A Cluster of Nyāya Flowers 57
Nyāyamañjarīgranthibhaṅga 57
- Language
- Sanskrit
Contents
- 57.20 — 9 parts
57.p1
prameyoddeśavibhāgau evaṃ pramāṇapadārthe parīkṣite saṃti yadarthaṃ tatparīkṣaṇaṃ tat prameyamidānīṃ darśayitumāha,
57.p2
pramāṇavadihāpyetat sūtraṃ vyākhyāyi sūribhiḥ | evaṃ vibhāgasāmānyalakṣaṇapratipādakam || prameyaśrutirātmādipadaparyantavartinī | teṣāmeva prameyatvaṃ nānyasyeti niyacchati || [yathā devadattayajñadattaviṣṇumitrā bhojyantāmityevakārādiśrutimantareṇāpi śabdasāmarthyāt ta eva bhojanakriyāyogino'vagamyante, nānye, tathehāpyātmādayaḥ prameyamityukte tathaiva taditaraprameyaniṣedho'vadhāryate|]
57.p3
prameyasya dvādaśavidhatvavicāraḥ nanu [kathaṃ dvādaśavidhameva prameyamupapadyate, yāvatā samānatantre 'pṛthivyādīni nava dravyāṇi, rūpādayaścaturviṃśatirguṇāḥ, utkṣepaṇādīni pañca karmāṇi, parāparabhedena dvividhaṃ sāmānyam, nityadravyavṛttayo'ntyā viśeṣāḥ, ekaḥ samavāya iti ṣaṭpadārthamanukramya tadavāntaraviśeṣairānantyaṃ prameyasyopavarṇitamiti] ucyate | kiṃ punariha prameyaṃ vivakṣitamiti | tatsāmānyalakṣaṇaṃ tāvat parīkṣyatām | āha | sūktamidaṃ kasyāpi 'karṇe spṛṣṭaḥ kaṭiṃ cālayati' iti | dvādaśavidhatvamākṣiptaṃ na pratisamādhatte bhavān, prameyasya sāmānyalakṣaṇantu. parīkṣata eva |
57.p4
jñātaṃ samyagasamyag vā yanmokṣāya bhavāya vā | tat prameyamihābhīṣṭaṃ na pramāṇārthamātrakam || tacca dvādaśavidhameva bhavati, na nyūnamadhikaṃ veti samāhita itthaṃ bhavati vibhāgākṣepaḥ | kutaḥ punareṣa prameyaviśeṣo labhyate ? niḥśreyasārthatvācchāstrasya, prameyajñānasya pramāṇajñānavadanyajñānopayogitāmantareṇa svata eva mithyājñānanivṛttyādikrameṇāpavarge hetutvapratijñānāt, tathāvidhasya cāpavargopāyatvasyātmādiṣveva bhāvāt |
57.p5
bhavatvevam, sūtrasya tu kathamīdṛśaprameyaviśeṣasamarpaṇe sāmarthyaṃ viśeṣāttuśabdaprayogasāmarthyācca ? satyam, ākāśakāladigādi pramāṇaviṣayatvāt prameyaṃ bhavati, tattu na saprayojanam | ātmaśarīrendriyārthamanaḥpravṛttidoṣapretyabhāvaphaladuḥkhāpavargāstu prameyaṃ niḥśreyasahetutvādityāśayaḥ | taditthameṣa tuśabdo niḥśreyasāṅgabhūtaprameyāntaraparihāradvāreṇa viśiṣṭamātmādi prameyamiha sūcayati |
57.p6
tad dvādaśavidhatve'pi heyopādeyabhedataḥ | dvidhocyate mumukṣūṇāṃ tathaiva dhyānasiddhaye || tatra dehādiduḥkhāntaṃ heyameva vyavasthitam | upādeyo'pavargastu dvidhāvasthitirāmattaḥ || sukhaduḥkhādibhoktṛtvasvabhāvo heya eva saḥ | upādeyastu bhogādivyavahāraparāṅmukhaḥ || ātmano hi bhogādhiṣṭhānaṃ śarīram, bhogasādhanānīndriyāṇi, bhoktavyā indriyārthāḥ, bhogo buddhiḥ, āntaraṃ hi bhogakāraṇaṃ manaḥ, pravṛttiḥ puṇyapāpā-
57.p7
aupavarṣāḥ prapedire | aupavarṣā mīmāṃsakāḥ | nottarasya yaduttarakālamidamanusandhānajñānaṃ taduttaram | na dvayordvayamapyastīti | pūrvasyottarajñānam, uttarasya ca pūrvajñānam |
57.p8
tadabhedopacāreṇeti | ātmopakārakatvāccharīramātmavācinā padena nirdiśyata iti | dravyādisvarūpe grāhye neti | tataśca ghaṭādivat 'idam' nirdeśyaḥ syād grāhyāṃśaḥ pṛthageva, punarapyātmano jñāturna grāhyatvam | viṣayopādhikṛta iti | viṣayalakṣaṇo ya upādhistatkṛtaḥ |
57.p9
yadāhaṃ jānāmītyevaṃ pratyaya utpadyate tadā mithyaivāyaṃ pratyayaḥ | na hyahamiti pratibhāsamānasya śarīrasya jānāmīti sambandha upapadyata ityarthaḥ |
57.p10
avasthābhedādinā sukhākāratvādyavasthābhedamāśritya mamātmeti vyatirekaḥ | śarīrālambanatve'pi saiva saraṇiḥ | mamedaṃ śarīramityatra mametyanena yauvanāvasthāṃ parāmṛśyedamityanena vṛddhāvasthāṃ nirdiśati |
57.p11
cidyogād hi cetanatva iti | utpadyamānayā citā jñānena yasya sambandhaḥ sa cetana iti hi yadyucyeta tato ghaṭasyāpi tayotpadyamānayā kāraṇatvāviśeṣāt sambandhaḥ kena vāryetati | athātmasambaddhaiva sā utpadyate na ghaṭādikārakāntarasambaddheti | tatrā-
57.p12
pyāha na cāsti niyamaheturiti | na grāhyatayeti | ekasyāṃ saṃvidyanubhavārūḍhasya trayasya svena svena rūpeṇāvabhāsanāt pramātuḥ prameyasya pramiteśca | pramātātmā pramātṛtayaiva bhāsate anyathā bhāsane'sya prameyādaviśeṣaḥ syāt; evaṃ pramitirapi svarūpeṇaiva bhāsate, na pramātṛprameyarūpatayā; prameyantu prameyarūpatayaiva | ata eva tritayapratibhāso'bhyupagato bhavati, anyathā sarvaṃ prameyameva syāt |
57.p13
kintvaparokṣa iti | pratyakṣaṃ hi taducyate yatrākṣavyāpārād jñānamutpadyate | tadanyat parokṣam | [prakāśatvād aparokṣamiti] | tat punaḥ prakāśate, athavā akṣavyāpāraṃ nāpekṣate tadaparokṣamiti | iha cātmā pratītikartṛtayā prakāśate ghaṭastu pratītikarmatayeti |
57.p14
bhāṣyakṛt svayaṃ prādīdṛśaditi | tathā ca nyāyabhāṣyam—"yeyaṃ smṛtiragṛhyamāṇe'rthe'jñāsiṣama[hama] mumarthamiti, asyā jñātṛjñānaviśiṣṭaḥ pūrvajñāto'rtho viṣayo nārthamātram, ajñāsiṣamamumartham, jñātavānahamamumartham, asāvartho mayā jñātaḥ, amuṣminnarthe me jñānamabhūditi caturvidhamapyetad vākyaṃ smṛtiviṣayaprajñāpakaṃ samānārtham | sarvatra khalvatra jñātā jñānaṃ jñeyañca gṛhyate" ityādi | atra jñātṛviśiṣṭārthasmaraṇaṃ samarthitam | tathābhūtasyaivānubhavo vācyaḥ | na ca agṛhītaviśeṣaṇanyāyena tajjñeyagrahaṇasamaye jñāturapyavagamo'bhyupeyaḥ | na ca yadā jñeyagrahaṇaṃ tadānumānato jñātatādiliṅgād ātmano gṛhītirgṛhī-
57.p15
tasya ca smaraṇamiti | yadāha kramasyānavadhāraṇād grahaṇasamaya ityarthaḥ | ekāśrayatayā jñātamiti | yasyaiva prāganubhavastasyaiva darśanakrameṇecchopajāyamānāṃ pūrvāparayoranusandhātāramekaṃ gamayatītyekāśrayatvaṃ prāgavaśyamabhyupeyam | anubhavenaikāśrayā icchā anusandhātṛpūrvikā, ekāśrayatve satīcchārūpatvāt; yatra punarekānusandhātṛpūrvakatvaṃ nāsti tatraikāśrayatve satīcchārūpatvamapi nāsti, yajñadatto(ttā)nubhūta iva devadattecchāyāḥ | tathātvena ekāśrayatayā | ajñāte tu na liṅgatā | na hi yathā talliṅgaṃ tathā ajñātaliṅgaṃ bhavati | nyā0 ma0 27
57.p16
guṇatvañcecchādīnāmiti | icchādharmo guṇa iti sādhyam, kāryatve sati niyamenācākṣuṣapratyakṣatvāt, rasavaditi | tatkāryasamānakartṛtveti | sukhasādhanatvajñānādikāryeṇaikakartṛkatvāvagamāt śarīrādipratiṣedhe satīti | teṣāṃ nānātvāt pūrvopalambhādyekakartṛkatvaviśiṣṭakāryāśrayatvābhāvāt | śarīrādiṣu bādhakopapattāviti | pūrvānubhavādisavyapekṣakāryatvamevecchāyāḥ śarīrādyāśrayatve bādhakam, saviśeṣaṇakāryatvāyogāditi | śarīrādiṣvityatra ādipadena yānyupāttāni bhūtāni tatkāryatve bādhakābhāvāt ‘śarīrādiṣu bādhakopapattau kāryatvāt' iti saviśeṣaṇasya kāryatvābhāvāt | saviśeṣaṇānāṃ kāryatvābhāvād vilakṣaṇāśrayāśritatvaṃ nāstītyādinā etadeva vyaktīkṛtam | tasya tasmād vyāvṛttiriti | yadidaṃ śarīrādiṣu bādhakopapattiviśiṣṭaṃ kāryatvaṃ tat kiṃ ghaṭādau śarīrādivilakṣaṇāśritatvasya sādhyasyābhāvād nāstyuta kāraṇāntarata iti | anvaye punaḥ pradarśita evaṃ vaktuṃ na śakyate | anyatra sādhyānvitatayopalambhādiha tasyābhāva iti hi tadā vaktuṃ śakyata eva |
57.p17
tatrātmasaṃjñā āgamikī na punaḥ pramāṇādisaṃjñāvad yaugikī |
57.p18
te api tathaiva draṣṭavye pūrvānusandhānaṃ vinā prayatnābhāvaḥ, prayatnābhāvācca tayorapyabhāva iti | tadutpattāvapi sarvaḥ pūrvoktaḥ kramaḥ |
57.p19
na doṣāya kathāsviva | yathā vādādikathāsu doṣāya |
57.p20
kintu svasantāna eveti | ekaśarīrāvacchinne kvacid vastuni | santānāntareṣu pratisandhānasyādṛṣṭatvāt | pramātṛniyamasya 'ye kecidatra na pramātāro'pi tu niyama eva kaścit' ityevaṃrūpasya |
57.p21
seyamubhayataḥpāśā | yathobhayataḥ pāśārajjāvekadiśā yojane'paradiśā vighaṭanam | tadvad idam | yadyātmā na pratyakṣa ityabhyupagamyate tadā vyāpteraghaṭanam, vyāptighaṭane tvātma-
57.p22
pratyakṣasiddhiriti | sa eva kṣaṇikairanvaya iti | na hi sattvakṣaṇikatvayoḥ kvacid dharmiṇi siddheranvayagrahaṇaṃ sambhavati, sarvasya kṣaṇikatvena sādhyatvāt | ato'kṣaṇikebhyo vyāvṛttireva kṣaṇikairanvayaḥ sattvasya | kṣaṇikākṣaṇikāha rāśyantarasyābhāvād akṣaṇikebhyo vyāvṛttaṃ sattvaṃ kvānyatra yāyāt kṣaṇikād mukteti |
57.p23
vyatirekamukhenāpi iti | yatraikakartṛkatvaṃ nāsti tatra pratisandhānādi nāstīti vyatirekāsiddhiḥ | jñānakṣaṇeṣu bhinneṣvapi pramātṛṣu pratisandhānasya bauddhadṛṣṭyā sambhāvyamānatvāditi |
57.p24
bhedāgrahaṇādeva ca vyāptisiddheriti | yāvadeva bhedān agṛhītastāvadeva pratisandhānāderabhinnakartṛkatvenānvayo gṛhīta iti |
57.p25
madaśaktivad vijñānamiti | yathā kiṇvādidravyapariṇāmādeva madaśaktirudeti tadvad bhūtapariṇāmaviśeṣāccaitanyamiti |
57.p26
āhārapariṇāmācceti | āhāro hi tadā pariṇato bhavati yadā puṣṭirutpadyate | puṣṭiścopacayaḥ, sa cāpacayanirodhena bhavati | apacayopacayanirodhotpattibhyāṃ cāpacīyamānopacīyamānanirodhotpattī | te ca pākajotpattinyāyena | na jīryetānnamanyathā, apariṇataṃ
57.p27
bālyādiśarīrabhedasādhakaṃ pīlupākavādimatam
57.p28
syāt | na bhavet paripoṣaḥ vināśānabhyupagame | sarvasminneva hi śarīre vinaṣṭa ārambhakāṇāmavayavānāmāhārabhūtadadhyādisārāvayavasahitānāmārambhakatve sthūlaśarīraniṣpattau puṣṭyarthānāṃ dadhyādīnāmupayogasya sāphalyam | śarīrasya prāktanasyāvināśe cayābhāvād āhārābhāvād āhārābhāvakṛtā riktatāpi na bhavet | anupraveśapakṣe'pīti | tejaḥparamāṇavo hyavinaṣṭe'pi ghaṭe praviśantīti piṭharapāka-
57.p29
na hyannapākasthairye'pi tatra kumbhādipākavat | cayāpacayayuktaṃ hi śarīramupalabhyate ||
57.p30
dikpradarśanamidaṃ kṛtamiti sūtrakāreṇeti śeṣaḥ | bahuranya iti ko'sāvityāha
57.p31
kartṛprayojyatā khalu dṛṣṭeti | ceṣṭā na dṛṣṭā niyatā, api tu kādācitkī gantyāḥ rathādeśva yathā | sahajanijakarmavikṛtau | sahajaṃ yannijaṃ karma tiryaggatilakṣaṇaṃ tasya vikṛtiḥ ūrdhvam adhaśca gatiḥ | vṛddhikṣatabhagnarohaṇamiti | kṣataṃ māṃsasya bhaṅgaḥ, asthnocchedo rohaṇam | vṛddhiśca kṣatabhagnarohaṇañca tat | ceto manaḥ | jñānaprayatnādimata iti | karaṇaṃ dharmi jñānaprayatnādimadadhiṣṭhitakaraṇatvād vāsyādivadityatra vāsyādau kimadhiṣṭhātṛ vivakṣitam, śarīramanyadvā ? śarīrasyādhiṣṭhātṛtve sādhyavikalatvaṃ sādhyaviparītasādhanād viruddhaśca hetuḥ; tadanyastvasiddha eveti | sāmānyamātrasya tavāpi siddheḥ | prayatnādimanmātrādhiṣṭhitatvaṃ bhavatāpyabhyupagatameveti | evañca viśeṣaviruddhodbhāvane sakalānumānocchedaprasaṅga ityasakṛduktam |
57.p32
kiñcidāśritam | kṣaṇikatve sati āśrayāśrayibhāvāditi bhāvaḥ | yato'dhiṣṭhānakalpanā | guṇasya niradhiṣṭhānasyānupalambhāditi | nirāśrayeṣviti | vijñānānyeva kāryakāraṇabhāvena sthitāni rāśīkriyamāṇāni vijñānaskandha ityucyate | yadyapi ca santatyantareti | tathāhi—samīhādinā'numīyamānā santānāntarabuddhiranumeyajñānasyālambanakāraṇatāṃ pratipadyate; upādhyāyajñānasya ca śiṣyajñānotpattau kāraṇatvadarśanāt | na tādṛśakāryakāraṇabhāveneti | atra sahakāritvenopādhyāyādijñānaṃ janakaṃ nopādānatveneti bhāvaḥ | tatsantānopasaṅkrāntyeti | vyavasthitāyāṃ santatau vijñāne āhitā karmavāsanā
57.p33
karmajanitaḥ saṃskāraḥ, sā punaḥ kālāntare sahakārisannidhānād labdhaparipākavatī tatraiva santāne phalaṃ samutpādayati, na santānāntare | yathā kasyāñcit karpāsasantatau bījāvasthāyāmāhitā raktā madhye vicchinnāpi kutaściddeśakālādyanugrahāt tatkusume āvirbhavati, nānyatra | evaṃ hetuphalabhāvena vyavasthiteṣu kṣaṇeṣu yena jñānenānubhūtaṃ vastu tenottarajñāne śaktirāhitā; tenāpyanyatra yāvat praṇidhānādivaśāt prabodhe sati smṛtirbhavati tatraiva, na santānāntare | pūrvānubhavajanito hi saṃskāraḥ saṃskārāntarajananadvāreṇa smṛtijanakaṃ kṣaṇamupaskārasahitaṃ janayati tatraiva santāne vācoyuktiḥ |
57.p34
varṣātapābhyāṃ kiṃ vyomnaḥ | naiva tābhyāṃ vyomnaḥ kiñcit kartuṃ śakyata ityarthaḥ |
57.p35
utsṛjyatāmeṣa iti | yaduktamsarvāsāṃ doṣajātīnāṃ jātiḥ satkāryadarśanāt | sā'vidyā tatra tatsnehastasmād dveṣādisambhavaḥ || ātmātmīya-dhruvoccheda-nāsti-hīnoccadṛṣṭayaḥ | ahetvamārga-taddṛṣṭiretā hi pañca dṛṣṭayaḥ ||
57.p36
ityādi | ahaṅkāramamakāragranthiprahāṇeti | ahaṅkāramamakārāviva durmocatvād granthī |
57.p37
na bhūmiranumānasyeti, yatra dhūmastatrāgniriti tadapi nābhāvātmake vikalpe niyatā pratibaddhā sthitiyaṃsya |
57.p38
tacca svagrāhakād bodhāditi | ya eva padārthasya grāhako bodhaḥ sa eva tatsattvaniścāyakaḥ | pramāṇaṃ jagaduḥ svataḥ iti | yadāhuḥ, viṣayākārabhedācca dhiyo'dhigamabhedataḥ | bhāvādevāsya tadbhāve svarūpasya svato gatiḥ || viśeṣāṃśe saṃśeratāṃ nāma janāḥ, na punaḥ sattve saṃśerate, asato jñānajanakatvābhāvāt | saṃśayaviparyayayostatrāpyabhāvāditi | yathā vṛkṣatvasya vyāpakasyānupalambhād vyāpyasya śiṃśapātvasyābhāve na sandehastathā kramayaugapadyalakṣaṇasya vyāpakasyākṣaṇike'nupalambhāt tadvyāpyasya sattvasyābhāvo niḥsaṃdehaḥ, ataḥ sattvaṃ tebhyo nivartamānaṃ kṣaṇikeṣvevāvatiṣṭhata iti vyāpakānupalambhena sattvakṣaṇikatvayorvyāptigrahaḥ | parasparavyavacchedavyavasthitātmanāṃ tṛtīyaprakārānupapatte riti, yathā nityānityādayaḥ sadasadādayaśca parasparaparihāravyavasthitātmānastathā kramo'pyakramavyavacchedenaiva vyavasthitaḥ | kramavyavasthāpakena pramāṇena tato'nyo'kramatvena vyavasthāpyate | akramaśca yaugapadyam | so'pi pramāṇādavagamyamānaḥ kramavyavacchedenaiva gamyate nīlalivānīlavyavacchedena | yadā tu tṛtīyo rāśiḥ kramākramarūpo'bhyupeyate tadaikasya viruddharūpadvayayogitā yugapaditi |
57.p39
loke tathā vyavahārādarśanāditi | snāna-bhojana-śayanādīnāṃ yugapat kriyāyāadṛṣṭerityarthaḥ | tṛtīyarāśyabhāvāditi | kṣaṇikākṣaṇikāparāyā abhāvāt |
57.p40
nanu vyāpakānupalabdheranumānamiti | tathāhi yathā sattvaṃ kṣaṇikatvasādhane vyāptigrahaṇamapekṣate, agṛhītavyāptikasya hetoragamakatvāt; evaṃ vyāpakānupalabdherapyanumānatvād vyāptigrahaṇamavaśyāpekṣaṇīyam, anapekṣage vā kṣaṇikatvānumānasyāpi na syādapekṣagam, anumānatvāviśeṣāt | anumānāntarād vyāptiniścaya iti | yayordharmayora-
57.p41
avicārakamiti | arthasannidhimātreṇa jñānasyotpatteravicārakatvam | taduktam "sannihitaviṣayabalotpatteravicārakatvam” iti | saṅkalpaprāyameva taditi | saṅkalpasyānāgataviṣayatvena darśanāt tatprāyatā | sthiratvaṃ tarhi susthitam | etadeva kṣaṇikatvaṃ yataḥ | yathāhi nīlābhāveti | nīlaparicchedakaṃ hi pramāṇaṃ tadviruddhasya nīlābhāvasyeva
57.p42
atha vartamānānupraveśeneti | ananupraveśe'sannidhānād yadi agrahaṇaṃ tarhi anupraveśo'stvityabhiprāyaḥ | artha eva kevalaḥ prakāśata iti | arthaścānekaviṣaya eko'rtha ityavatiṣṭhate, na 'pūrvapratibhāta, idānīṃ ca pratibhāsate' iti kālaviśiṣṭatvena | na ca pratipattibhedenekatvābhimatasya candramaso'nekatvamane kadarśanaviṣayatve'pyastītyāśayaḥ |
57.p43
na kaścid vāstava iti | vāstavatve hi vastusvalakṣaṇavanirvikalpakena pratīyeta | na ca pratīyate | ato nirvikalpottarakālabhāvi sāmānyādivikalpavat tadvikalpotpatteravastutvam | kālpanikenāpi ca tena vyavahāraḥ siddhayatyeva santānādineva |
57.p44
eka eva kṣaṇastata iti | ekasmāt kṣaṇāt |
57.p45
pūrvaṃvitata ekakālaḥ pratīyata iti | bahūnāṃ kṣaṇānāmasmin pratyaye viśrayaṇādīnāṃ nyā0 ma0 30
57.p46
kriyārūpāṇāṃ pratibhāsanāt | naitat sāramiti | tatra hi ekaphalotpādakatvena vartamānakṣaṇasahacaritāḥ pūrvāparabhāvinaḥ kṣaṇā vartamānatayā vyapadiśyante sākṣādavartamānā 20 api | kṣaṇo dīrgha iti | kṣaṇo hi paramāpakṛṣṭā kālamātrā bhaṇyate | sa kathaṃ dīrghaḥ ? dīrghaścet kṣaṇaḥ kathamiti | upalambha eva bhāvānāṃ sattvamiti | yasmin hi sati saditi pratyayastadeva sattvam | sa ca pratyayaḥ sadityupalambhe sati bhavati, ata upalambha eva sattvam | evamanupa25 lambho'pyasattvamiti |
57.20.1
buddheradīrghakālatvāt | bhavadbhirapyāśutaravināśitvābhyupagamād buddheḥ | sthireṇāpi na bodheneti | tenāpi vartamānakālasthitiriva śakyā grahītuṃ na kālāntarasthitiḥ | kālāntarasthitirhi tena gṛhyamāṇā tadanupraveśenānyathā vā gṛhyeta | tadanupraveśena grahaṇe ekakṣaṇagrahaṇameva | ananupraviṣṭakṣaṇasthiterna kṣaṇāntarasthitiḥ pratibhātīti naikatāgrahaḥ | na hi sakṛdanekakṣaṇasthāyitāgraha iti | 25 tvadabhiṃmate madhye'pīti | yatra tvaṃ na paśyasi | na sarveṣāma bām, tavaiva tu kevalasya |1 eṣa mā grahīditi | eṣo'nyaḥ | smaraṇapratyabhijñeti | tulye'pi bhede kāryakāraṇabhāvena niyatatvāt tatraiva santāne smaraṇādikāryaṃ na santānāntara iti | dīrghasaṃsārakāraṇam, āsthānivṛttyabhāvāt | upalabdhyavyavasthāta iti | sadapyupalabhyate asadapyupalabhyata iti | na heturgandhavattvavat | yathā gandhavattvaṃ nityatve'nityatve vā na hetuḥ, tena sahānyatrādṛṣṭeḥ, evaṃ sarvasya sādhyatvāt sattvasya kṣaṇikatvena sahānyatrādṛṣṭiḥ | ekavastukṣaṇasyāpi eko yo vastukṣaṇaḥ | rūpabhedavirodhācceti | na hyekamanekarūpaṃ bhavati, anekarūpatve ekatvavirodhād vastunaḥ kālpanikatvaṃ prasajyate, viruddhasvabhāvayoge'pyekatve viśvasyaikatāprasaṅgāt | ghaṭādīnāmaparamārthasattvānmā bhūta pāramārthikaṃ bāhyaṃ vastu, jñānameva paramārthasat, tatra kṣaṇikatva- viṣayākāragrāhaketi | viṣayākāro grāhyākāraḥ |
57.20.2
grāhyākāragrāhakaṃ pramāṇam | svasaṃvedanaṃ phalam | nirākāratvād vijñānasya nāsti viṣayākāra iti cet tatrāha nirākārajñāneti | atha nīlena janitatvād nīlasyedamiti pratikarmavyavasthā setsyati | netyāha janakasya karmaṇa iti | ekasāmagryadhīnapakṣasya ca sambhave'pīti | na sambhavati sa pakṣaḥ, kṣaṇikatvābhāvādarthakṣaṇasya tadānīmutpattyabhāvāt pūrvotpannasyaiva jñānena viṣayokaraṇāt | sambhavābhyupagame tu dvayorekasāmagryutpannatave'rtha eva grāhyo na bodha iti niyamo nopapadyeta ityato'vaśyaṃ sākāratvamabhyupeyamiti rūpabheda āyātaḥ | vijātīyaprakāreṇeti | vijātīyo mudgarādiḥ | virūpām, kapālarūpās |
57.20.3
nānātve tvasthairyamasattvaṃ ceti | nānāsvabhāvatve'pi yathā darśanenātraikatvena grahaṇaṃ na virudhyate tathā tadatatsvabhāvatve'pyakṣaṇikānāmekatvena grahaṇaṃ na virotsyata iti sthairyāpattirvastuno vā viruddhasvabhāvayogāt kālpanikatvam | astyevaiṣāṃ lākṣaṇiko virodha iti | lakṣaṇamiti svarūpam, tadvyavasthāpako lākṣaṇikaḥ parasparaparihārasthitālakṣaṇaḥ | tau hi dvau svabhāvau paraspararūpaparihāreṇa sthitau nīlapītāviva, anyathā tayorbheda eva na syāditi | padārthoṃ hi svaprakṛtyā viruddhayate | na hi nīlañca nīlābhāvaśca yugapad bhavataḥ | yathā nīlānīlaprakṛtyoryugapadasambhavād virodhastathānīlaprakṛtyavinābhūtaiḥ pītādibhirapi virodha eva | svaprakṛtyā yad viruddhayate vastuno rūpaṃ tat tadavinābhūtena svabhāvāntareṇāpi | tasya virodhaḥ kena vāryate bhavanmate | tadevaṃ vastuvyavasthāpako virodho bhavadbhiḥ sarvatrābhyupeya iti | paralokacarcā cārvākavadupekṣitā syāditi | 'yasminneva hi santāne āhitā karmavāsanā' ityasya pakṣasya
57.20.4
parityāgāt | yena hi jñānakṣaṇena kṛtaṃ karma tasya vināśe'pi kāryakāraṇabhāvena jñānapravāhasya santānarūpasyābhyupagamena janmāntaropapattilakṣaṇasya paralokasiddhirupapāditā; saivaṃ truṭyati | santānasya hyātmakalpasyāvicchede janmāntarasambhava ātmana iva ātmavādinā na punastadvināśe | yathaikasmin śarīre kāryakāraṇabhāvenāvasthānavaśād bhinnānāmapi kṣaṇānāmabhedenādhyavasānaṃ kṣaṇāntarakṛtasya ca karmaṇaḥ kṣaṇāntaropabhoge'pi nānyena bhuktamiti pratyayaḥ, na ca santānāntareṇa tatphalopabhogaḥ, tadvat santānānāśe janmāntarabhāvikakṣaṇeṣvapi bhavati, nānyatheti bhāvaḥ | nirvikalpajñānaṃ veti | tad vastusākṣātkāri, savikalpakaṃ na tathā | tathā pratibandhasmṛtirapi, smṛtervastusaṃsparśābhāvāt | santānabhūyastvāditi | rasajñānarūpajñānasmaraṇādisantānānāṃ bhedābhyupagamapakṣe | rūpamapi jñānopādānakāraṇatvaṃ pratipadyate tadākārasyotpādād jñānasya | idaṃ pratītyeti | idaṃ pratītya jñātvā samanantaramevedaṃ pratīyata ityetāvanmātraṃ pūrvottarabhāvitvaṃ kāryakāraṇatvahetuḥ, na punarvyāpārāt kāraṇatvamiti | idaṃ pūrṇamidamuttaramityenaṃrūpa idaṃpratyayo yayoḥ kāryakāraṇayostāvidaṃpratyayau, tayorbhāva idaṃpratyayatā | tathāpi labdhātmana iti | na hyanutpannasya pratītiḥ sambhavati | sarvasya sukhaduḥkhādi yat aho mahān pramāda iti | anena 'yadi nityo'pi kadācit syāt tat kasya kṣatiḥ' ityāha | punaranenaivābhiprāyeṇa sotprāsamutsannāḥ prajā ityādi |
57.20.5
tailavarttikṣayādyanumānabādhitatvāditi | tailavarttirūpasya kṣayadarśanāt kāraṇabhedaḥ pūrvvakālād uttarakālānāṃ gamyate | na hi yadeva tailavarttirūpapūrvakālāyāḥ kāraṇaṃ tadevottarāsāmiti vaktuṃ śakyam | pratyakṣeṇa pūrvakālākāraṇasya tailavarttirūpasya kṣayadarśanādetatkāraṇabhedastāvaditi | tataśca kālā dharmiṇyaḥ parasparabhinnā iti sādhyam, bhinnakāraṇajanyatvād ghaṭapaṭādivadityanumānapravṛttiḥ | pratyakṣasyāpyanumānabādhitatvadarśanādi | cakraṃ nimeṣakṛtasyāpīti | animeṣadṛṣṭimaṅgīkṛtya kathanāt tatkṛto darśanavicchedo'navakāśo'sambhavīti | tadgrahaṇe yāvati darśanaṃ na vicchinnaṃ tāvadvartamānakālaviśiṣṭavastugrahaṇe | nanu tāvānasau kāla iti | kṣaṇasamudāyo vartamānādikṣaṇasamudāyaḥ, na vartamāna eka evetyarthaḥ | kālasya tu bhedāḥ kriyopajaneti | yadā kriyopajāyate tadā vartamānatā, uparatāyāmatītatā, anāgatāyāṃ bhaviṣyatteti | padārtha eva paridṛśyamāno vartamānādivyavahārahetuḥ, yathā sāmānyādivyavahāro na vyaktivyatiriktalambano'pi tvekārthakriyākāritvādyupādhinibandhano'sau tatra, tathā dṛśyamānatvopādhinibandhanaṃ padārtheṣu vartamānatāvyavahāra iti | tat kīdṛśamiti kuto vidmaḥ | kīdṛśaṃ kṣīyate na veti | mudgaradaliteti | yathā mudgarabhagnaghaṭābhāvajñānaṃ na pūrvasya ghaṭasattākālabhāvighaṭajñānasya bādhakaṃ tathā nedaṃ rajatamityapi na syāt pūrvānubhūtasyānaṣṭatvāt | santānacchadmano vinivāraṇāt | santāna eva chadma; aṅgīkriyate lokayātrā atha ca
57.20.6
santānacchadmanā, na sākṣāt sthirapadārthāśrayaṇena | santānāntarabuddhibhiriti | upādhyāyabuddhi-śiṣyabuddhayoḥ kāryakāraṇabhāve'pyanyatvasya sphuṭatayā darśanāt | phalabhogastu durghaṭa iti | akṛtābhyāgamadoṣasya tadavasthatvāt | na caiṣa niyamo loka iti | asmin hi niyame siddhe sati garbhaśarīrajñānasya vaisādṛśyādutpattyasambhavāt mumūrṣuśarīrastu na tasyopādānatve kalpate, tataśca na paralokasiddhiḥ | ātivāhikadeheneti | ativāho mumūrṣuśarīrād garbhaśarīrasañcaraṇaṃ jñānasya, tat prayojanaṃ yasya tadātivāhikam antarābhavaśarīram | taduktam, sukhaduḥkhajanmana iti pañcamī | nanu vimṛśati bhoga iti | ataśca bhogakāle 'evaṃrūpaṃ karma yanmayā kṛtaṃ tasyaiva phalamathavānyakṛtasya, ko viśeṣaḥ ?' iti vimṛśati naiva kaścit karmakaraṇe pravartate iti | kāryopabhogasamaya iti uttarakāle | yastu pravṛttijananau25 payika iti | saṃsārānityatvādiḥ vimarśaḥ | yūnā yat kṛtamīśvarasevādi | svakṛtaphalabhogādiniyata iti | svakṛtānāṃ karmaṇāṃ yat phalabhogādi tena niyato niyamyamāno'vaśyaṃbhāvī ca kṛtakarmaphalopabhoga ityarthaḥ |
57.20.7
bhūtārthaṃ caitanyaṃ svatantrameva śarīrārambhakabhūtopakārakamityarthaḥ | smaraṇecchādikāryayoga iti | yatheha sthitena mayā smaraṇecchādikāryayogenātmāstitvaṃ niścitam, evaṃ vārāṇasyāmapi tasya kāryasya darśanāt tatrāpyātmano bhāvaḥ kalpyaḥ | aṅguṣṭhamātrapuruṣamiti | sāvitryupākhyāne ślokasya pūrvamardham 'tataḥ satyavataḥ kāyāt pāśabaddhaṃ vaśaṃ gatam |' iti | kāṣṭhabhaṅgasañjātaśirovedanātiśayasya satyavataḥ svāṅke suptasya hṛdayadeśādātmānaṃ niṣkarṣayantaṃ yamaṃ sā sāvitrī satīmāhātmyād dadarśati | ata evaṃ paraṃ satīmāhātmye'sya tātparyam | kartṛkaraṇavyavasthāpīti | vyāpakasya yugapat sarvaviṣayopalabdhiprasaṅge sūkṣmakaraṇāpekṣayā tadabhāvo vaktuṃ yujyate | dvayostu sūkṣmatve kartṛkaraṇavyavasthānāṃ kiṃ niyāmakamiti | nanu sarvatra sukhaduḥkhajñānādīti | sarvaprāṇināṃ sarvatra sukhaduḥkhādikāryamupalabhyate tatra sarvavyāpī kalpyaḥ, tena ca kalpitenaikenaiva kāryasiddhe nānātvakalpanāyāṃ kiṃ pramāṇamiti | kalpayituṃ yuktamatiprasaṅgāditi | dṛṣṭe hetau sambhavati, adṛṣṭakalpanāyāṃ hi sarvatraivaṃ prasaṅga iti | sukhaduḥkhamodṛśamiti | yādṛśamabhinavajīvalokāvalokanādijamuktam | kāryatvahāniprasaṅgāditi | kāryaṃ taducyate yat kenāpi kriyata iti |
57.20.8
jvālājālapallavitānanā iti | jvālājālena pallavitāni saṃjātāni pallavā25 nīvānanāni yeṣām | adṛśyo bhūtadharmastviti | yathā udbhaṭena uktam, "śarīrārambhakakāraṇānāmeva bhūtānāṃ sa kaścit tādṛśo vicitrasukhaduḥkhopabhogado dharmaḥ svabhāvaviśeṣa ityarthaḥ” | dṛṣṭaśca sādhvīsutayoriti | anenaiva svamātṛgataṃ vaiguṇyaṃ nirasyati | karmaṇā nanu vaicitryamiti | prāṇināṃ vicitrasukhaduḥkhādikāryadarśanād yad etat karmavaicitryamanumīyate tat kiṃ svābhāvikam āhoscit phalavaicitryavad hetvantarajam ? kiṃ svabhāvata eva tādṛśavicitrakarmasampādanaṃ tasya vṛttamuta karmāntaraprayuktasyetyarthaḥ | svābhāvikatve phalavaicitryamapi svābhāvikamastu, hetvantarajatve'navasthā, taddhetūnāmapi tathāvicitrakarmajanakatvasya hetvantarajanitatvāditi | karmaṇāṃ śāstrato jñāteti | agnihotrādikarmaṇāṃ śāstrataḥ phalaśaktiyogitāṃ jñātvā phalārthī teṣu pravartate, na punaḥ karmāntaraṃ tatpravṛttau kāraṇamityarthaḥ | dṛṣṭārtheṣu harītakībhakṣaṇādiṣu | hetvantaranimitte'pi karmāntarakṛtakarmavaicitrye | puṇyaḥ puṇyakarmakārī |
57.20.9
svapraṇītānugacchaddharmādharmeti | svapraṇītau svakṛtau anugacchantau anuvartamānau yau dharmādharmau tābhyāṃ krameṇa pariṇate anantatāpāya ye sukhaduḥkhe tayorupabhogo yasya | maitreyyā paricodita iti | maitreyyā bhāryayeti | pūrvapakṣatvena 'vijñānaghana evāyam' ityāgamasya grahaṇam | ātmā naiva vinaśyati iti | "avināśī vā are ayamātmā aśīryo na hi śīryate" ityādyuktam | siddhāntasāraṃ siddhāntatātparyam | iti kavalane māṃspākānāmiti | māṃsasya pākaḥ māṃspāka iti | "padādiṣu māṃspṛtsnūnāmupasaṅkhyānam' iti akāralopaḥ | kitavajanatāgoṣṭhyāṃ kitavajanasamūhagoṣṭhyām | asminnasmin padārthe ratā matiryasyeti | śreyas ||
Linked texts (1)
- Nyāyamañjarī — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit