Nayaviveka 6.10-3

Language: Sanskrit

6.10-3.1

dharmasmṛtyādimukhamaprāmāṇyamantaraṅgaṃ nirasya padapadārthasmṛtinirmūlatotthaṃ vāryata iti saṅgatidvayam | nirmūlatve hi vaidikāśvādipadāt na
hayādyadhyavasāyaḥ aśvaśabdasya haye nissve ca prayogāt | upapadaprakaraṇādyasambhave'śvaśabdārthasandehaḥ syāt | nanu smṛtisaṅgṛhītānekārthānāṃ
prakaraṇādyadhyavasāyakaṃ ihaiva tadabhāva iti svahasta'racitam | maivam
nirmalatve hi smṛteḥ prakaraṇādigato'pi śabdo'nadhyavasitārtha eva | prayogamātrasya kvacit kadācit kasyacit sambhavāt | samūlasmṛtinibandhanānekārthatā tu katipayapadavartinīti prakaraṇādisambhavaḥ | na tu sadapi
prakaraṇādi apabhraṃśaśaṅkāpanayanāśaktatvāt na hayādyadhyavasāyakamiti
yataḥ apabhraṃśaśaṅkāpi prakaraṇādinā hayādeḥ vedārthatve'nādiprayoganive'śādapaiti vākyaśeṣasādṛśyādyabhāve ca śāstrasthanyāya iti na niḥsve gavi
ca gauṇatā
pūrvapakṣastu-śābdasmṛtiparampareyaṃ anādiprayogaparamparānibandhanarūpā
anādivedagatapadapadārthaniyamārthā | vṛddhavyavahāraparamparā ca asati ca
saṅketādidarśane prayogānāditāgamiketyuktaṃ sambandhaparihāre | ato haye
nissve ca tulyā anāditeti na haya evānāditāsmṛtiniyamātprayogamūlaḥ
kiñca smṛtireva na niyatārthā, smṛtirhi dhātoḥ pare pratyayā
bhavantīti bhūvādayo dhātava iti ca granthe bhvāditvāt gaḍeḥ gaṇḍatīti sādhutvaṃ
syāt | ghaṭaṃ bhūyata iti dustaraṃ ca syāt | bhavatīti bhūriti kvipi kṛte
kvibvantā dhātutvaṃ na jahatīti "dhātvarthaḥ kevalaḥ śuddho bhāva ityabhidhīyate" iti bhāve lakāre ātmanepade yaki kṛte bhūyata iti 'ghaṭasya

6.10-3.2

dhātvarthībhūtabhavitṛviśeṣaṇatvāt | kriyāviśeṣāṇāṃ karmatvaṃ napuṃsakatvaṃ
ceti | evaṃ ghaṭamiti ca bhūvāditvāt sattādīnāṃ tṛtīyādhyāyoktapratyayaḥ
syāt | anārṣaḥ sattādīnāṃ gaṇapāṭhaḥ syāt ityatrāpi na mānam | astu
vā anārṣatvaṃ sattādeḥ gaṇḍati ghaṭaṃ bhūyata iti dustaram | atha kriyāvacano
dhāturiti gaṇḍiḥ vadanaikadeśavācī na dhātuḥ, bhavatīti bhūriti ca
kartṛvācī na kriyāvācī, sattādi ca na kriyeti tarhi bhavati tiṣṭhatītyasādhuḥ syāt | gaḍeñca gaṇe pāṭho vyarthaḥ | akriyārthatvāt | akriyāpi
kriyāva't svīkāryeti nāsti smṛtiḥ, prayogataścet sa eva śaraṇam
bhrāntyā kriyāvagatirapi nirastā viparītakhyātyabhāvāt | atha pāṭhakriyāvacanābhyāṃ dhātuteti gaṇḍeryudāse bhavatyāderapi syāt | ekaikaṃ
dhātutāhetuḥ yadi tato bhavatyāderapi dhātutā | yadi na tadā gaḍerapi
syāt iti sthūlamupekṣyaiva pacatyādeḥ 'pāṭhānarthakyamuktam kriyāvācitvādeva
dhātutāsiddheḥ | atha paṭhitasyaiva kriyāvāciteti pacatyādeḥ pāṭhaḥ tenaṃ
āṇavayatyāderadhātuteti tarhi militādeva dhātuteti sa eva bhavatyādiṣu
prasaṅgaḥ iti prayogata eva niyamo vācyaḥ | tataścetsarvaḥ sādhuḥ
tathākārakaniyamāsiddhiḥ-prathamaṃ 'dhruvamapāye'pādānaṃ ityapādānakārakaṃ smṛtam
dhruvaṃ ca niṣkriyaṃ ityakārakam | niṣkriyasya ca kārakatve'tiprasaṅgaḥ | na hi
rathāt patita ityatra rathasya pātakriyāyogaḥ yatra dhruvatā | gatiyogetu kartṛtā
karmaṇā yamabhipraiti tatkārakaṃ sampradānaṃ smṛtam yaḥ kaścit kartā
svakriyayā svasambandhī kriyate sa na kārakam | kartṛ kriyānanuniṣpādāt

6.10-3.3

yamiti nirdeśāt svargavat phalaṃ tat na kārakam | karmaṇeti ca siddhāvagateḥ | atha karmaṇā kārakeṇeti vyākhyāyate tarhi sutarāmakārakatā
kriyāyogābhāvāt | kriyeyeti pakṣe hi kriyāyogo viparīto'pyasti
anantarapakṣe tu kārakayogaḥ syāt na kriyāyogaḥ | paramparayāpi yadi
kriyāyogaḥ tarhi sarvasya sa iti kiñcitkārakaṃ kiñcinneti vibhāgo na
syāt | kriyāyogasāmānyenābhigate sarvatra ṣaṣṭhī syāt | svargo'pi
yajatikārakaṃ syāt | prayājādeśca darśapūrṇamāse kārakatā syāt | prayogāśrayaṇaṃ tu nirastam
sādhakatamaṃ karaṇamiti karaṇaṃ smṛtam | yadi yadvyāpārānantaraṃ
kriyāsiddhiḥ tat tamapā uktaṃ prāptaṃ tarhi taṇḍulairodanamiti | yadi
vyāpāraprācuryaṃ tamabarthaḥ kasya na syādidamāphalasiddheḥ
ādhāro'dhikaraṇaṃ ityadhikaraṇaṃ smṛtam yadi yatra kriyate kriyeti
tarhi tatra kārakamātramadhikaraṇaṃ syāt, kriyāsamavāyāt, atha karma yatra
ādhīyate tarhi same pacatīti na syāt pākyasya na same sthitiḥ kintvapsu
iti apsu pacatīti syāt | kaṭe sthito bhuṅkte iti na syāt | bhokturhi
tadadhikaraṇam | yadi sarvakārakasthitairyatra tarhi sthātyāṃ pacatīti na syāt,
tasyāṃ sarvāsthiteḥ | adhikaraṇaṃ cākārakaṃ syāt | svasmin svasyāsthiteḥ
niṣkriyasya ca kālāderadhikaraṇatā na syāt
kartturīpsitatamaṃ karmeti yadi kriyāsiddhayarthamīpsitatamaṃ ( tvaṃ ) tarhi
sarvasya syāt | athāvāptyarthā kriyeti na tarhi kārakaṃ kriyāphalatvāt
tathā yuktaṃ cānīpsitaṃ iti cāyuktam | tathā yuktaṃ tamavarthayuktamityevamīpsitatamamevoktaṃ tadanīpsitamityananvayaḥ | akathitaṃ kārakaṃ

6.10-3.4

karmetyukte kiṃ tadakathitamiti na jñāyate
svatantraḥ kartteti yadi svātantryamicchāttaḥ pravṛttiḥ tarhi jāyate
mriyate kūlaṃ patati iti kartṛtā na syāt | icchāyā abhāvāt | icchākartṛtā ca pipatiṣatīti sudūram | atha yadadhīnaḥ kārakāntaravyāpāraḥ
svatantraḥ iti tarhi anyonyādhīnavyāpāraṃ kārakacakraṃ sarvameva kartṛ
syāt | atha yasya dhātunācyate vyāpāraḥ sa kartā iti tathāpi sarva eva
tatheti | ata eva kāṣṭhāni pacantīti prayogaḥ | atha vivakṣayā kartṛtā
vivakṣāniyame hetvabhāvāt na kartṛtvavyavasthitiḥ | tathā prayojyāsthiteḥ
tatprayojakāsthitiḥ | tathā arthopapadakriyopādhayastu mithaḥ kārakaniyāmakāḥ
tathā artho'rthāntarasahito niyāmakaḥ smṛtaḥ | antardhau yenādarśanamicchatīti vyavadhānārthasahito'rthaḥ adarśanapratiyogyapādānamityupādhyāyādantardhatte, tathā upapadasahito'rthaḥ niyāmakaḥ | krudhadruhorupasṛṣṭayoḥ karmeti
yaṃ prati kopa iti anuvṛtto'rtha upasṛṣṭopapadasahitaḥ karmatvahetuḥ devadattamabhikrudhyatīti kriyāsahito'rtho niyāmakaḥ
bhītrārthānāṃ bhayaheturiti | bhītrārthakriyāsahito yo bhayahetuḥ artho'pādānatā heturiti vṛścikebhyo bibhetīti | upavadarthasahitamityasyāpi
krudhadruhorupasṛṣṭayorityetadevodāharaṇaṃ, kriyāsahitamityasyāpi | idameva
krudhadruhakriyāsahitopasargasahitopapadamatrāsti | upādhirarthanisannihitetyatra
ākhyātopayoge ityudāharaṇam | niyamapūrvakavidyāgrahaṇopādhirākhyātṛarthasahita ākhyāturapādānatāhetuḥ upādhyāyādadhīta iti | prīyamāṇopādhirapi

6.10-3.5

rucyarthakriyāsahitaḥ sampradānatāhetuḥ | upādhirupapadasahitaḥ upapadamupapadasahitamiti nodāhṛtaḥ vistarabhayāt | udāhṛtamadhye'vyaktadoṣaṃ pratyucyate
yadi rucyarthoccāraṇaṃ tarhi devadattāya modakāḥ dīyantāmiti na syāt
rucirhi prītiḥ | taddhetutvāt rucyarthā modakāḥ taduccāraṇe tadyoga eveyaṃ
caturthīti dīyantāmityananvayaḥ syāt | dānānapekṣacaturthyantasya dānānvayāyogyatvāt | atha rucerdhātorartho rucyarthaḥ tarhi so'pi ruciviṣayamodakābhidhānāt dhīstha iti tadyoga eveyaṃ caturthīti pūrvapadānvaya eva
noktadoṣaḥ | atha rucyarthadhātūccāraṇāt tadyoge caturthīti noktadoṣaprasaṃgaḥ
tarhi devadattāya modakāḥ kiṃ rocante iti praśnottarānupapattiḥ | devadattāya
modakā ityukte kimiti praśnaḥ rocante iti cottaraṃ na syāt | devadattāyeti
caturthyantaḥ rucidhātvanuccāraṇe hetvantare cāsati apabhraṃśaḥ | tataścārthadhīrabhiprāyavaśāt | sa ca nonnīta iti praśnāllakṣyata ityarthadhīreva nāstīti
viśeṣāpekṣayā praśnaḥ | asati praśne tu kuta uttaram | atha uttaragatarucyarthadhātūccāraṇāpekṣayā caturthī tarhi jñāta uttare na praśnottare | atha
caturthyasādhutvādeva praśnaḥ uttaraṃ ca sādhutvārthaṃ tarhi nārthaparaḥ praśnaḥ | na
cottaramarthaparamiti rocante iti śabdaparaṃ iti nottaraṃ na tadanvayīpraśnaḥ iti
praśnottarānupapattiḥ1
bhayaheturapādānamuktaṃ, sarvakārakādhīnā ca bhītiriti kartrādikamapyapādānaṃ syāt upapadādiyoge kārakatvābhāvāt kārakādhikāre tatsaṃjñā na
syāt | evaṃ karmāderanavasthānāt tadviṣayāṃ vibhaktyādayo'navasthitāḥ

6.10-3.6

evaṃ vākyārthadhīpūrvikā sādhutvadhīḥ na vākyārthabodhopāyaḥ | vedavākyārthabodhopāyatayā ca vedāṅgatveṣṭā smṛteḥ | sācānupāyatve na syāt
vibhaktivyatyayasmṛtiśca vākyārthe smṛtivinā'navabuddhernānyathehi na smṛteḥ
vākyārthadhīḥ syāt
evaṃ kṛtāṃ kartrādiṣu smṛtānāṃ anirūpitārthatā | tiṅāṃ ca kālādirupādhiḥ nārthaḥ| na cānyataḥ kālādidhīriti vartamāne'rthe vartamānāddhātoḥ
laḍiti durnirūpam | bhūte bhaviṣyati ca yat smṛtaṃ tadapi durnirūpam
mahābhāṣye pātañjala evoktam-nahi tiṅocyante kālādaya iti | na
dhātutaḥ kālabhedadhīḥ dhātvarthasya kālatrayepi tulyatvāt | liṅādayo'pi
vidhyarthādiṣu durnirūpāḥ | upapadavaśācca vidhipraiṣādivibhāgo na
liṅādeḥ | ato liṅādyarthatā teṣāṃ na syāt
taddhitasamāsau ca samarthavacanāddurnirūpau | samarthānāṃ prathamādvā-iti
taddhitaḥ | samarthaḥ padavidhiḥ-iti samāsaḥ | ekārthānvayitā ca sāmarthyam
tallakṣayituṃ ca taddhitasamāsabhedasmṛtiḥ | sāmarthyena ca tau lakṣyete | sati
sāmarthye tayoḥ prayogaḥ | tayośca prayoge sati sāmarthyaṃ ityanyonyāśrayaḥ
asamarthasamāsasamarthataddhitānutpattyoḥ lakṣaṇā'siddhayoḥ prayogavaśādupagame
smṛteraniyāmakataiva | asamarthasamāsaḥ aśrāddhabhojīti bhujinā naño'nvayaḥ
śrāddhena ca samāsaḥ | dadhighaṭa iti dadhnāpūrṇo ghaṭa ityanvayaḥ | atra dadhnaḥ
pūrṇena ghaṭena ca samāsaḥ | goratha iti gobhiryukto ratha ityanvayaḥ | atra
goḥ yuktena rathena ca samāsaḥ | samarthātddhitānutpattiḥ aṅgulyā
khanatīti 'tena dīvyati khanati' iti ṭhako'nutpattiḥ vṛkṣamūlādāgata iti
tata āgata iti prāgdīvyatīyāṇaḥ anutpattiḥ

6.10-3.7

arthavadadhāturapratyayaḥ prātipadikamiti yadi kāryamarthavattvaṃ tarhi siddhe
śabdārthasambandhe lokato'rthaprayukte, śabdaśāstreṇa dharminiyama iti vārtikahānam | atha autpattikamarthavattvamupāyaḥ sādhutāpyautpattikārthatayaiveti
upeyamevopāyaḥ syāt | upāyādupaiyaṃ upeyādupāyamityanyonyāśrayaḥ
syāt | prātipadikānirṇaye ca tannibandhanasvarakāryapratyayādiḥ na syāt
adhāturapratyaya iti ca avayavātirekaḥ | arthavacchabdarūpaṃ dhātupratyayavyatiriktaṃ prātipadikasaṃjñamiti sūtrārthaḥ | atra cāntāśruteḥ na
pratyayāntavyudāsaḥ | na ca viśeṣeṇāpratyayenavidhiḥ | yataḥ yena vidhiḥ
tadantasyetyantatālābhaḥ | nahi arthavadviśeṣaṇaṃ puṃliṅgāt svaparatvasambhave
anyaparatvānupapatteḥ| anyatra saṃjñāvidhau pratyayagrahaṇe tadantagrahaṇaṃ nāstīti
suptiṅantaṃ padamiti jñāpitam| saṃjñāvidhirevāpratyaya iti na saṃjñāpratiṣedhaḥ
ekavākyatayā paryudāso'yaṃ vidhiśeṣaḥ| vṛttikāro'pyāha—'pūrvasūtre
apapratyaya iti paryudāsāt kṛdantasya taddhitāntasya cānena saṃjñāvidhiriti
kṛttaddhitasūtre vadan
nanu pratyayāntaparyudāse pratyayāntaranivṛtteḥ kṛdantataddhitāntayoḥ1
saṃjñāvidhipratiprasavo bhavet | imāmevāśaṅkāmapanetumuktaṃ yadi kṛttaddhitasūtre2 saṃjñāvidhiḥ tadā pūrvasūtre apratyaya iti vyarthaḥ | pratyayaviśeṣaniyamena
pratyayāntaranivṛtteḥ | kṛtaṃ cāpratyaya iti | tena jānīmaḥ kṛdantataddhitāntayoḥ saṃjñāvidhiriti | ye ca pratyayāntasya niṣedhamāhuḥ tanmate
pratyayamātrasya ca saṃjñā durnivārā | evaṃ sthite sūtrārthe adhāturapratyaya iti

6.10-3.8

vyartham | yadi prātipadikārthavattvena saṃjñānivṛttyarthaṃ; tarhi vākyasya
syāt | samāsagrahaṇanivṛttiriti cet arthavattvenaiva samāsasyāpi
dhātupratyayayorapi nivṛtteḥ adhāturapratyaya iti avayavātirekaḥ duruktānuktodbhedaśca vyākhyātṛṇām | smṛteḥ na niyamo yuktaḥ | smṛtitaḥ sādhutve
duruktānuktatā kuto jñeyā | na ca mātrāvarṇādhikyamiṣṭārthavāci | 'tataḥ
2iṣṭārthāgrahaṇānna smṛtito niyamaḥ | chandasi viśeṣābhidhānaṃ aprasiddhe
vedārthe vyartham | nyāyataḥ prasiddhau sutarām | smartṝṇāṃ ca anyonyaviruddhārthanibandhanāt na smṛterniyamaḥ
yattū lakṣaṇasaṅgatamapyaprayogānna sādhviti tat ativyāpakaṃ lakṣaṇādajñātvā mūlaprayoge smartṝṇām | ākṛtigaṇoktiśca prayogadhīpūrvakaiva
bahulagrahaṇācca svecchāpracāraḥ prayogādhīna eva | evaṃ ca smṛteranādiprayoganiyamopagamāt upagatamajñatvaṃ svīyaṃ mīmāṃsakaiḥ | evaṃ ca sanmārgānusāriloko mohitaḥ | atha vā loko vā śraddhayā svayaṃ mūrkhaḥ | yaścāyaṃ
pāṇinīyasmṛteḥ doṣaḥ so'nyasyāpiśalādismṛterapi, dhātusaṃjñādyupāyatulyatvāt | evaṃ svato'śaktā smṛtiḥ amūlā ca | smartṛbhiḥ prayogataulyāt kutaḥ sādhvasādhuviveko'vagataḥ ? smṛtyantaraparamparāta iti cenna,
andhaparamparāpatteḥ | mūlamānaśūnyatvādvibhāgasya mūlina evāniyatārthatve
nirviṣayā mūlacintāpi ityāstāṃ tāvat mūlacintetyuktam | tāvacchabdānmūlacintāpi matā tathāpyamūlataiva
rāddhāntastu-āstāṃ tāvat smṛteraniyatārthatvaṃ supariharam | 'amūlatvaṃ
tu dussamādheyam ! asamāhite tasmin niṣphalamaniyatārthatvaṃ samāhitaaprītyamūlatvaṃ pūrvaṃ nirasyate | ādimatāpi vyavahāraḥ siddhyatīti

6.10-3.9

satyaṃ, gāvyādau paramparānādirityuktam | yā ca svavyavahārārthā
saṃjñā paribhāṣā vā tatrādimattā smṛteḥ | yathā ādaicovṛddhisaṃjñā | yā
saṃjñina upādhyantarāpekṣā saṃjñā sā paribhāṣā| yathā karmadhārayaśabdavācyatve
tatpuruṣasya samānādhikaraṇatā upādhiḥ| atha ādimattā'smṛtāvapi
viṣṇūccāraṇecchoraśaktasya viṣṇūccāraṇavat sāmānyato dṛṣṭyā gāvyādi
aśaktitajamiti | tanna | smaryamāṇaprabhavaṃ hi vyavahārāṅga aśaktitajatvena
vyāptaṃ dṛṣṭaṃ na tathā gāvyādīti na tenedaṃ tulyam| upagatānāditvagavādinā anekāntaṃ ca | tatrāpyaśaktitajatvāpattau iṣṭavighātalakṣaṇaviruddhatā ca
atha smṛterasambhāvitamūlatānirāsāyāśaktitajatvadarśanamuktam, anyāyo hyaneka śabdānāmekasminnarthe sambhāvyamānaśaktitajatvānāṃ sadṛśānāmanādittvam | aśaktiprakarṣācca asadṛśo'pi aśaktijo'dyatve | yathā devadattoccāraṇādiprayatnenābhinunnamiti' | kvacidvibhakteranyatvamaśaktijam
aśmakebhya āgata iti vācye aśmakenirgata iti | ataḥ kathañcidabhiprāyāvagaterarthadhīvṛ ddhasya | tāṃ dṛṣṭvā vyutpitsoḥ uccaritādarthadhīririti bhramaḥ
tatprabhavo'pabhraṃśavyavahāra iti nāmūlā smṛtiḥ | niyatārthā ca anyāpakatvātivyāpakatve sūtrasmṛteḥ vṛttivārtikabhāṣyaiḥ kathañcit samarthite | tena
sarvābhiyuktasmṛtyanusārāt śakyaṃ niyatārthatvaṃ vistarabhayānnoktamiti
tanna | na hi smṛtiḥ aśaktijaṃ gāvyādītyāha | atha gavādyanāditāsmṛteḥ taditaradarthādaśaktijaṃ gāvyādi iti | autpattikaṃ gavādeḥ

6.10-3.10

sāsnādimadarthabodhakatvaṃ smṛtaṃ tadanidaṃprathamamityanādi | evaṃ gāvyādikamapi vṛddhavyavahārādanādyastu | atha vyarthā smṛtiḥ mābhūditi smṛtinibaddhetarat gāvyādi [ādimat] tanna | yadyādimataḥ ādimattāmāha smṛtiḥ
tadā'sau naivānādiparamparānuvṛttā | ādimadviṣayatvāt ādimaddarśanamūlā vācyā yataḥ | kiñca gauṇalākṣaṇikayoḥ vācyapūrvakatvayogādādimattā
syāt | tadarthatā ca vaidikapadasya na syāt | atha vācyapūrvakamapi anādi
tarhi mantragatorūkamityatra kamityasyāvācyakāsaśabdopasthāpanapūrvakakāsārthaparaḥ ādimān vedaḥ syāt | gāvyāderapi gobuddhimūlaśabdānusārata
ityevaṃ kamitulyatā gāvyādeḥ syāt | kiñca śābdairanibaddhepi bhāṣāntare
ca 1smṛtyantarāniyatārthaḥ paramparā'nuvṛttaṃ ādimaditi na yuktam | evaṃ ca
smṛtisahāyapratyakṣagamyaṃ sādhutvamiti paramataṃ heyam, uktarītyā smṛterasahāyatvāt
atre̱daṃ tattvam-sādhutvamanāditvaṃ apuṃprabhavatvamiti yāvat | puṃprabhavatā
hi puruṣābhiprāyabhramāśaktipramādaiḥ | saṅketite abhiprāyaprabhavatā,
smṛtyaryāviveke bhramaprabhavatā, uccāraṇavaiguṇye cāśaktipramādaprabhavatā
catuṣkamidaṃ mukhye gauṇe1 lākṣaṇike mantragate ca kamityādau nāsti
bhāṣāntare tu saṅketasaṃvādārthaṃ smṛtyapekṣā | apabhraṃśādirūpeṇaiva smṛteḥ
puṃprabhavatvameva | evaṃ visaṃvādo'pi deśādibhedāt | hastasaṅketāditulyatā
ca | gavādyatiriktamaśaktijamityapi | evaṃ hi smṛtyarthe'ṅgīkriyamāṇe na
gāvyādiviśeṣasyādimattā niyāmikā yenādimatī smṛtiḥ | na ca
gauṇādyarthadhīḥ mukhyārthadhīpūrvikā; kintu gauṇatvadhīḥ mukhyatvadhīpūrvakaiva

6.10-3.11

yadi tu kamityasmāt kāśārthadhīpūrvakaiva kāśaśabdopasthāpanadvārakataddhīḥ
tarhi gāvītyasmāt upasthāpitagavārthadhīpūrvikaiva godvārakatavadhīrastu
gāvyādītyanenaiva vyavahārabāhulyamastu smṛtinibaddhāt bahiridaṃ puṃśaktiprabhavaṃ
nānādivede bodhakam | evaṃ ca prayogānāditāsmṛtiparamparā dṛḍhā prayogānāditāṃ svaviṣayāmupasthāpayantī svakāraṇamanumaikagamyaṃ prayogānāditvamanumāpayati | athavā vyavahārānāditayaiva prayogānāditāsiddhau sadṛśāneka śabdānā maśaktitajatāśaṅkā smṛterekasyāpanīteti smṛteranāditā | dṛḍhasmṛtisaṃvādyo'yaṃ prayoga1 ityevaṃ śaṅkāpagamaḥ | pravāhānādismṛtisaṃvādo hi
nāśaktijasya itīyaṃ dik
ṛṣabhavṛṣabhādīnāṃ sadṛśānāmapi sarveṣāṃ smṛtisaṃvādānna kasyacit
aśaktijateti anekaśabda evaikārthaḥ | vācakāpabhraṃśavibhāgārthā smṛtiriti
śābdokteḥ apabhraṃśādanyadvācakamabhimatam avācakasamāsādyanuśāsanāt
yadi tu vācakatāpuraskārāllakṣaṇādi iti tarhi na kamiti vācakatāpuraskārāt kāsārthaḥ | atha kamityupasthāpitasya vācakatā tarhi gāvītyupasthāpitasya gaurapi vācakatā tulyā | avyāpakatvātivyāpakatve ca
ekasyāḥ smṛteḥ smṛtyantaradraḍhimnaiveti smṛtyantarānniyamasiddhistu
vivaraṇe tu saṅgatervidhāntaram | padārthasandehe śābdasmṛtitaḥ vede
nirṇayo vedavidām | smṛtitaḥ anekārthatve prakaraṇādivaśāt | ataḥ
smṛtermūlatvādinadhyavasāya eva