A Cluster of Nyāya Flowers 4.7.2

4.7.2

āptavādāvisaṃvādasāmānyāditi | yathā dhūmasāmānyādagnisāmānyaniścaya evamāptavādasāmānyādavisaṃvāditvasāmānyaniścaya ityarthaḥ | āptavādānāṃ vā avisaṃvādaḥ sāmānyaṃ rūpam, yo ya āptavādaḥ sa so'visaṃvādītyarthaḥ | gatvādisāmānyātmakasya hetoriti | gakāra, aukāra, visarjanīyavyatirekeṇānyasya bhinnasya gośabdāsyābhāvāt | teṣāñca kṣaṇikatvenānyatrānvayābhāvena gamakatvābhāvāt tatsāmānyānāmeva hetutvamiti | dhūmādibhyaḥ pratītiśca naivāvagatipūrvikā | ihāvagatipūrvaiva śabdādutpadyate matiḥ || sthaviravyavahāre hi bālaḥ śabdāt kutaścana | dṛṣṭvārthamavagacchantaṃ svayamapyavagacchati || tatrāpi pratītireveti | yadyapi pūrvamarthamanyena tataḥ pratipannaṃ jñātvā svayaṃ na pratipadyate'pi tu parapratītiṃ vinaiva svayameva pratipadyate tathāpi pareṇa vaktrā 'asmācchabdādayamartho bhavatā pratipattavyaḥ' iti vadatā 'asyārthasyāsmācchabdāt pratītiḥ' 'ayaṃ śabda etadarthavācakaḥ' iti tadarthapratītireva tasya śabdasya vācakatve kāraṇatvena nirdiṣṭā | atastatrāpi tādṛśād vākyād 'yata etasyāsmācchabdādetadarthapratītirasti etadarthavācako'yamato'hamapyasmādamumarthaṃ pratipadye' iti bhavatyavagatipūrvakaivāvagatiḥ | yattu pūrvavarṇakrameti | tathāha bhaṭṭaḥ, pūrvasaṃskārayuktāntyavarṇasaṃskārakalpanā | vivakṣādi ca dhūmādau nāstītyetena bhinnatā || yairuktā tatra vaidharmyavikalpasamajātitā | dhūmānityaviṣāṇyādi viśeṣānna hi bhinnatā || trailakṣaṇyaparityāgo yāvanna pratipādyate | tāvadviśeṣamātreṇa vadato jātitā bhavet ||