiddham | dṛḍhe cā'nityatve dīpavat sādṛśyāt pratyabhijñā bhavati| tasmādanityaḥ śabda iti prāpte
2.p45
avibhutve hi yugapatraiko nānā'vagamyate | kātsryena cā'vagamyatvādekadeśe ghaṭādivat || śabdasyā'vibhutā tasmādanyatā'sya mukhāntare | ekaḥ satrekadeśastho yadaikena prayujyate || tadā vaktrantare na syādekavaktṛmukhādivat | kāryatve syāt kriyābhedāt phalabhedaḥ pratikriyam || tenaikabuddhiḥ sādṛśyāt sphuṭe'nyatve'vakalpate || nityatve tvekabuddhiḥ syānna kiñcid bhrāntikāraṇam | kāmaṃ deśā iti nyāyāt taccaikatvaṃ virudhyate
2.p46
abhidhīyate— prayatnānantaraṃ dṛṣṭernaikāntyāt kāryatā dhvaneḥ | tadabhivyaṅgyapakṣe'pi yujyate tatra darśanam
2.p47
nanvekatve sati indriyasya yadyapyadhiṣṭhānāni bhinnāni tathāpyekenā'pyadhiṣṭhānena saṃskṛtenendriyasya saṃskṛtatvāt sarvapum̐sāmindriyaṃ saṃskṛtamiti sarveṣāmupalabdhiḥ syādeva| taduktam— nanvekasminnadhiṣṭhāne labdhasaṃskāramindriyam
2.p48
bodhakaṃ sarvadeheṣu syādekendriyavādinaḥ || iti| sarvadehavartināṃ pum̐sāmityarthaḥ| atrottaram— pum̐sāṃ dehapradeśeṣu vijñānotpattiriṣyate | tena pradhānavaideśyād viguṇā sā tu saṃskṛtiḥ || iti
2.p49
nanu saṃskāryasyaikatvāt taddvāratvācca saṃskārāṅgabhāvasya deśabhedo 'kiñcitkara eva, yathā bahirekatvāt tatsaṃskārāṇāmātithyākālānāmapyupasadagnīṣomīyāṅgatvaṃ na vihanyate tadvadatrāpi syāt ? na, adarśanāt— na hi ekasminnadhiṣṭhāne sarveṣāṃ jñānamupalabhyate| ataḥ sādhāraṇamapīndriyaṃ vijñānasamānadeśasaṃskārasacivameva jñānamutpādayati, nā'nyatheti darśanabalādadhyavasīyate, tato nā'tiprasaṅgaḥ
2.p50
na cā'vaśyamekamevendriyam— yadyapyākāśamekamanavayavaṃ ca tathāpi tasya prādeśikairghaṭādibhirye saṃyogāste'pi prādeśikāstataśca karṇaśaṣkulī-saṃyogānāṃ pratipuruṣaṃ bhinnatvāt tadavacchinnasya cā''kāśasya śrotratvāt satyapi svarūpaikatve'vacchinnarūpāṇāṃ śrotrāṇāṃ bhedād vyavasthāsiddhiḥ | evamahaṅkārabhāge digbhāge vā śrotre draṣṭavyam
2.p51
yattu sakṛcca saṃskṛtaṃ śrotraṃ sarvaśabdān prakāśayet ityuktam, tatrocyate— dhvanayo hi tālvādisthānaviśeṣasamparkāt vijātīyā vilakṣaṇasāmarthyā-tniṣpadyante tataśca kaścideva dhvaniḥ kasyacicchabdasyā'nuguṇaṃ saṃskāramādhatte, na sarvasādhāraṇamityupalabdhyavyavakalpyate | śabdasaṃskārapakṣe'pi kaścideva dhvaniḥ kaścicchabdaṃ saṃskaroti, na sarvaḥ sarvamiti yuktataraiva vyavasthā
2.p52
dṛṣṭā ca samānendriyagrāhyāṇāmapyabhivyañjakavyavasthā— sāvitraṃ hi tejo ghaṭādīnāmevā'bhivyañjakaṃ, na nakṣatrāṇām, nimbatvak candanagandhasyaiva abhivyañjikā, na gandhāntarāṇām, tasmādadoṣaḥ
2.p53
jātibhedaśca tenaiva saṃskāro vyavatiṣṭhate || anyārthamprerito vāyuryathā'nyaṃ na karoti¹ vaḥ²
2.p54
tathā'nyavarṇasaṃskāraśakto nā'nyaṃ kariṣyati¹ || anyaistālvādisaṃyogairvarṇo nā'nyo yathaiva te | tathā dhvanyantarā''kṣepo² na dhvanyantarasāribhiḥ³ || tasmādutpattyabhivyattyoḥ kāryārthāpattitaḥ samaḥ | sāmarthyabhedaḥ sarvatra syāt prayatnavivakṣayoḥ || ⁴viṣayasyā'pi saṃskāre tenaikasyaiva saṃskṛtiḥ | naraiḥ sāmarthyabhedācca na sarvairavagamyate || yathaivotpadyamāno'yaṃ na sarvairavagamyate | digdeśādivibhāgena sarvān prati bhavannapi
2.p55
na ca śabdasaṃskāre sarvapuṃsāmupalabdhiprasaṅgaḥ— dhvanīnāmprādeśikatvāt, taddeśe śabdaḥ saṃskriyate; na sarvatra| ataḥ saṃskṛtena śabdena yasyendriyaṃ sannikṛṣṭaṃ sa eva śṛṇoti, nā'nya ityupapannam| yugapaddeśabhedaśca syādekasyā'pi sūryavat| ye vindhyanilayā ye ca kāmarūpe vyavasthitāḥ || prāgbhāge hyātmanaḥ sarvairudyan bhāsvān nirīkṣyate | pratyagbhāge tathā'staṃ yanmadhyāhne copari sthitaḥ || bhinnāśca teṣāṃ prāgbhāgāstayā pratyak tathopari | teṣvasya dṛśyamānasya vispaṣṭā bhinnadeśatā
2.p56
tathā yasmin yāvadūre deśe kaiścit sūryodayo dṛśyate, taddeśavartino'nye'pi tataḥ parastāt tāvati paśyanti tato'pyasti bhedābhedaḥ| na ca sūryanānātvamāśaṅkanīyam, na hi kecid bhinnaṃ sūryaṃ paśyanti
2.p57
kiṃ punarekadeśasthasyaiva saviturnānādeśopalambhe kāraṇam ? ucyate— atidūravarttino'sya yathāvadeśamajānantaḥ svasannidhimadhyasyanto deśabhedaṃ manyante vispaṣṭaścaitat| tathāhi— yo'parāhṇe yasmin yāvadre deśe sūryampaśyati— 'asmin kṣetre, asmin parvate sūryaḥ' iti sa savitāramīkṣamāṇa eva taddeśe gatastataḥ parastāt tathaiva taṃ paśyati, tenā'vagamyate sarveṣāṃ deśānāmagrataḥ sthito'sau sannihitavadavabhāsata iti| ye cā''dityāpekṣayā stokadeśāḥ parvatāste'pi dviyojanasthitānāṃ triyojanasthitānāṃ ca puruṣāṇāṃ tulyavadavabhāsante, tasmādekatve'pi sambhavati nānādeśopalambhaḥ| tathaikameva mukhaṃ bhinneṣvādarśeṣu yugapad dṛśyate
2.p58
nanu pratibimbaṃ nāmā'rthāntaraṃ tatra dṛśyate ? na, tasyā'bhāvādanupalambhācca, na hi mūrtamadhye mūrtāntaraṃ sambhavati | kiñca— śarāvasthamudakaṃ bhūmerupari nābhidadhne dhārayitvā tasyopariṣṭādaratnidadhne svamukhaṃ kurvannudakasyā'dha-stādaratnimātre mukhapratibimbaṃ paśyati, tasmim̐śca deśe pārśvasthāḥ puruṣā na kiñcidapi paśyanti, tena dṛśyā'darśananirastaḥ pratibimbā'khyo'rtho na śakyo'bhyupagantum | tasmādādarśatejasā jalena ca pratihataṃ nāyanaṃ tejaḥ parāvṛttya gṛhṇātīti yuktam | tasmādanaikāntiko nānādeśopalambho na nānātvaṃ śabdasya sādhayati
2.p59
nanu prāpyakāri śrotraṃ na ca dhvanyutpattideśaḥ śrotreṇa prāpyata iti, kathaṃ tasya śrotreṇa grahaṇam? tadgrahe ca kathaṃ tadviśiṣṭaśabdagrahaḥ? ucyate— nā'yaṃ śrotratattaddeśaviśiṣṭaśabdapratyayaḥ, kintu śrotraṃ hi svadeśasthitaṃ śabdaṃ bodhayadapi na deśaviśiṣṭaṃ bodhayati, kintu svarūpamātreṇa, yatastu diśa āgatā dhvanayastayā viśiṣṭaṃ śabdaṃ bodhayanti, sā hi dik śrotraprāptā śakyate śrotreṇa grahītum, yadyapi na svātantryeṇa diśaḥ śrotragrāhyatvam, tathāpi śabde gṛhyamāṇe tadviśeṣaṇatayā digapi śrotreṇa gṛhyata iti dṛṣṭatvād aṅgīkriyate kālavat| yathā hi kālo na svātantryeṇendriyairgṛhyate atha ca viṣayeṣu sveṣu gṛhyamāṇeṣu tadviśeṣaṇatayā sarvairapīndriyairgṛhyate tadvat| tataścāsyāṃ diśi śabda iti viśiṣṭagrahaṇaṃ tāvat siddham
2.p60
dhvanayaśca krameṇa mandībhavantaḥ pratyāsannāt dūrād dūratarācca deśādāgatāśca taṃ mandaṃ mandataraṃ ca śabdaṃ bodhayanti | bodhaviśeṣācca dhvanyutpattideśaḥ pratyāsannadūrādirūpeṇānumānād hṛdayadeśamāgacchanti, tatra yaḥ śabdasya paramārthadeśaḥ śrotradeśasya grahaṇād digviśiṣṭasya śabdasvarūpasya dhvanyutpattideśasya ca grahaṇāt tayoḥ saṃsargabhramādevaṃvidhaḥ pratyayo bhavati— prācyāṃ diśyetāvadantarāle śabda iti, tasmādabhivyañjakadeśabhedādupapannaṃ nityasyāpi nānādeśopalambhanamityadoṣaḥ
2.p61
nanvayaṃ doṣo yadasati bādhake bhrāntitvam, pratyabhijñāyāṃ vā kaḥ pakṣapāto, yena sā bhrāntirna syāt? ayamasti pakṣapātaḥ— na hyasambhavati tadbhrāntitve bhrāntitvamaṅgīkartuṃ yuktam, nānādeśopalabdhestvaparihāryaṃ bhrāntitvam— anityatvapakṣe'pi śrotragata eva paramārthato gṛhyate, śrotrasya prāpyakāritvāt, na ca vaktṛmukhagato yena taddeśagrahaṇasyābhrāntitvaṃ syāt
2.p62
yadapi saugato'pyaprāpyakāritvamevāṅgīkurvannabhrāntitvaṃ samarthayate, tadayuktam-aprāpyakāritve hi sannikṛṣṭaviprakṛṣṭa sthitau yugapacchabdamupalabheyātām, tayostu krameṇopalabdhirna kathaṃcidapyaprāpyakāritve samarthayituṃ śakyā
2.p63
tatra dūra-samīpasthagrahaṇā'grahaṇe same | syātāṃ na ca kramo nā'pi tīvramandrādisambhavaḥ
2.p64
kiñca kṣaṇiko vā śabdaḥ syāt sthāyī vā? yadi kṣaṇikaḥ? tataḥ pratyāsannairgṛhītamātro naṣṭaḥ kathaṃ viprakṛṣṭaiḥ paścād grahītuṃ kṣamaḥ| sthāyitvaṃ tu saugatānāmanabhimatameva| sthāyitve ca pratyāsannānāṃ śabdaśravaṇaṃ cirakāla manuvarteta| tasmādaprāpyakāritvā'sambhavādarjanīyaṃ nānādeśopalabdherbhrāntitvam| asmatpakṣe tu dhvanīnāṃ krameṇā''sannadūragamanād gatvaratvena caikasmin śrotre ciramanavasthānādupapannā krameṇopalabdhiścirakālā'nuvṛttiśca| tasmātraikāntatastaḥvadanityatvam
2.p65
asmatpakṣe tu dhvanīnāmiti
2.p66
arthapratipattyanupapattyā tu nityatvameva yuktam, na hi pratyuccāraṇamanyasyā'nyasya kriyamāṇasyārthapratyāyakatvaṃ sambhavati, sambandhagrahaṇāsambhavādagṛhītasambandhasyacā'pratyāyakatvāt| na cānyasmin gṛhītasambandhe'nyasya pratyāyakatvaṃ sambhavati| na hi gośabde gṛhītasambandhe'śvaśabdaḥ pratyāyayati
2.p67
satyam, asadṛśo hi na pratyāyayati yastvanyo'pi gṛhītasambandhenārthavatā śabdena sadṛśaḥ śabdaḥ sa pratyāyayatīti cet? na, tadasambhavāt| nahi kaścidapi mukhyo'rthavān sambhavati, sarveṣāṃ tulyatvena sambandhā'grahaṇāt, na hi dvistrirvā'nupalabdhasya sambandhagrahaṇaṃ sambhavati, anvaya-vyatirekā'bhāvāt
2.p68
apauruṣeyasambandhe śabdaḥ prāmāṇyamṛcchati | sa ca nityatvasiddhau syāditi tat pratipādyate || iti
2.p69
śabdanityatvapūrvapakṣastatkhaṇḍanañca
2.p70
atha vyutpattisamaye sadṛśeṣu śabdeṣu dvitreṣūpalabdheṣu paścācchyamāṇaḥ sambandhagrahaṇaṃ labdhvā'rthavān bhavati taduttarakālāstatsādṛśyāt pratyāya-yantītyucyate| tadayuktam— ya evopalabdhaśabdāntareṇa paścācchrūyamāṇo'rthavān nirūpyate sa evāśrutaśabdāntarāṇāṃ puruṣāṇāṃ prathamaśruto'narthaka iti virodhāpatteḥ
2.p71
taduktam— apratītā'nyaśabdānāṃ tatkāle'sāvanarthakaḥ | sa evā'nyaśrutīnāṃ syādarthavāniti vismayaḥ || iti
2.p72
athā'rthavānevā'yam, apratītānyaśabdāstvanvayavyatirekavaikalyādartha-vattvaṃ na jānantītyucyate? tathāsati taduttarakālānāmapi śabdānāmevamartha-vattvasambhavāt kimiti sādṛśyena pratyāyakatvam| taduktam— athā'sya vidyamāno'pi ityādinā| athā'sya vidyamāno'pi kaiścidartho na gamyate ? tattulyamuttarasyeti kiṃ sādṛśyena vācakaḥ
2.p73
athottarakālasya śabdaśca kām̐ścidagṛhītasambandhān pratyapratyāyakatvādāna-rthakyamevā''śrīyate? tato yo'sāvarthavattvenā'bhimataḥ śabdo yatsādṛśyā-duttareṣāṃ pratyāyakatvaṃ so'pi keṣāṃcidapratyāyakatva ityanarthaka eveti sarveṣāmānarthakyaṃ syāt| taduktam—anarthakatvamasya syāt ityādinā
2.p74
anarthakatvamitthyaṃ syādathā'nanyaśrutīn prati | pūrvasminnapi tatsattvāt sarvānarthakatā bhavet
2.p75
kiñca vyutpattikālavartī śabdo'rthavān, uttare tu vyavahārakālavartina-statsādṛśyāt pratyāyayantīti bruvāṇasya viruddhamāpadyate—ya eva hi keṣāñcid vyutpattikālavartī sa evā'nyeṣāṃ vyavahārānupātītyekasyaivārthavattvaṃ mukhyaṃ, tatsādṛśyād gauṇamiti virodhaḥ, taduktam— arthavatsadṛśatvena iti tasmātra sādṛśyena pratyāyakatvamityekatvameva śabdasyā''śrayitavyam
2.p76
arthavatsadṛśatvena yo vā śrutavatāṃ mataḥ | mukhyo'sāvaśrutīnāṃ syāt tadekatve na yujyate
2.p77
śrutavatām = śrutārthavadgośabdāntarāṇāṃ janānāṃ yo gośabdaḥ, sādṛśyena arthavān vyavahārakālavarttitvāt sa evā'sau gośabdo'śrutīnām = aśrutārthavadgośabdāntarāṇāṃ janānāṃ mukhyārthavān vyutpattikālavarttitvāt, tat = mukhyaṃ gauṇaṃ tatsādṛśyād iti virodhaḥ| taduktam— arthavat sadṛśatvena iti| tasmānna sādṛśyena pratyāyakatvamityekatvameva śabdasya āśrayitavyam| evañca mukhyaṃ gauṇaṃ ca arthavatvamekasya na yuktamiti vārttikārthaḥ| tasmāt iti| śabdasya ekatve tu tasya sambandhagrahe jāte mukhyameva arthavattvam, na gauṇamiti sambhavati| mukhyasyā'pi arthavattvasya vartamānasya ca anvaya-vyatirekābhyāṃ grahaṇamiti na ko'pi doṣaḥ
2.p78
atha gatvādisāmānyamekamāśritya vācakatvaṃ samarthyeta, tanna| tadabhāvāt— vyaktibhede hi sāmānyamātmānaṃ labhate, nā'nyathā
2.p79
kaścit punarāha—satyapi vyaktibhede niṣkramāṇakameva sāmānyam, yatra hi bhedavagatau satyāmevā'bhedāvagatistatra sāmānyam, iha tu satrapi vyaktibhedo nā'vagamyate, ato'tra vivekā'grahaṇādeva pratyabhijñā bhrāntirūpā nā'laṃ sāmānyaṃ sādhayitumiti
2.p80
tattvayuktam— sati hi vyaktibhede kathamantareṇa sāmānyaṃ pratyabhijñā syāt? vivekā'grahaṇāditi cet? ko'yaṃ vivekā'graho nāma? hyastanād gakārādyatanasya gakārasya yad vyāvṛttaṃrūpaṃ tanna gṛhyata ityarthaḥ| kiṃ tarhi gṛhyate? adyoccarite'pi gakāre'vaśyaṃ kiñcidrūpaṃ gṛhyate, vyāvṛttaṃ cetna gṛhyate vyaktamanuvṛttagrahaṇam| anuvṛttaṃ ca sāmānyamityucyate, tasmāt sidhyati sāmānyam| na ca sādṛśyādeva pratyabhijñāsiddheralaṃ sāmānyeneti vaktavyam, avayavasāmānyayogātmakatvāt sādṛśyasya varṇānāṃ cā'navayavatvāt
2.p81
nanu sambandhisāmānyamātraṃ sādṛśyam, ato'navayavānāmapi tālvādi-sthānasāmānyaṃ sādṛśyaṃ bhaviṣyati| na, aśrāvaṇatvāt, śravaṇajanyā hīyaṃ pratyabhijñā tadasyāḥ śravaṇagrāhyamevā''lambanaṃ vaktavyam, na ca tālvādisāmānyaṃ śrāvāṇam| ato gatvādisāmānyanibandhaneyaṃ pratyabhijñā sidhyati| evaṃ sati vyaktibhede sāmānyaṃ tadabhāvāttu nāsti sāmānyamityeva vaktavyam, ataḥ siddhaṃ pratyabhijñayā śabdasya nityatvam
2.p82
na, aśrāvaṇatvāditi
2.p83
kiṃ punaridaṃ pratyabhijñākhyaṃ pramāṇam? pratyakṣamiti brūmaḥ| pūrvānubhavajanita-saṃskārasadhrīcīnendriyajanyatvād grahaṇasmaraṇarūpamidamekaṃ jñānam| tatra pūrvānubhūto'śaḥ smaryate, smaryamāṇena tu tena sahaikatvaviśiṣṭaṃ vartamānaṃ rūpaṃ pratyabhijñayā pratyakṣeṇa gṛhyata iti veditavyam| tasmānnityaḥ śabdaḥ| pradīpe tu prabhāmaṇḍalasyā'vayavaviśleṣamantareṇā'tyantā'nupapatte-rviśliṣṭā'vayavasya cā'vayavino'vaśyambhāvī vināśaḥ, vinaṣṭe ca pūrvasmin pradīpe paścāttanamavaśyaṃ pradīpāntarameva bhavati| dṛḍhe ca bhede pratyabhijñāsādṛśyanimitteti kalpyate| śabde tu na kiñcid bhede pramāṇamastīti viśeṣaḥ
2.p84
kṣaṇabhaṅgavādena pūrvapakṣaḥ
2.p85
nanu sarvabhāvānāṃ kṣaṇikatvāt kathaṃ śabdasya nityatā? kiṃ punaḥ sarvakṣaṇikatve pramāṇaṃ pratyakṣaṃ tāvat kālasattāṃ bodhayati, na kālāntaraniṣedhaṃ karoti| nīlapratyakṣamiva na pītimānaṃ niṣedhati| dṛśyādarśanena tu tasya niṣedhaḥ| na ca samprati kālāntaraṃ dṛśyam, yena dṛśyādarśanāt tanniṣedhaḥ syāt| na cānyadapi pramāṇaṃ paśyāmaḥ
2.p86
paśyāmaḥ, svabhāvahetukaṃ pramāṇaṃ sattāmātrānubandhisādhyaviṣayatvāditi | kathaṃ punaḥ sattāmātrānubandhyasiddhiḥ? kṣaṇikatāyāḥ vipakṣe bādhakapramāṇapravṛtteḥ
2.p87
yat sat tat kṣaṇikaṃ yathā jaladharaḥ santaśca bhāvā amī| sattā śaktirihārthakarmaṇi mite: siddheṣu siddhā na sā|| kiṃ punaḥ sattāyā vyāpakam? kramā'kramāviti brūmaḥ| tathāhi— arthakriyākāritaiva sattā nā'nyā| nahi sa bhāvaḥ, sattāṃ labhate, yo na kāñcidarthakriyāmārabhate, yataḥ svajñānasyā'pi sarve bhāvāḥ kāraṇam| yadapi kiñcidajñāyamānamapi sattvena sambhāvyate, tadapi sarvaṃ vijñānaṃ pratyālambanatvādarthakriyākāri, tadarthakriyākāritaiva sattā| yadevā'rthakriyākāri tadeva paramārthasaditi| sā ca krama-yogapadyābhyāṃ vyāptā, na cā'kṣaṇikatve te sambhavataḥ, sthāyī hi padārtho na tāvadarthakriyāḥ sarvā yugapat kartumarhati, tathā sati dvitīye kṣaṇe kṛtyā'bhāvādarthakriyākāritvavirahādasallakṣaṇā'patteḥ kṣaṇikatvameva syāt| nā'pi kramaḥ sambhavati; sa hi bhāvaḥ sarvārthakriyāsamarthaḥ kimiti kāñcidevā'bhate, nā'nyām, samarthasya kṣepā'yogāt
2.p88
paraspara virodhe hi na prakārāntarasthitiḥ| naikatā'pi viruddhānāmuktimātravirodhataḥ
2.p89
kiñca kṛtakānāṃ bhāvānāmavaśyambhāvī vināśastenā'pi kṣaṇikatvaṃ ghaṭādīnām| tathāhi—'yad yeṣāṃ dhruvabhāvi na tatra teṣāṃ hetvantarā'pekṣā| dhruvabhāvī ca kṛtakānāṃ vināśa iti viruddhavyāptopalabdhiḥ| dhruvabhāvitā hi niṣidhyamānahetvantarāpekṣitvavyāptā, agnyuṣṇatvādiṣūpalabdhyā svavyāpakamanapekṣatvamupasthāpayantī tadviruddhaṃ sāpekṣatvaṃ pratikṣipati| athavā hetvantarāpekṣāṇāṃ vāsasi rāgādīnāmadhruvabhāvitvavyāptestadviruddhaṃ dhruvabhāvitvaṃ vyāpakaviruddhopalabdhyā vināśasya hetvantarā'pekṣāṃ nivārayati| nirapekṣaśca vināśaḥ svābhāviko jatinmānantarameva bhavatīti siddhaḥ kṣaṇabhaṅgaḥ
2.p90
musalaprahārādayastu visadṛśasantānahetavo na vināśasya | pratipattārastu sadṛśaparā 'parotpattyā kṣaṇānāṃ bhedamalakṣayantastattvabhrāntyā vināśamabudhvā musalaprahārānantaraṃ visadṛśasantānadarśinastadaiva vināśaṃ manyamānā musalādervināśahetutāṃ manyante | paramārthatastu na ke'pi vināśahetavaḥ, hetvantarajanmā ca vināśo na tāvat bhāvādabhinno bhavitumarhati hetubhedāt, bhinnatve tu tasmin jāte'pi bhāvasya pūrvavadupalabdhiḥ syāt; paṭajanmani ghaṭavat; tasmāt svahetuta eva bhāvā vināśasvabhāvā jāyanta iti kṣaṇabhaṅgasiddhiḥ
2.p91
kiṃ ca prayatnarakṣitānāmapi ghaṭādīnāṃ kiyatā'pi kālenā'vayavakṣayaviśleṣavaśena vināśo dṛśyate vinaiva musalaprahārādibhiḥ | so'yamutpattiprabhṛti kiñcit kiñcidanyathātvamantareṇa nopapadyate, pratyakṣeṇaiva cā'nyathātvamabhinava— purāṇāvasthayorajñātaghaṭotpattikālairapi puruṣairupalabhyate | na caikasyaiva ghaṭasya nānārūpatvaṃ sambhavati, nānātvaikatvayorvirodhāt | tasmāt pratikṣaṇamanyatvaṃ ghaṭādeḥ | prayogaśca bhavati—
2.p92
vivādā'dhyāsitā bhāvāḥ sattvāt kṣaṇavināśinaḥ | dīpavat pratyabhijñā'pi syāt pradīpavadeva naḥ ||51
2.p93
atrā'bhidhīyate—na tāvadarthakriyākāritaiva sattā, sato hyarthakriyākāritā, na tu saiva sattā | na ca sarvasya bhāvasyā'rthakriyākāritāniyamaḥ, atatkāriṇo'pi sambhavāt | na ca jñānakāraṇatvamapi sarvasya niyatam, ajñāyamānasyā'pi svarūpasadbhāvasambhavāt | na ca sarveṣāṃ vijñānaṃ prati ālambanahetutā'tītā'nāgatānāṃ bhāvānāṃ sambhavati, sampratyavidyamānānāṃ hetutvā'nupapatteḥ | hetutve vā sarvajñānaniṣpattau sarveṣāṃ vyāpṛtatvāt kramā'nabhyupagamena ca punarvyāpārā'nupapatteḥ, tallakṣaṇatvācca sattāyāḥ sarvajñānānantarameva samastasya jagataḥ śūnyatāprasaṅgaḥ, iti yatkiñcidetat
2.p94
tallakṣaṇatvācca sattāyāḥ sarvajñajñānānantarameva samastasya jagataḥ śūnyatāprasaṃgaḥ, iti yatkiñcidetat
2.p95
jñāna kāraṇatvamapi sarvasya niyatam, ajñāyamānasyā'pi svarūpasadbhāvasaṃbhavāt| jaise—
2.p96
sambhavati ca bhāvānāṃ krameṇā'rthakriyākaratvam, sahakārivyapekṣayā vilambopapatteḥ| sahakāriṇaścā'tiśayamāgantukaṃ bhāvād bhinnābhinnaṃ bhinnameva vā kurvantyeva| yathā bījasya kṣitisalilasaṃyoge'tiśayaḥ, tadalābhe sthāyino'pi bījasya prāgaṅkurā'nārambhaḥ, lābhe cārambhaḥ iti na kācidanupapattiḥ
2.p97
nanvevaṃ saṃyogasyaiva kāraṇatvaṃ syāt na tu bījasya? naivam, saṃyogamātrāttadutpattyadarśanāt| na hi kṣiti-salila-saṃyogo'ṅkuraṃ janayati| bīja-viśiṣṭasya tu saṃyogasya kāraṇatve viśeṣaṇībhūtasya bījasyāpi kāraṇatvamaṅgīkāryam| yastu sahakāryapekṣāṃ nānumanyate, tasya kṣiti-salila-saṃyogānapekṣāt kusūlasthādeva bījādaṅkuro jāyeta| nanvantyakṣaṇaprāptaḥ samartha eva bhāvo'napekṣo janayitum| nirapekṣo'pyasau sahakāribhirvinā nāstīti tairvinā na karoti, kusūlasyaṃ hi bījamanyadeva| anyaccedaṃ kṣitisaṃyuktaṃ yato'ṅkuro jāyate
2.p98
na ca dhruvabhāvitayāvanāśasyeti
2.p99
nanu hetvantareṇa bhāvād bhinne vināśe jāte vināśino'pi bhāvasya pūrvavadupalabdhiḥ syāt| tasmāt svābhāviko vināśaḥ| kimidaṃ svābhāviko vināśa iti| bhāvasvabhāvādeva vināśo jāyate, na hetvantarādityarthaḥ| nanu hetvantareṇeti
2.p100
nanu bhāvādapi jāto vināśo bhāvād bhinnaścet? tulya eva doṣaḥ— pūrvavadupalabdhiḥ syāditi| atha abhinna eva vināśo bhāvāt? tato vināśasyā'pratyakṣatvād bhāvo'pyapratyakṣaḥ syāt| atyantaviparītasvabhāvayośca bhāvā'bhāvayorekatvā'bhidhānaṃ sāhasamātram
2.p101
athā'pi vināśo nāma na kiñcid bhinnamabhinnaṃ vā tattvam, tucchatvāditi| tato jātasya bhāvasya asati vināśe nityatvameva syāditi susamarthitaḥ kṣaṇabhaṅgaḥ| tasmād bhitreṇā'pi vināśena bhāvasyopalabdhyādi nirasyata ityakāmenā'pi abhyupagantavyam
2.p102
tato jātasya bhāvasyeti | vināyakamprakurvāṇo racayāmāsa vānaram—
2.p103
yattu pratikṣaṇamavasthābheda iti, bhavatu naitāvatā avasthāvato bhāvasya pratikṣaṇaṃ vināśena bhavitavyam, pramāṇābhāvāt| nānāvasthānāmapi yugapadekasmin dharmiṇi saviruddhānām, krameṇāviruddhānāñca sambhavāt| tataśca nūtanādyavasthāḥ krameṇa anubhūya purāṇāvasthāṃ prāptasya prayatnarakṣitasyāpi yukto'vayavaviśleṣādvināśaḥ| na ca sattayā dīpa-dṛṣṭāntamātreṇa ghaṭāderapi kṣaṇikatvam, sattāyāḥ sandigdhavipakṣa-vyatirekāt ahetutvāt| pratijñāyāśca pratyabhijñāpratyakṣavirodhāt
2.p104
tataśca nūtanādyavasthā krameṇa anubhūya purāṇāvasthāmprāptasya prayatnarakṣitasyāpi na ca sādṛśyāt tadupapattiḥ, avayavasāmānyā'sambhavāt| anuvṛttaṃ hi sāmānyaṃ sambhavati, na ca sarvakṣaṇikavādināmanuvṛttaṃ kiñcit sambhavati| sambhave vā na sarvaṃ kṣaṇikam| tasmānna sarvabhāvānāṃ kṣaṇikatvam, natarāṃ śabdasya| tasya hi ante'pi vināśo nāsti, yataḥ sūkṣmavināśa-kalpanā syāt, tasmānnityaḥ śabdaḥ| prayogaśca bhavati—nityaḥ śabdaḥ śrāvaṇatvācchabdatvavat
2.p105
hetureva tvasau spaṣṭo nityatvasyopalabhyate | bhūtāvayavadharmākhyadhvanyanyatvaviśeṣitaḥ
2.p106
na ca śabdatvaṃ nāstīti bhramitavyam pratyabhijñānāt| araṇye hi gacchanto'śrutapūrvaṃ śabdaviśeṣaṃ śrutvā prāṇinaḥ kasyā'yaṃ śabda iti sandihante, na ca sāmānyadarśanamantareṇa viśeṣasaṃśayo ghaṭate| tathāvāntarajātirapi vargatṛtīyagakārādiṣvanuvṛttā kakārādibhyo vyāvṛttā kacit asti
2.p107
tathā vargaprathameṣu dvitīyeṣu caturtheṣu pañcameṣu ca yathāsvamanuvṛttāḥ santi jātayaḥ| kathamavagamyante? pratyabhijñānādeva| tathāhi kiyatyapi dūradeśe dakāramuccaritaṃ śrutavatāṃ gakārādiṣu saṃśayo bhavati, na cāyaṃ saṃśayo datvanibandhano gakārādiṣvabhāvāt| ato'sti tṛtīyādiṣvanuvṛttamanyebhyo vyāvṛttaṃ rūpam, yadupalambhādeṣa saṃśayaḥ| tathā dhakāroccāraṇe bhakārādiṣu saṃśayaḥ, nā'nyeṣu| tena caturtheṣvapyasti sāmānyam| evaṃ prathameṣu dvitīyeṣu pañcameṣu ca yathāsvaṃ sāmānyāni taireva dṛṣṭāntaiḥ śabdasya śrāvaṇatvahetunā nityatvā'numānam
2.p108
yadi teṣviti
2.p109
tasya ca anekatve pramāṇā'bhāvāt iti
2.p110
tatra pārthiva bheryādiguṇatve, taraṅgādyāpyadravyaguṇatve vāśravaṇaprāpyasambhavāt na tadgrāhyatvaṃ sidhyet| tasmāt na pṛthivyādiguṇatvam| vāyuguṇatvaṃ tu yuktam| vīṇāmukhaśaṃkhādisaṃyogāt bherī-daṇḍasaṃyogādanyato vā niṣpadyamānā vāyastacchabda viśeṣaguṇakā niṣpannāḥ sarvāsu dikṣu praviśamānāḥ śrotreṇa saṃyujyante, tataśca saṃyukta-samavāyāt tadgataḥ śabdaḥ śrotreṇa gṛhyate| yasmādeva vāyuguṇaḥ śabdaḥ, tasmād yat kaiścit ucyate— śabdaliṅgamākāśam iti tannirastam| varṇānāntu nityānāṃ dravyatvamevāṅgīkriyate
2.p111
nanveṣāmapi śabdatvāt dhvanivad guṇatvānumānamiti cet? na| varṇā na guṇāḥ dhvanyanyatve sati śrāvaṇatvācchabdatvavat digvat kālavacceti pratisādhanasadbhāvāt| yathāca dikkālayoḥ śrāvaṇatvam, tathā prāgevoktam| yattu sparśavirahitve satyekendriyamātragrāhyatvādrūpādivacchabdasya guṇatvamiṣyate, tasyā'pi yathoktameva pratisādhanamityāstā tāvat| tasmād hyastanā'dyatanayoḥ pratyabhijñānād varṇānāṃ na tāvat pratyuccāraṇamanyatvam| evañcoccāraṇaṃ śabdasya na kāraṇam, kintvabhivyañjakam iti siddham| na coccāraṇādanyat kāraṇaṃ sambhavatītyakāryatvam, ata evā'vināśānnityatvasiddhiḥ| idameva hi nityatvam— yatsvarūpasadbhāve satyutpattivināśarahitatvam
2.p112
iti ṣaṣṭhaṃ śabdanityatā'dhikaraṇaṃ samāptam
2.p113
iti ṣaṣṭhaṃ śabdanityatā'dhikaraṇaṃ samāptam || utpattau vā'vacanāḥ syurarthasyā'tannimittatvāt ||24|| tadbhūtānāṃ kriyārthena samāmnāyo'rthasya tannimittatvāt ||25|| loke sanniyamāt prayogasannikarṣaḥ syāt ||26
2.p114
padārtha-padasambandhanityatve sādhite'pi vaḥ | naiva vedapramāṇatvaṃ vākyārthamprati sidhyati || iti
2.p115
padārtha-pada-sambandhe nityatve sādhiteti vaḥ | naiva vedapramāṇatvaṃ vākyārthamprati siddhyati || (ślo0 vā0)
2.p116
uttara— na ca agṛhītasambandhaḥ śabdaḥ arthampratyāyayati, bālānāmapratīteḥ, pratītau vyutpattivaiyarthyācca
2.p117
tadayuktam iti
2.p118
na ca padārthādvākyārthāvagatiḥ, asambandhāt iti
2.p119
nanu sāmānyaṃ padārthaḥ, viśeṣo vākyārthaḥ sambandhaśca sāmānyaviśeṣalakṣaṇaḥ| satyam| niyataviśeṣāvagatistu na sidhyati, sarvaviśeṣasādhāraṇatvāt sāmānyasya| tataśca gāmānayeti padāvagatamānayanasāmānyaṃ viśeṣā''kṣeponmukhamapi na gorevā''nayanamākṣipet| tataśca na gorevā''nayanaṃ pratīyeta| na cā''kāṅkṣā-sannidhi-yogyatvairniyamaḥ, satsvapi teṣvadarśanāt| nahi pratyakṣeṇa gāmupalabhya kasyeyam iti jijñāsamānaḥ sannihitamapi devadattaṃ svāminamadhyavasyati| tasmānnirmūlo vākyārthaḥ sāāṅketikaḥ| na ca vede sāṅketayitā'stītyaprāmāṇyam
2.p120
atha vā vedavākyānāmapi pauruṣeyatvamāśrityapuruṣaprāmāṇyādeva prāmāṇya- maṅgīkartavyam| yuktaṃ ca sarvavākyānāṃ pauruṣeyatvadarśanādeva vedavākyānāmapi pauruṣeyatvam| atha puruṣāṇāmīdṛśe'rthe prāmāṇyaṃ na sambhavati? tato'- prāmāṇyamevā'stu, natvanapekṣaṃ prāmāṇyaṃ sidhyatīti pūrvaḥ pakṣaḥ
2.p121
na vā padārthānāṃ, na ca vākyasya, vākyārthapratipādakatvaṃ sambhavati iti tasya vākyasya vākyārthena śaktigrahasambhavādvākyārthapratipādakatvaṃ sambhavati; isakā parihāra (khaṇḍana) vaiyākaraṇoṃ ke matānusāra do padyoṃ ke dvārā kiyā jātā hai
2.p122
atra kecidāhuḥ:— vākyenaiva hi vākyārthaḥ sākṣādevā'bhidhīyate | upalakṣaṇataścāsya sambandhagrahasambhavaḥ ||52
2.p123
vākyaṃ gopadayuktaṃ yattat sāsnādimadanvitam | vākyārthaṃ vadatītyevaṃ vyutpattiḥ sukaraiva hi ||53
2.p124
satyaṃ vyutpattirevaṃ syāttathāpi tu na vākyataḥ | vākyārthā'vagatiryuktā tirobhāve'pi darśanāt ||54
2.p125
pūrvabhāgeṣu vākyasya vismṛteṣvapi dṛśyate | vākyārthāvagatiḥ pum̐sāṃ padārthasmṛtiśālinām ||55
2.p126
padārthānāṃ ca sāmarthyaṃ gamyamānamapahnatam | ānantaryādi vākyārthastaddhetutvaṃ na muñcati
2.p127
yathaiva vismṛtapūrvavarṇānāmantimavarṇamātrāntra padārthā'vagatirbhavati, tathaiva vākyāvayaveṣu pūrvapadeṣu vismṛteṣu vākyārthāvagatirna syāt| dṛśyate hi vismṛtapūrvapadānāmapi dīrghatameṣu vākyeṣu vākyārthā'vagatiḥ| na ca svarūpeṇa vismṛte'pi smaryamāṇapadārthavaśādeva tadvācipadayogitāṃ vākyasyā'numāya tato vākyārthā'vagatiriti vaktuṃ yuktam, asyāṃ praṇāḍyāṃ pramāṇā'bhāvāt| anusandhīyamānaireva hi padārthaiḥ, sākṣādeva hi vākyārthapratītisambhave ko nāmedṛśīṃ kalpanāmavalambate| sambhavati ca padārthebhyo vākyārthāvagatiriti vakṣyāmaḥ
2.p128
yepyā''kāṅkṣitasannihitayogyārthāntarānvitasvārthābhidhāyīni padānyeva vākyārthapratītinimittamiti bruvate, teṣāmapi vismṛteṣu keṣucit padeṣu vākyārthāvagatirna syāt iti tulyameva dūṣaṇam| kiñcaivaṃvādināṃ pratipadaṃ vākyabhedaḥ syāt, na kvacidekavākyatā sidhyet| gāmānayeti gopadamānayanakarmabhūtāṃ gāṃ pratipādayati, tathā''nayatirapi gokarmakamānayanam, tayośca bhedādbhinna eva vākye syātām
2.p129
sannidhyapekṣāyogyatvairupalakṣaṇalābhataḥ | ānantye'pyanvitānāṃ syāt sambandhagrahaṇaṃ mama || pramāṇāntaravijñātaiḥ padārthairna hi dṛśyate | vākyārthavedanaṃ śabdapratīteḥ kāraṇaṃ tvatha || śaktitrayaṃ prakalpyaṃ syāt padānāmarthagocarā | arthānāmanvite śaktistadādhāyakatā pade
2.p130
athā'nvitabhede satyapyekasyaivā'nvitasya pradhānabhūtatvāt prayojanaika-tvavaśena vākyaikatvamucyate?
2.p131
tadayuktam nahyanekaṃ viśiṣṭaṃ pratipādayatāṃ prayojanaikatvamātreṇaikavākyatā bhavati, yadi syāt, yajeta svargaḥ phalaṃ paśurhaviragnirdevatā—ityatrā'pyekavākyatā syāt| sarveṣāṃ dravya-devatā-phalaviśiṣṭayāgānuṣṭhānaprayojanatvāt| tathā darśa-pūrṇamāsābhyāṃ yajeta—ityasya samidho yajati—ityādibhirekaprayojanatvādvākyaikatvaṃ syāt
2.p132
nanu iṣṭameva ekavākyatvam, yathā vakṣyati tad vākyaṃ hi tadarthatvāt iti| bhāṣyakāro'pi vākyaṃ hyekaṃ darśapūrṇamāsābhyāṃ saha dharmāṇām iti
2.p133
satyam, prakaraṇānumeyaṃ tu tatraikavākyatvam na pratyakṣam, anyathā vākyaviniyojyatvāpatteḥ| evaṃ gāmānaya ityatrāpi ekavākyatā sākṣāt na syāt, iṣyate ca asau| tasmād yatraikavākyatvam, tatrāparyavasita-vyāpārāṇāmeva padānāmekasmin arthe paryavasānaṃ vaktavyam
2.p134
tvanmate ca ānayatiḥ gavā'nvitā''nayanaṃ pratipādya paryavasyati, gopadamapi gavyevā''nayanā'nvite paryavasitam iti syādeva vākyabhedaḥ| na hi gopadasyā''nayane gavā'nvite paryavasānaṃ yenaikavākyatā syāt| atha gopadamapyā''nayanameva gavā'nvitamabhidadhyāt anekā'rthatvaṃ syāt, goścā''nayanasya cā'bhidhānāt| na hi goranyataḥ siddhiḥ, yatastāmanabhidhāya tadviśiṣṭamānayanameva abhidadhyāt
2.p135
kiñca atiśobhano rājapuruṣaḥ ityatrātiśayānvitasya śobhanaguṇasya rājānvitasya ca puruṣasya punaḥ parasparā'nvayo gamyate—samāse hi parasparānvayapūrvakaḥ padārthāntarā'nvayaḥ, tenā'nvitayorevātrā'nvayaḥ| na cā'sāvabhidhānataḥ sidhyati| puruṣaśabdo hi puruṣasyaivārthāntarā'nvayamabhidhatte tasyaiva svārthatvāt| ato'nanvitānvayamalamabhidhātum| evaṃ śobhanaśabdo'pi svārthasyaiva śobhanatvasyā'nvayamāha, nā'nyānvitasya| ato'nvitayoranvayo'vaśyaṃ padārthanibandhana ityabhyupagantavyam
2.p136
kiñca rūḍhiyogād balīyasī śīghrapravṛttitvāt ityavivādam, anvitā'bhidhāne ca viparītaṃ balā'balaṃ syāt| aśvakarṇa iti samudāyo yāvad vṛkṣajātiṃ smārayati, tāvadeva aśvaśabdo'pi vājinaṃ, karṇaśabdo'pyavayavaṃ smārayatyeva| ato na smṛtikāle tāvadviśeṣaḥ| abhidhānaṃ tu yogavṛttau padāntaramanapekṣya svā'vayavābhyāmeva śīghraṃ mitho nirvartate| rūḍhistu pratiyogisannidhānalipsayā padāntaramapekṣamāṇā'bhidhāne vilambita iti vaiparītyam
2.p137
svarūpamātrā'bhidhānapakṣe tu padāntarā'pekṣā'bhāvāt akṣaraśravaṇamātrādeva rūḍhyartho'bhidhānasiddho'vayavārthalakṣitād yaugikādvākyārthasthānīyād balīyān bhavati| evam atimadhuraṃ gokṣīram, īṣanmadhuramajākṣīram iti, ketakīgandhasamānaḥ sarpagandhaḥ ityādi darśayitavyam| tasmāt padābhihitaiḥ padārthairlakṣaṇayā vākyārthaḥ pratipādyate| tatra gāmānayetyānayatirānayanasāmānyamabhidhāya tadvyaktiṃ lakṣayati, gopadamapi svārthādvāreṇā'nayanameva gokarmakatvā'kāreṇa tatsambandhisvarūpeṇa lakṣaṇayā pratipādayati
2.p138
evaṃ yatra-yatra vākye yo-yo'rtho viśeṣyatvena vivakṣitastameva svapadena sāmānyavācinā lakṣitaṃ santamitarāṇi padāni svārthā'bhidhānadvāreṇa tatsambandhirūpeṇa lakṣayanti| yatrā'pyanvitasyaiva punaranvayāntaraṃ, tatrā'pi lakṣitalakṣaṇāparamparayā tasya sarvasya siddhirityeṣā dik| evamevā'śvakarṇādau samudāyaprasiddhitaḥ | vāryate'vayavasyārtho vṛkṣādyarthā'vadhāraṇāt || padārthā'nugataścaiva vākyārtho gamyate sadā | na viśiṣṭārthatā tasmādvākyasvātantryasādhinī || na vimuñcanti sāmarthyaṃ vākyārtheṣu padāni naḥ | ॅtanmātrā'vasiteṣveṣu padārthebhyaḥ sa gamyate || aśābde cā'pi vākyārthe na padārtheṣvaśabdatā | vākyārthasyeva naiteṣāṃ nimittāntarasambhavaḥ || iti
2.p139
sidhyan ekavākyatāvaśenaiva sidhyati, ata eva śabdasya pramāṇāntara-tvamanumānāt
2.p140
na cā'numānameṣāṃ dhīstanmātreṇa prasajyate | pratijñārthaikadeśatvāt padārthānāṃ hyaliṅgatā || nātmanāgamayantyenaṃ vinā dhūmo'gnimattvavat || iti
2.p141
yo'pi anvitābhidhānamicchati iti
2.p142
tathāhi yugapadadhikaraṇavācitāyāmiti
2.p143
padārthānāṃ vākyārthabodhakatvaśaṅkānirāsau
2.p144
nanu pratyakṣeṇa gavi devadatte cā'vagate satsvapyākāṅkṣā-saṃnidhi-yogyatveṣu na parasparānvayapratītirbhavati, tasmānna padārthā vākyārthaṃ gamayantīti padānāmevānvitā'bhidhānaṃ yuktam| anvitā'bhidhāne'pi tulyo'yaṃ doṣaḥ—yau tāvadarthau pratyakṣapratipannau, tayorvācakāvapi śabdau tasmin samaye smṛtisthau bhavataḥ, na ca tau svārthayorākāṅkṣādisadbhāve'pyanvayaṃ pratipādayataḥ
2.p145
atha yādṛgavasthitaiḥ padairanvayo vṛddhavyavahāre dṛśyate tādṛśānyevā'nvayaṃ pratipādayanti, nā'nyādṛśānītyucyate, tat padārtheṣvapi tulyam| te'pi hi padārthā ekaikaviśiṣṭārthapratipādanāya samāhatā vākyārthaṃ pratipādayantīti na doṣaḥ| teṣāṃ ca samāhāre yatra puruṣasya svātantryam, tatra tadbuddhyadhīnaṃ prāmāṇyam, asvātantrye cā'napekṣam| ato na padānāmanvite śaktiḥ pramāṇavatī| nirastaścāyamanvitā'bhidhānavādo nyāyaratnamālāyāmityāstāṃ tāvat
2.p146
adṛṣṭakalpanaitasmin mate hi syād garīyasī | dṛṣṭa-bādha-prasaṃgaśca tasmādabhihitā'nvayaḥ || dṛṣṭā'nuguṇyaṃ tatra syāt kalpanā ca laghīyasī
2.p147
vākyasphoṭo'pi padasphoṭanyāyenaiva nirastaḥ| vākyārthasya ca nirbhāgatvaṃ bhāgāvagamāt prasaṃgādyanupapatteśca nirasanīyam| tathāhi—
2.p148
prasaṅga-tantra-bādhohā'tideśā'dhikriyākramāḥ | prayukti-śeṣa-bhedāśca kathaṃ nirbhāgavādinām || yadā hi agnīṣomīyaṃ paśumālabheta iti nirbhāgasya sāṅgapradhānavidherartho nirbhāgaḥ na sādhyaṃ na sādhanaṃ nā'pyaṅgāni, tadā na paśurna prayājā na puroḍāśo na tadīyā anuyājāḥ santīti kiṃ kutra prasajyate? evaṃ tantrādiṣvapi darśayitavyam| tasmādanekapadārthā'nurakto vākyārthaḥ| sa ca padārthamūlo na nirmūlo na ca saṅketamūlaḥ| tasmānnā'prāmāṇyaṃ codanāyāḥ| yattu vākyatvāt pauruṣeyatvamityuktaṃ taduparitane'dhikaraṇe nirākariṣyāmaḥ
2.p149
dharmo dvādaśalakṣaṇyāṃ vyutpādyaḥ tatra lakṣaṇaiḥ | pramāṇa-bheda-śeṣatva-prayukti-kramasaṃjñakāḥ || adhikāro'tideśaśca sāmānyena viśeṣataḥ | ūhobādhaśca tantraṃ ca prasaṅgaścoditāḥ kramāt
2.p150
dharmo dvādaśalakṣaṇyā vyutpādyaḥ, tatra lakṣaṇaiḥ¹| pramāṇa-bheda-śeṣatva-prayukti-kramasaṃjñakāḥ || adhikāro'tideśaśca sāmānyena viśeṣataḥ²| ūho bādhaśca tantraṃ ca prasaṅgaścoditāḥ kramāt
2.p151
vedāṃścaike sannikarṣaṃ puruṣākhyaḥ||27|| [anityadarśanācca||28|| uktaṃ tu śabdapūrvatvam||29|| ākhyāḥ pravacanāt||30|| paraṃ tu śrutisāmānyamātram||31|| kṛte vā viniyogaḥ syātkarmaṇaḥ sambandhāt||32||]
2.p152
abhidhīyate— uktaṃ tu śabda pūrvatvamākhyāpravacanāditi ||58|| vākyatvātpauruṣeyatvaṃ dṛśyā'darśanabādhitam | pratihetuviruddhaśca hetustasmādakṛtrimāḥ ||59
2.p153
yadi vedānāṃ kartā kaścidabhaviṣyat tato'vaśyamadhyetṛparamparayā buddhādivadasmariṣyat| na hi asya vismaraṇaṃ sambhavati| tatpratyayena hi tadā sarvapuṃsāṃ vedārthānuṣṭhānam, pramāṇāntarā'gocaratvāt phalasādhanatvasya| ato'rvācīnaiḥ kathamasau vismaryeta, yataḥ sa karttā avaśyaṃ smartavyaḥ, na ca smaryate| tena smṛtirūpadarśanayogyatve satyapyadṛśyamānaḥ kartā śaśaviṣāṇavadabhāvātmanā'dhyavasīyate
2.p154
bhavānapi veti
2.p155
adhikāriniyojyānvayayogyaṃ svargasādhanakṣaṇaṃ kāryarūpamityādirūpeṇa kathaṃcid hṛdayamānīya śaktigrahaṇam
2.p156
tathā ca kāṭhakādisamākhyā yujyate, nahi pravacananimittā samākhyā sambhavati ityādi
2.p157
na hi pravacananimittā samākhyā sambhavati pravacanasya anekapuruṣasādhāraṇatvāt kāṭhakādiviśeṣaṇā'sambhavāt| kartṛtvaṃ ca ekasyaiva iti viśeṣaṇam
2.p158
uktaṃ tu śabdapūrvatvamākhyāpravacanāt iti
2.p159
tatpratyayena iti
2.p160
ye'pi hi pauruṣeyatāṃ manyante te'pi naiva paramparayā tatra kartṛviśeṣasmaraṇaṃ śaknuvanti vaditum, sāmānyato dṛṣṭena kartāramanumāya svābhimataṃ kartāraṃ tatra nikṣipanti kecidīśvaram, anye hiraṇyagarbham, apare prajāpatim, na cā'yaṃ nānāvidho vivādaḥ paramparayā kartari manvādivat smaryamāṇe kathaṃcidapyavakalpate| na hi mānave bhārate śākyagranthe vā kartṛviśeṣamprati kaścid vivadate, tasmāt smartavyatve sati asmaraṇāt dṛśyā'darśanabādhitaṃ sāmānyatodṛṣṭaṃ na śaknoti kartāramavasāyayitum
2.p161
sapratisādhanaśca hetuḥ vākyatvāt iti| vivādādhyāsitaṃ vedādhyayanaṃ gurvadhyasapanapūrvakaṃ vedādhyayanatvādyatanā'dhyayanavaditi| tadidamāha sūtrakāraḥ—uktaṃ tu śabdapūrvatvam iti| śabdaśabdenā'tra śabdajanyamadhyayanam| tadayamarthaḥ—sarvapum̐sāmadhyayanamadhyayanāntarapūrvakam, sarve hi yathaiva guruṇā'dhītam, tathaivā'dhijigāṃsante| na punaḥ svātantryeṇa kaścidapi prathamo'dhyetā vedānāmasti, yaḥ kartā syāt| tasmādapauruṣeyā vedāḥ| samākhyā'pi yogyā'nupalabdhinirākṛte kartari tannimittā na sambhavatīti pravacananimittā'dhyavasīyate| pravacane evātiśayayogenā'sādhāraṇyaṃ kaṭhasya sambhavatīti na viśeṣaṇatvā'nupapattiḥ
2.p162
tasmādapauruṣeyatvāccodanānāṃ pramāṇatā | codaneti pratijñārthaḥ pādenānena sādhinaḥ ||60
2.p163
tasmādapauruṣeyatvāccodanānāṃ pramāṇatā | codaneti pratijñārthaḥ pādenānena sādhitaḥ
2.p164
na ca arthavādādīnāṃ prāmāṇye codanaiveti pratijñāvyāghātaḥ syāditi vācyam? tulyajātīyāpekṣatvādavadhāraṇasya, yathā śuklaḥ paṭaḥ ityukte kṛṣṇādīnāmeva nivṛttirna dravyatvādīnām| evañcodanaivetyavadhāraṇena pratyakṣādīnāmeva codanāvat svātantryeṇa pramāṇībubhūṣatāṃ vyāvṛttirna tvarthavādādīnāṃ codanaikavākyatayā codanāmūlatayā ca pramāṇībhavatāṃ codanāviṣayeṇāvadhāraṇena prāmāṇyaṃ nirastaṃ, nāpi sādhitam, uparitanena pādatrayeṇa tu tat sādhayiṣyate| yathā''ha—
2.p165
iti pramāṇatvamidaṃ prasiddhamuktveha dharmaṃprati codanāyāḥ | ataḥ paraṃ tu pravibhajya vedaṃ tredhā tato vakṣyati tasya yo'rthaḥ
2.p166
na ca arthavādādīnāmiti
2.p167
iti pramāṇatvamidaṃ prasiddhamuttveha dharmaṃ prati codanāyāḥ | ataḥ parantu pravibhajya vedaṃ tredhā tato vakṣyati yasya yo'rthaḥ
2.p168
iti pramāṇatvamidamprasiddhamuttevaha dharmamprati codanāyā: | ata: parantu pravibhajya vedaṃ tredhā tato vakṣyati tasya yo'rtha:
2.p169
bhaṭṭamatam— 1. īśvaro nāsti | 2. ātmā—vibhuḥ pratiśarīraṃ bhinnaḥ karttā bhoktā draṣṭā jñānasukhaduḥkhecchādīnāṃ samavāyī na tu jñānasukhādirūpaḥ kiṃ tu jñānaśaktikastasyāśca jñānaśakterna kadāpi vināśaḥ | svakṛtapuṇyapāpaiśca janmajātyāyurbhogān yathāyathamiha ketva ca prāpnoti | prārabdhakarmāṇi bhogena vināśyātmajñānena vimukto bhavati | mokṣaśca duḥkhābhāvamātraṃ na sukhasvarūpaḥ | muktasya ca svarūpamātramavatiṣṭhate nendriyādikaṃ nāpi mana iti muktasya na svarūpajñānaṃ svātiriktajñānaṃ vā bhavati | 3. jñānamanumeyaṃ na svaprakāśaṃ svaviṣayamātraparāmarṣakaṃ ca | 4. śuktirajapītaśaṅkhādijñānamayathārtham | 5. pratyakṣānumānopamānaśabdārthapattyanupalabdhya iti ṣaṭ pramāṇāni | 6. dravyaguṇakarmasāmānyasamavāyaśakta'bhāvāḥ padārthāḥ | 7. viśeṣo na padārthāntaram
2.p170
prabhākaramatam— 1. īśvaro nāsti | 2. bhaṭṭavadeva | 3. sarvaṃ svajñānaṃ svaṃ pratisvayaṃ prakāśaṃ viṣayavat svasvarūpamātmānaṃ ca parāmṛśati | 4. sarvaṃ jñānaṃ yathārthameva śuktirajatajñānādīnāṃ visaṃvādipravṛttijanakatvād bhrāntitvamucyate na svarūpato'yathārthatvam | 5. pañca pramāṇāni | adhikaraṇātirikto'bhāvapadārtho nāstīti nānupalabdhiḥ pramāṇāntaram | 6. dravyaguṇakarmasāmānyasamavāyasaṃkhyāśaktisādṛśyāni padārthāḥ | 7. viśeṣo na padārthāntaraṃ pṛthaktve'ntarbhāvāt | 8. kṣiptaptejarudvyomakāladigātmamanaḥstamovarṇā dravyāṇi
2.p171
9. kṣityaptejasāṃ tvācacākṣuṣapratyakṣaviṣayatvam | vāyośca tvācapratyakṣaviṣayatvam | 10 vyomakāladiśāṃ ca viśeṣyatvena pratyakṣāviṣayatvepi viśeṣaṇatvena pratyakṣaviṣayatdamastyeva | 11. śabdo dvividhaḥ–dhvanyātmako varṇātmakaśca dhvanyātmakastu vāyusamaveto guṇo na tvākāśasya guṇaḥ | varṇātmakaśca dravyeva | varṇāśca vibhavo nityāśca | padaṃ ca varṇātmakameva na tu varṇāvayavi padam | 12. rūparasagandhasparśapariṇāmasaṃyogavibhāgaparatvāparatvagurutvadravatvasnehasaṃskārā'dṛṣṭabuddhisukhaduḥkhecchādveṣaprayatnā iti viṃśatirguṇāḥ | saṅkhyāpi guṇa eva | 13. karma calanātmakamekam | 14. sāmānyaṃ parāpararūpaṃ dvividham
2.p172
15. samavāyaścaikaḥ | 16. śaktistridhā–sahajā ādheyā padaśaktiśca | 17. abhāvastridhā—dhvaṃso'tyantābhāvo bhedaśca | 18. karma pratyakṣapi | 19. sāmānyaṃ pratyakṣamapi | 20. abhāvonupalabdhigamyaḥ | 21. tathā
2.p173
24. saṃsāroyamanādiḥ sṛṣṭipralayau na staḥ | 25. upamānasya dṛśyamānavyaktipratiyogikaṃ sādṛśyaṃ viṣaya· | 26. vaidikaśabdo laukikaścāptaśabdaḥ pramāṇam | 27. yāgādīnāṃ dharmatvam | 28. pramāṇānāṃ sarveṣāṃ svataḥ prāmāṇyameva, doṣādijñānaistasta bādho bhavatītya- pramāyaṇyaṃ parataḥ | 29. pratyakṣaṃ ṣaḍvidham | 30. anumānaṃ dvividham-sāmānyatodṛṣṭaṃ viśeṣatodṛṣṭaṃ ca | dvividhamapi puna- dvividhaṃ svārthaṃ parārthaṃ ca | kevalā- nvayikevalavyatirekibhedau neṣṭau | parārthānumānaṃ tryavayavameva-udāharaṇa- paryantamudāharaṇādikaṃ vā | 31. arthāpattirdvidhā-dṛṣṭārthāpattiḥ śrutārtha- pattiśca | 32. sukhādyutpattauśarīrātmasaṃyogaḥ kāraṇam | 33. ātmā na svayaṃprakāśaḥ kiṃ tu māna- sāhaṃpratyayagocaraḥ | 34. abhihitānvayavādaḥ
Linked texts (7)
- Tattvasaṅgraha (ed. Krishnamacharya) — Sanskrit
- Tantravārttika (ed. Subbāśāstrī) — Sanskrit
- Prakaraṇapañcikā (with the Nyāyasiddhi) — Sanskrit
- Vidhirasāyana — Appayya Dīkṣita 1560, Sanskrit
- Vidhirasāyana (Appaya Dīkṣita I) — Appaya Dīkṣita I, Sanskrit
- Pramāṇanirṇaya (Vādirāja) — Vādirāja, Sanskrit
- Prasthānaratnākara — Puruṣottama, Sanskrit