Nayaviveka 6.10-3.2

6.10-3.2

dhātvarthībhūtabhavitṛviśeṣaṇatvāt | kriyāviśeṣāṇāṃ karmatvaṃ napuṃsakatvaṃ
ceti | evaṃ ghaṭamiti ca bhūvāditvāt sattādīnāṃ tṛtīyādhyāyoktapratyayaḥ
syāt | anārṣaḥ sattādīnāṃ gaṇapāṭhaḥ syāt ityatrāpi na mānam | astu
vā anārṣatvaṃ sattādeḥ gaṇḍati ghaṭaṃ bhūyata iti dustaram | atha kriyāvacano
dhāturiti gaṇḍiḥ vadanaikadeśavācī na dhātuḥ, bhavatīti bhūriti ca
kartṛvācī na kriyāvācī, sattādi ca na kriyeti tarhi bhavati tiṣṭhatītyasādhuḥ syāt | gaḍeñca gaṇe pāṭho vyarthaḥ | akriyārthatvāt | akriyāpi
kriyāva't svīkāryeti nāsti smṛtiḥ, prayogataścet sa eva śaraṇam
bhrāntyā kriyāvagatirapi nirastā viparītakhyātyabhāvāt | atha pāṭhakriyāvacanābhyāṃ dhātuteti gaṇḍeryudāse bhavatyāderapi syāt | ekaikaṃ
dhātutāhetuḥ yadi tato bhavatyāderapi dhātutā | yadi na tadā gaḍerapi
syāt iti sthūlamupekṣyaiva pacatyādeḥ 'pāṭhānarthakyamuktam kriyāvācitvādeva
dhātutāsiddheḥ | atha paṭhitasyaiva kriyāvāciteti pacatyādeḥ pāṭhaḥ tenaṃ
āṇavayatyāderadhātuteti tarhi militādeva dhātuteti sa eva bhavatyādiṣu
prasaṅgaḥ iti prayogata eva niyamo vācyaḥ | tataścetsarvaḥ sādhuḥ
tathākārakaniyamāsiddhiḥ-prathamaṃ 'dhruvamapāye'pādānaṃ ityapādānakārakaṃ smṛtam
dhruvaṃ ca niṣkriyaṃ ityakārakam | niṣkriyasya ca kārakatve'tiprasaṅgaḥ | na hi
rathāt patita ityatra rathasya pātakriyāyogaḥ yatra dhruvatā | gatiyogetu kartṛtā
karmaṇā yamabhipraiti tatkārakaṃ sampradānaṃ smṛtam yaḥ kaścit kartā
svakriyayā svasambandhī kriyate sa na kārakam | kartṛ kriyānanuniṣpādāt