Pramāṇa · Search · About · API

A Cluster of Nyāya Flowers 4.7

Nyāyamañjarīgranthibhaṅga 4.7

Language
Sanskrit

4.7.1

upadeśaḥ śabda ityucyamāne paryāyamātroccāraṇādakārake śabdamātre prasaktiriti pratyakṣasūtrājjñānapadasya, smṛtijanakasya vyavacchedārthaṃ cārthagrahaṇasya, saṃśayaviparyayajanakanirākaraṇāya ca vyavasāyātmakāvyabhicāripadayoranuvṛttiritthamevamvyabhicārādiviśeṣaṇārthapratītijanaka upadeśaḥ śabda ityuktaṃ bhavati | tadevaṃ paryāyamevopadeśaśabdaṃ śabdalakṣaṇamapekṣitapūrvasūtropāttaviśeṣaṇapadaṃ kecid vyācakṣate, āptagrahaṇañca lakṣaṇaviniścayārthamāhuḥ | 'ghrāṇarasanatvakcakṣuḥśrotrāṇīndriyāṇi bhūtebhyaḥ' ityatra bhūtagrahaṇaṃ vakṣyate | evaṃ hi aitihyasya na pramāṇāntaratā bhaviṣyati, upadeśarūpatvāviśeṣāditi | anye tu bruvate yuktamupadeśapadameva śabdalakṣaṇam | yuktañca tanniścayārthamāptagrahaṇam | pūrvasūtropāttaviśeṣaṇapadānuvṛttistu nopayujyate, sāmānyalakṣaṇānantaraṃ viśeṣalakṣaṇaprakramāt | sāmānyalakṣaṇena ca smṛtyādijanakasakalapramāṇābhāsavyudāse kṛte sajātīya- 'buddhyādipadavaditi' | yathā 'buddhirupalabdhiḥ' ityatra paryāyāṇāmeva lakṣaṇatvamuktam | 'bimbasyāpīti' | bimbasya pratibimbe dṛṣṭe devadattasyaitatpadamiti pratīteḥ | na varṇebhyo'rthapratipattirapi tu varṇābhivyaktāt sphoṭāditi pakṣaṃ nirākartumāha śrotragrāhyasya varṇarāśerityādinā | hastasaṃjñādiliṅge'pīti | yadetyamaṅgulyastadedaṃ boddhavyamiti | aśva ityādiśabdavaditi| aśva iti ghoṭakābhidhāyi prātipadikam | ākhyātantu śvayateḥ caṅi sipi "vibhāṣā ś‍vedṛś‍vyoḥ" iti śveḥ aṅi 'śvayateraḥ' ityatve'ḍāgame ca kṛte yat siddhayati tad vṛṃhitavāṃstvamityarthe |

4.7.2

āptavādāvisaṃvādasāmānyāditi | yathā dhūmasāmānyādagnisāmānyaniścaya evamāptavādasāmānyādavisaṃvāditvasāmānyaniścaya ityarthaḥ | āptavādānāṃ vā avisaṃvādaḥ sāmānyaṃ rūpam, yo ya āptavādaḥ sa so'visaṃvādītyarthaḥ | gatvādisāmānyātmakasya hetoriti | gakāra, aukāra, visarjanīyavyatirekeṇānyasya bhinnasya gośabdāsyābhāvāt | teṣāñca kṣaṇikatvenānyatrānvayābhāvena gamakatvābhāvāt tatsāmānyānāmeva hetutvamiti | dhūmādibhyaḥ pratītiśca naivāvagatipūrvikā | ihāvagatipūrvaiva śabdādutpadyate matiḥ || sthaviravyavahāre hi bālaḥ śabdāt kutaścana | dṛṣṭvārthamavagacchantaṃ svayamapyavagacchati || tatrāpi pratītireveti | yadyapi pūrvamarthamanyena tataḥ pratipannaṃ jñātvā svayaṃ na pratipadyate'pi tu parapratītiṃ vinaiva svayameva pratipadyate tathāpi pareṇa vaktrā 'asmācchabdādayamartho bhavatā pratipattavyaḥ' iti vadatā 'asyārthasyāsmācchabdāt pratītiḥ' 'ayaṃ śabda etadarthavācakaḥ' iti tadarthapratītireva tasya śabdasya vācakatve kāraṇatvena nirdiṣṭā | atastatrāpi tādṛśād vākyād 'yata etasyāsmācchabdādetadarthapratītirasti etadarthavācako'yamato'hamapyasmādamumarthaṃ pratipadye' iti bhavatyavagatipūrvakaivāvagatiḥ | yattu pūrvavarṇakrameti | tathāha bhaṭṭaḥ, pūrvasaṃskārayuktāntyavarṇasaṃskārakalpanā | vivakṣādi ca dhūmādau nāstītyetena bhinnatā || yairuktā tatra vaidharmyavikalpasamajātitā | dhūmānityaviṣāṇyādi viśeṣānna hi bhinnatā || trailakṣaṇyaparityāgo yāvanna pratipādyate | tāvadviśeṣamātreṇa vadato jātitā bhavet ||

4.7.3

na hi yaddhūmādagneranumānam, yacca kadācidanityatvāt kṛtakatvasya, viṣāṇitvācccatuṣpādatvasya tadanumānatayā parasparaṃ bhidyate | janmādhikopayogīti | anumāyāmanumāne yastrilakṣaṇo hetuḥ sa na janmādhikopayogī, jñānajanmano jñānotpādādadhike kārye na vyāprīyate | jñānajanmanyeva tasya vyāpāra ityarthaḥ | trilakṣaṇaśabdenātra heturuktaḥ | arthopagrahavarjitā niyatārthaviṣayatvahīnā | niyamāt avaśyambhāvāt, avaśyaṃ hi jīvan vivakṣati | niyogabhāvanābhedeti | bhedaḥ saṃsargo vā vākyārtha iti vaiyākaraṇāḥ kecit | ādigrahaṇād bhedasaṃsargau vākyārtha ityapi saṃgṛhītam, tathā kriyā vākyārtha ityapi | niyogabhāvanāvādimate niyogasya bhāvanāyā vā saṃsṛṣṭāyā vākyāt pratīyamānatvāt tayorevaikatarasya vākyārthatvam, na saṃsargasya bhedasya vā tatpratītyuttarakālaṃ pratīyamānasya | vyatiṣaktārthamiti taduktam “vyatiṣaktato'vagatervyatiṣaṅgasya” iti | parasparaviruddhāśceti | nāthavādādyāgamā aśucilakṣaṇādipratipādakā īśvarapraṇītatayābhimatāḥ keṣāñcit, tadapekṣayedamuktam | vyāghātaḥ yathā 'udite juhotyanudite juhoti' ityādau | punaruktatā yathā 'triḥ prathamāmanvāha triruttamām' iti | sakṛduccāraṇenaiva karmasvarūpaprakāśasiddheḥ punaruccāraṇaṃ punaruktam | phalasyānupalambhaḥ kṛtāyāmapi putrakāmeṣṭāvanantaraṃ putrasyānupalambhāt |

4.7.4

viparyayaḥ antyeṣṭyām tatra hi pātracayaṃ vidhāyāha ‘sa eṣa yajñāyudhī yajamāno'ñjasā svargaṃ lokaṃ yāti’ iti, svargaphalaviparītasya bhasmībhāvasyopalambhāt | yajamānaśarīrāvayaveṣu yajñapātrāṇāṃ viśiṣṭena rūpeṇa viracanaṃ pātracayaḥ | arthavādānām virudvārthābhidhāyinām | ‘dhūma evānnerdivā dadṛśe nārciḥ, arcirevāgnernaktaṃ dadṛśe na dhūmaḥ’ ityādīnām | mantrāṇām ca kīdṛśo'nvayo vidhāyaktvenābhidhāyakatvena vā | nāmadheyādipadānām udvidādīnāṃ kiṃ guṇārthatvena samanvaya uta karmanāmadheyatayeti | jīvikopāyabuddhaye’ti | yathoktam agnihotraṃ trayo vedāstridaṇḍaṃ bhasma muṇḍanam | buddhipauruṣahīnānāṃ jīviketi bṛhaspatiḥ || iti || vikalpayonayaḥ śabdā iti | 'amumarthaṃ pratipādayāmi' ityevamātmakavikalpopārūḍhārthapratipādanāya śabdaprayogāt śabdācca 'ayamartho'vagataḥ' ityevaṃrūpavikalpodayāt | niṣedhavākyaikavākyataiva na syāditi | ananubhūtārthaṃ na prayoktavyaṃ yathā kimiti śabdaparatve bhavatyekavākyatā, arthaparatve tu yathā kimityapekṣāyāmaṅgulyagrahastiyūthaśatayorādhārādheyasambandharūpo'rtho na saṅgacchate | taduktamiti | prābhākaraṃ vaco jñāpakatvenāha 'pramāṇāntaradarśanam' iti | vaktā yaddarśanena parasmai arthaṃ pratipādayati tadasya pramāṇāntaradarśanaśabdena vivakṣitam, tacca .

Linked texts (1)