Pramāṇa · Search · About · API

A Cluster of Nyāya Flowers 68

Nyāyamañjarīgranthibhaṅga 68

Language
Sanskrit

68.p1

nanu saṃśayasya samānadharmopapattyādikāraṇabhedena pañcavidhatvāt sāmānyalakṣaṇam, vibhāgaḥ, viśeṣalakṣaṇāni cavaktavyāni | tatra sāmānyalakṣaṇe vibhāge ca sūtradvayaṃ viśeṣalakṣaṇārthañca pañcānāṃ tatprabhedānāṃ sūtrapañcakam ityevaṃ sapta sūtrāṇi praṇetuṃ yuktāni | ekañcedaṃ sūtraṃ śrūyate tatkathametaddbhaviṣyati ?

68.p2

ucyate | satyamāha bhavān, kintvekamevedaṃ sūtramāvṛttinyāyamāśritya saptadhā kalpayiṣyate |

68.p3

rucikāramatena sūtravyākhyānam

68.p4

tatrācāryāstāvadevamācakṣate, samānadharmopapatterupalabdhyanupalabdhivyavasthāto viśeṣāpekṣo vimarśaḥ saṃśaya itīyat sūtraṃ sāmānyalakṣaṇapratipādakam | samānānekadharmopapattervipratipatterupalabdhyanupalabdhyavyavasthāto viśeṣāpekṣovimarśaḥ saṃśaya iyadasya viśeṣalakṣaṇapratipādakamiti |

68.p5

nanvetadeva sūtraṃ sāmānyalakṣaṇārtham, iyadeva cedamanyūnānatiriktaṃ viśeṣalakṣaṇārthamiti kathametat ? ucyate, viśeṣasmaraṇakāraṇabhūtasādhāraṇadharmagrahaṇād viśeṣāgrahaṇād viśeṣasmṛteśca saṃśayo bhavatīti pratyātmavedanīyaṃ tāvadetat | tatra viśeṣāpekṣaityanena padena viśeṣasmaraṇamupadiṣṭam, upalabdh‍yanupalabdhyavyavasthāpadena

68.p6

taccānugataṃ vā bhavatu vyāvṛttaṃ veti sarvathā yādṛk tādṛg bhavatu sāmānyarūpatāmātmāno'nākṣipanna saṃśayaḥ janmani samarthaṃ bhavatīti ākṣiptasāmānyavācakaḥ, yatpunaḥ sākṣādevobhayavṛttitvena sāmānyaṃ nākṣepavṛttyā tadvācakaḥ anugatasāmānyavācako viśeṣalakṣaṇa iti |

68.p7

nārthāntaraviśeṣatvāditi prāktanacodyaparihārāya bhāṣyakṛtoktam | tadeva bhāṣyaṃ paṭhitvottaragranthena vyācaṣṭe arthāntaraviśeṣaśca dharmyevetyādinā |

68.p8

viśeṣasmaraṇādeva nanvākṣiptastadagrahaḥ | grahaṇaṃ smaraṇañcaiva bhavetāṃ yugapat katham ||

68.p9

matāntareṇa sūtravyākhyānam

68.p10

tadetadācāryavyākhyānamarocayantaḥ pare'parathā vyācakṣate | sāmānyalakṣaṇaṃ tāvad vimarśapadenaiva pratipādyate | na hi paryāyoccāraṇamātramidaṃ vimarśaḥ saṃśaya iti, kintu saṃśaya iti lakṣyapadaṃ vimarśa iti lakṣaṇapravaṇapadam | pramāṇapadavacca nirvacanasavyapekṣametatpadaṃ lakṣaṇapratipādanakṣamaṃ bhavati | viruddhāthavimarśī vimarśaḥ sthāṇurvā puruṣo veti | iyatā ca sajātīyasaṃśayapañcakānugataṃ vijātīyebhyaḥ pramāṇādibhyo vyavacchinnaṃ sāmānyalakṣaṇamuktaṃ bhavati | saṃśayotpādakakāraṇaparigaṇanaṃ punarindriyārthasannikarṣotpannagrahaṇavadihāpi nopayujyate,

68.p11

viruddhadigvṛtteḥ saṃyogasya nivartakamiti nātiprasaṅgaḥ iti | yadi hi karma svāśrayādanyasya saṃyogaṃ nivarttayet tadā vibhāgajavibhāgānabhyupagamaḥ, na tu 'aṅgulivibhāgaḥ kuṇḍabadarasaṃyogopamardāya prabhavati' iti sūcito yo'tiprasaṅgaḥ sa āpated na tvevamastīti bhāvaḥ | evaṃ karmāviṣṭasyottarasaṃyogadarśanamadūṣaṇamiti | karmāviṣṭasya karma vinottarasaṃyogābhāvāt saṃyogotpattau karmaṇa eva kāraṇatvamavagatam | yacca yasyotpattikāraṇaṃ tadeva tasya vināśaheturiti na vācyam, viruddhadiksaṃyogopamardaṃ vinottarasaṃyogasyaiva kartumaśakyatvāditi bhāvaḥ |

68.p12

karmaṇāṃ vicitrakāryahetutvāditi | na hyekena karmaṇā nodanākhyaḥ saṃyogaviśeṣo janita ityanyenāpi janayitavyo nābhighātādiriti |

68.p13

kāryaṃkāraṇaikārthasamavāyena tu pratyāsannamiti | kāryasya paṭarūpasya kāraṇaṃ samavāyikāraṇaṃ, yaḥ paṭastena sahaikasmiṃstantulakṣaṇe'rthe samavāyastantarūpasya |

68.p14

atrāpi tripadaparigraheṇa lakṣaṇavarṇanamiti | tathāhi, vipratipatteḥ saṃśayaḥ ityukte agrahaṇe'pi tasyāḥ saṃśayaprasaktistadarthaṃ vipratipattyupapatteriti | tathāpi vipratipattiśabdā-

68.p15

rthamupalabhamānasyāvagataviśeṣasya na saṃśaya iti tadarthamupalabdhyanupalabdhivyavasthāta iti | tathāpi drutataraṃ gacchato vipratipattiśabdārthopalambhe upalabdhvanupalabdhyorubhāvyavasthāne na dṛṣṭaḥ saṃśaya iti tadarthaṃ viśeṣāpekṣa iti padam | nanūpalabdhivyavasthātaścet saṃśayastadānīṃ sarvatra saṃśayaprasaṅga ityāśaṅkyātiprasaṅgaṃ nirākartumāha avyavasthāpadenātra pūrvamiti | pūrvaṃ sadāśritā viśeṣā arthakriyāsamarthatvādayo'sadāśritāśca tadviparītā upalabdhāḥ punaryadā sadaśritān arthakriyāsamarthatvādīn viśeṣān nopalabhate tadaiva saṃśayo na sarvadeti tātparyam | etadeva ca na caivaṃ sati sarvatrānāśvāsa iti ityādināha | atrāpi padatrayeṇeti | nopalabdhimātraṃ saṃśayajanakamiti | tadarthamupalabdhyupapatteriti | upalabdhyupalambhādityukate'dhigataviśeṣasyāpi saṃśayaprasaṅga ityatastadvyāvṛttaye upalabdhvanupalabdhyavyavasthāta iti tathāpi kutaścid vikṣepārdanarthitvādvā viśeṣasmṛtyabhāve na saṃśaya iti tadarthaṃ viśeṣāpekṣa iti padam | evamanupalabdhāvapi padatrayayojanā kāryā | manupalabdhitvaṃ vātra saṃśayakāraṇaṃ taddhi na jñātāraṃ vartate kintu buddhāviti kathamayaṃ viśeṣaḥ ? satyamevam, kintu samānadharmo'pyupalabdhitvādiko yadāśrito taddhi boddhari vartate | ato viśeṣāt pṛthageva kathyate yathā hyasādhāraṇatāsamāśrayaḥ |

68.p16

evamprakārameva ca viśeṣamāśritya kiñcit pañcavidhatvaṃ vipañcyate | paramārthatastu sarvatrānugatasambandho duṣpariharaḥ, viśeṣasmaraṇajanyatvāt saṃśayasya | viśeṣāṇāñca yena saha pūrvaṃ darśanamabhūt tasminnanupalabhyamāne smaraṇāsambhavāt | atastasyānekaviśeṣānugāmitvāt samānatvāt samānatvamaparihāryam | ata evākṣitasāmānyavācisamānaśabdaṃ sāmānyalakṣaṇe vyācakhyurācāryā ityalamattivistareṇa |

68.p17

'yam' ityatra deśakālapuruṣadśābhedabhinnaprayojanaviśeṣavyāsaye vīpsā draṣṭavyā | artho'rthyamāna ucyate na vasturūpa eva abhāvasyāpi prayojanatvasambhavāt | adhikāro'rthasya vyavasāyaḥ | yaṃ yamarthamāptavyaṃ hātavyaṃ vādhikṛtya vyavasāyaḥ pravartate, tatprāptaye parihārāya vā ceṣṭate puruṣastat prayojanamiti | tacca gauṇamukhyabhedena dvividham | mukhyaṃ sukhaprāptirduḥkhaparihāraśca | tat sādhanaṃ gauṇam | sukhasādhanamapi candanaghanasāramahilādi prāptavyatvānmukhyatvena yadā vivakṣitaṃ bhavati tadā tadavāptyupāye gauṇatā draṣṭavyā |

68.p18

tacca prayojanaṃ deśakālapuruṣadśābhedādavyavasthitam | tad yathā grīṣme marusthale niśātamalātanikaramiva kirati kiraṇamiṣeṇa pūṣaṇa tṛṣāturasya tuṣārakaṇotkaradanturamambu paramaṃ sukhasādhanam, tadeva śiśire sakalajagat kampa-

68.p19

yathā cānumānalakṣaṇe ‘tatpūrvakam’ iti pratibandhagrahaṇopāyamātraṃ pratipāditaṃ tat svarūpantvavayavalakṣaṇe nirṇītam ‘udāharaṇasādharmyāt sādhyasādhanaṃ hetustathā vaidharmyāt’ iti, evamiha vādiprativādiprasiddhimātraṃ dṛṣṭāntasya darśitam, rūpantu tasya dvividhamapi tatraiva vakṣyate, ‘sādhyasādharmyāt taddharmabhāvī dṛṣṭānta udāharaṇam, tadviparyayād vā viparītama’ iti anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvād yat kṛtakaṃ tadanityaṃ dṛṣṭaṃ yathā ghaṭa iti sādharmyadṛṣṭāntaḥ | yat punaranityaṃ na bhavati tat kṛtakamapi na bhavatyeva yathākāśa iti vaidharmyadṛṣṭāntaḥ | yathoktalakṣaṇavaikalyāttu dṛṣṭāntābhāsatā iti |

68.p20

tantryate'nena padārthasthitiriti tantraṃ pramāṇamucyate | adhikaraṇamāśrayaḥ | tantramadhikaraṇaṃ yasya sa tantrādhikaraṇaḥ pramāṇamūla ityarthaḥ | abhyupagamaḥ svīkāraḥ, tasya saṃsthitiritthambhāvavyavasthā dharmaniyamaḥ | idamiti sāmānyanirdeśa itthamiti viśeṣaḥ | evañca tantrādhikaraṇābhyupagamasaṃsthitiḥ pramāṇamūlābhyupagamavyavasthā siddhānta ityukte pramāṇamūlābhyupagamaviṣayīkṛtaḥ sāmānyaviśeṣavānarthaḥ siddhānta iti sāmānyalakṣaṇamuktaṃ bhavati |

68.p21

prakriyate iti prakaraṇaṃ pakṣa ucyate | yasyārthasya siddhau satyāṃ prakaraṇātantarasiddhirbhavati so'dhikaraṇasiddhāntaḥ, tadadhikaraṇānāmarthāntarāṇāṃ siddheḥ |

68.p22

kaḥ punaryatsiddhāviti sarvanāmnā pratyavamṛśyate pakṣo heturvā ? kiñcātaḥ, pakṣaḥ kathaṃ pakṣāntarasiddhaye kalpate, hetunā hi pakṣasiddhiḥ kriyate na pakṣeṇa, hetostvadhikaraṇasiddhāntatve kathaṃ siddhāntāśrayā nyāyapravṛttiriti taduddeśaprayojanaṃ varṇitam, nyāyo hi hetureva sa eva cādhikaraṇasiddhānto na ca heturhetvāśrayaḥ iti |

68.p23

ucyate, ubhayathāpyadoṣaḥ, heturapi kvacit pakṣībhavati, pakṣo hi heturbhavatyeva tatra tāvadāñjasyena hetvadhīnā pakṣasiddhiriti hetureva sarvanāmnāvamṛṣyate yatsiddhāvanyaprakaraṇasiddheḥ sa evādhikaraṇasiddhāntaḥ |

68.p24

kathaṃ tarhi tadāśrayā nyāyapravṛttiḥ ? ucyate, heturapi tadanyatarābhinna iva sādhyamānatvāt pakṣībhavan nyāyāntarāśrayatāṃ pratipatsyate, api vā pakṣa eva sarvanāmnāvamṛṣyamāṇo bhavatvadhikaraṇasiddhāntaḥ sa ca spaṣṭa eva nyāyasyāśrayaḥ | sa ca siddhayai pakṣāntarāṇyākṣipanneva siddhayatītyadhikaraṇasiddhāntatāṃ bhajate | tasyodāharaṇam indriyavyatirikto jñātā darśanasparśanābhyāmekārthagrahaṇāditi | atrendriyavyatirikte jñātari siddhayati tadanuṣaṅgīṇyatharntaraṇyapi sidhyanti; nānendriyāṇi niyataviṣayāṇi, guṇavyatiriktaṃ dravyamityevamādīni |

68.p25

abhyupagamārthaḥ kīdṛśa iti | pramāṇenaiva svārthasya sādhayitumabhipretatvāditi | anyatraiva taiḥ sūtrārtho nīta iti | ākāśaviśeṣaguṇatvādidharmaparīkṣārahitasyābhyupagamādityatrārthe taiḥ sūtrārtho yojitaḥ |

68.p26

imāśca siddhāntabhidāścatasro nyāyapravṛtteḥ prathamaṃ nimittam | pravartate naiva parīkṣakāṇāmanāśrayā nyāyaṃkathā kadācit ||

68.p27

vaktrānvamāyi sa hyartho nedānīmanumīyate | śrotuḥ svārthānumānaṃ tad vākyāvagatihetukam || yathā pratyakṣato dhūmaṃ dṛṣṭvāgnimadhigacchati | tathā tadīyād vacanāditi kasya parārthatā ||

68.p28

avayavalakṣaṇe sādhyanirdeśastvaniyamita iti | tamapahāyāpi bhavedityativyāpakaṃ lakṣaṇamiti | evaṃ hi sati yaḥ sādhyanirdeśaḥ sā pratijñeti na syāt, apratijñārūpasyāpi sādhyanirdeśasya sambhavāt | yathaiṣa panthāḥ srughnaṃ gacchatīti | nanvatrāpi vākye gacchatyeveti avadhāraṇamastyeva | naitadevam | avadhāraṇaṃ hi viśeṣaṇena samānaviṣayam | 20 na ca 'eṣa panthāḥ srughnaṃ gacchati' iti atra viśeṣaṇaṃ saphalam | tasya hīṣṭāniṣṭasaṃdehe'niṣṭavyavacchedaḥ phalam | yathā ca viśeṣaṇasyeṣṭāniṣṭaprasaktau 'nīlamevotpalaṃ nānīlam' ityaniṣṭavyavacchedaḥ prayojanaṃ tathāvadhāraṇasya | na cotpalasyeva nīlānīlatvaṃ gamanasya dvairūpyamasti yena gacchatyevetyanena rūpāntarasya vyavacchedaḥ kriyeta | na hi tatraiṣa eveti | eṣa eveti niyamo mārgāntarāṇāmapi srughnagāmināṃ sambhavād vaktuṃ na pāryate | srughnameveti 25 veti | na cāsau niyamena srughnameva gacchati, srughnāt parato'vasthitānāmapi nagarāntaragrāmāntarāṇāṃ tena mārgeṇa prāpyatvāt |

68.p29

niyamastadvipakṣāditi | tasyānityatvasya vipakṣo nityatvam, tato niyamaḥ kriyate anitya evetyanena | nāvirodhino guṇatvādeḥ |

68.p30

evaṃlakṣaṇako heturiti tatsvarūpāvadhāraṇe sati tadabhidhāyakaṃ vacanaṃ sukhameva lakṣyate ityarthātmakahetulakṣaṇaṃ tāvaducyate,

68.p31

nanvarthātmako heturanumānaṃ tacca lakṣitameva pūrvaṃ tatpūrvakaṃ trividhamanumānamiti | satyam, tasya tatpūrvakamiti sarvanāmaparāmṛṣṭapratyakṣamūlatopavarṇanena pratibandhaparicchedopāyamātranirūpaṇaṃ kṛtamiha tu na pratibandhasvarūpamapi pratipādyate | tatrārthātmake hetau lakṣye pañcamīmapāsyodāharaṇasādharmye sādhyasādhanaṃ heturiti sūtraṃ paṭhanti | vyācakṣate ca sādharmyaṃ heturityucyamāne gandhavattvāderasādhāraṇahetoḥ sādhyadharmivyaktibhedavṛttitvena sādharmyarūpasambhavād viruddhasya pakṣavipakṣavṛttestatsādharmyasvabhāvatvād hetutvaṃ prasajyata iti tannivṛttyarthamudāharaṇagrahaṇam | udāhriyate'smin sādhyasādhanayoḥ prayojyaprayojakabhāva ityudāharaṇaṃ dṛṣṭāntaḥ, tena sādharmyam | kasyeti ? prakṛtatvāt pratyāsatteśca sādhyasya dharmiṇa ityavagamyate | udāharaṇasādharmyaṃ sādhyadṛṣṭāntadharmisādhāraṇo dharmo heturiti nāsādhāraṇādau tathātvaprasaktiriti | evamapi prameyatvāderanaikāntikahetoḥ, tathā bhāgāsiddhasyānityatvasiddhaye caturvidhaparamāṇupakṣīkaraṇe gandhavattvādeḥ, prakaraṇasamakālātyayāpadiṣṭayoścodāharaṇasādharmyasambhavād hetutvaṃ bhavediti tadvyavacchedāya sādhyasādhanagrahaṇam | sādhyadṛṣṭāntadharmiṇośca samāno dharmaḥ sādhyo'pyanityatvādirbhavatyeveti tasyāpi hetutā mā prasāṅkṣīditi

68.p32

grahaṇakāraṇakatvāt | iha codāharaṇasādharmyapadopāttaṃ liṅgasāmānyameva viśeṣo gṛhyata iti kutaḥ saṃśayaḥ ? sādhyasādhanapadamapi na paryāyamātramapi tu pañcalakṣaṇakapratibandhasūcanena hetorhetutvasamarthanārthametat, kasmāddheturheturbhavati sādhyasādhanatvād gamakatvādityarthaḥ | sādhyasādhanatā cāsya pañcalakṣaṇākāt pratibandhād vinā na nirvahatītyasau sādhyasādhanapadena lakṣyate | so'pi ca prayojyaprayojakabhāvagarbhaḥ sādhanāṅgatāmetīti tathāvidha eva sūcyate | ata eva cāprayojaka evaikaḥ paramārthaṃto hetvābhāsa iti vakṣyate | tadidamīdṛśaṃ sādhyasādhanatvaṃ hetoḥ kuto bhavatītyudāharaṇasādharmyāditi saṃśayaṃ vyavacchindantyā pañcamyā kathyate, ataśca yaducyate paraiḥ 'sādharmyaṃ yadi hetuḥ syānna vākyāṃśo na pañcamī'iti, tadidamanupapannam, pañcamyāḥ arthātmakatve hetāvanupayogāt tatrāpi vā tasyāḥ samarthitatvāt, vākyāṃśe lakṣaṇāntarakaraṇāt | taccedamidānīmucyate udāharaṇasādharmyāt sādhyasādhanaṃ hetuḥ | yadyapi ca jñānasyāpyudāharaṇasādharmyāt karmabhūtāt karaṇātmakatvād vā bhavatyabhinirvṛttistathāpi vākyāvayava prakaraṇasāmarthyād vacanamavasīyate | yadi vākyāvayavaprakaraṇamidaṃ kimarthaṃ tarhyarthavyutpādanam ? uktamatra tadaupayikatvād iti | sādhyasādhanagrahaṇaṃ vacanalakṣaṇe kimartham, hetvābhāsavacananirasanamarthātmakahetulakṣaṇādeva hi siddham | na, hetvābhāsavacanavyavacchedakaṃ pakṣadharmavacanaṃ kṛtakatvādityevamādi prayoktavyamapi tu hetuvibhaktyantaṃ kṛtakatvādityevamādi prayoktavyamiti kṛtakatveneti kṛtako'yamasmāditi vā abhidhātavyam, evaṃ hi tat sādhyasādhanaṃ bhavatīti |

68.p33

udāharaṇagrahaṇamanuvartate, sādhyasādhanamiti ca | etacca tathāśabdopādānasāmarthyād gamyate udāharaṇavaidharmyāt sādhyasādhanaṃ hetuḥ | atrāpyarthātmakahetu-

68.p34

nanvevaṃ tarhyanenaiva nyāyena pūrvasūtraṃ kevalānvayilakṣaṇārthaṃ syāt, yatheha

68.p35

ata eva ca bhāṣyakāra iti | sa hi "udāharaṇasādharmyāt sādhyasādhanaṃ hetuḥ”

68.p36

yathākathañcid vā vyākhyāsyāmaḥ, kevalavyatirekiṇantvīdṛśamātmādiprasāvane paramamastramupekṣituṃ na śaknuma ityayathābhāṣyamapi vyākhyānaṃ śreyaḥ |

68.p37

yathā ‘tatpūrvakamanumānam’ ityatra pratibandhagrahaṇopāyamātraṃ pratipāditam, iha tu pratibandhasvarūpamudāharaṇasādharmyavaidharmyayuktam evaṃ ‘laukikaparīkṣakāṇāṃ yasminnarthe buddhisāmyaṃ sa dṛṣṭāntaḥ’ ityatra vādiprativādipratipannatvaṃ dvividhasyāpi dṛṣṭāntasya sāmānyalakṣaṇamuktam | iha tu prayojyaprayojakabhāvavyavasthitasādhyasādhanadharmādhikaraṇatvamekasya dvitīyasya ca tadrahitatvaṃ lakṣaṇamupapādyate | tatra ‘sādhyasādharmyāttaddharmabhāvī’ iti sādharmyadṛṣṭāntasya lakṣaṇam, vacanādhikaraṇe'pyarthatmakadṛṣṭāntacintanaṃ tadaupayikatvāddhetuvat karttavyam | sādhyaṃ dharmaviśiṣṭo dharmī tena sādharmyaṃ sādhanadharmo liṅgasāmānyaṃ yad udāharaṇasādharmye pūrvamuktaṃ tadeva dviṣṭatvādubhābhyāṃ vyapadiśyate itīha sādhyasādharmyaśabdenoktam | tasmāt sādhyasādharmyād yastaddharmabhāvī tasya sādhyasya dharmo nityatvādairyasmin bhavati sa taddharmabhāvī, pañcamyā prayojakatvamucyate, hetudharmaprayuktaḥ sādhyadharmo yatrāsti sa sādhyadharmadṛṣṭānta ityarthaḥ | sa eva ca vacasā karmatāṃ pratipadyamāna udāharaṇaṃ bhavatītyarthavacanavācinordṛṣṭāntodāharaṇaśabdayoḥ sāmānādhikaraṇyamaviruddham, dṛṣṭānta ekānvayavyāpakena vacanenodyamāna udāharaṇamityukte tadabhidhāyakaṃ vacanamudāharaṇamuktaṃ bhavatyeva ‘yad yat kṛtakaṃ tattadanityaṃ dṛṣṭaṃ yathā ghaṭaḥ’ iti |

68.p38

nanvevaṃ yatra hetukṛteti | sādhyasādharmyād liṅgasāmānyāt tasya sādhyasya dharmasya bhāvaḥ khyāpyate yatra sa dṛṣṭānta udāharaṇamiti tatra vyākhyānāt | prayojakatvamagneśceti | sādhyena dharmiṇā sādharmyaṃ samāno dharmo'numeyasāmānyaṃ tasmādityevaṃ vyākhyā | na caivaṃ yujyate vaktumanaikāntikadoṣata iti yatra yatrāgnistatra tatra dhūma iti hyucyamāne śuṣkendhanaprabhave'gnau dhūmasyābhāvādanaikāntikatvam |

68.p39

kimarthaṃ punaḥ sādhyābhāvāt sādhanābhāvo vaidharmyadṛṣṭāntaḥ sa varṇyate, na punaḥ sādharmyadṛṣṭāntasthityā sādhanābhāvādeva sādhyabhāva iti uktamatra, vyāpyavyāpakabhāvo yaḥ sādhyasādhanadharmayoḥ | sa eva vaiparītyena mantavyastadabhāvayoḥ || iti | kiṃ kāraṇam ? sādhanadharme hi dhūme sādhyadharmeṇāgninā vyāptenāgnistatra niveśamalabhamāno'nanyatrāvakāśatvād dhūma eva niveśitaḥ, evaṃ sādhyadharmābhāve'nagnau sādhanadharmābhāvenādhūmena vyāpte sati dhūmastatra labdhāvakāśo'nanyagatitvādagnāveva viśita iti | yadi tu sādharmyadṛṣṭāntavat tathaiva vyāpyavyāpakabhāvaḥ khyāpyate sādhanābhāve sādhyaṃ nāstīti tadā dhūmābhāvenānagninā vyāptenāgnistatrālabdhaniveśo dhūmamavalambetati syāt, na caitannirvahatyadhūme'pi vahnidarśanādityevaṃ sapakṣakadeśavṛtterhetutvamapi prasiddhaṃ hīyate vyāptivaidhuryāditi | api ca dhūmābhāvenāgnyabhāve vyāpte kathyamāne satyadhūmo niyamito bhavatyanagni mā hāsīdityagnistvaniyamitaḥ svātantryādadhūmamapi spṛśediti vyabhicārāt pratibandho viplaveta | taduktam 'yadā tu sādhyābhāvena hetvabhāvo virudhyate sādhanaṃ khyāpitaṃ bhavet, sādhyaṃ punaḥ svatantratvāddhetubhāve'pi sambhavet' iti | tasmād yatrāpi samavyāptikau sādhyasādhanadharmāviti sapakṣakadeśavṛttitvenāhetutvamāśaṅkyate tatrāpi sādhanadharmasya vipakṣād vyāvṛttimabhidhitsatā sādhyābhāve sādhanābhāvo darśayitavyaḥ, yatrānityatvaṃ nāsti tatrākṛtakatvamapi nāsti yathākāśa iti | yo hyavidyamānavipakṣo hetuḥ so'pi sutarāṃ tato vyāvṛtto bhavati tadabhāvāt tatrāvṛtteriti | ataśca sarvapadārthānityatvaṃ nāsti, tatra kāryatvavādyevamapi vaidharmyadṛṣṭāntamapradarśayanna vāryate yatra nityatvaṃ nāsti tatra

68.p40

sapakṣāḥ, na ca sarveṣvasāvasti, śuṣkendhanaprabhave'nāvasambhavāt | vyomni nityatvād mūrttatvaṃ vidyate ityananvaya iti | evaṃ hyucyamāne prakṛtena hetuvacanena sādhyasambandhenānvayo na pradarśito bhavati | yannityaṃ tadamūrttamiti viparītānvaya iti | vyāpyasya prāthamyena yacchabdena ca nirdeśaḥ kartumucito vyāpakasya tu paścād nirdeśastacchabdenaiva kāryaḥ, yatra dhūmastatrāgniritivat | taduktam, uddeśyo vyāpyate dharmo vyāpakaścetaro mataḥ | yadavṛttayogaḥ prāthamyamityādyuddeśyalakṣaṇam || tadvṛttamevakāraśca syādupādeyalakṣaṇam | doṣaśca sphuṭa eva manaso nityasyāpyamūrttatvābhāvāt |

68.p41

udāhraraṇamātmalābhai'pekṣata ityudāharaṇāpekṣaḥ pakṣadharmopasaṃhāra upanayaḥ | dvividhaścāsau tatheti na tatheti vā, udāharaṇadvaividhyāt | tatra sādharmyodāharaṇāpekṣastathetyupanayo yat kṛtakaṃ tadanityaṃ dṛṣṭaṃ yathā ākāśaḥ | na ca na tathā kṛtakaḥ śabda iti, atrāpi niṣedhadvayayogād vidhireva gamyate | nanu sādhyasyetyavācakaḥ sūtrāvayavaḥ | pakṣadharmopasaṃhāro hyupanayo na sādhyopasaṃhāraḥ | sādhyo hi dharmo dharmī vā syānna tayoranyatarasyāpyayamupasaṃhāra iti | ucyate, sādhyo dharmyeva na dharmaṃ iha vivakṣitaḥ | tatrāyaṃ hetorupasaṃhārastathā ca kṛtakaḥ śabda iti | seyaṃ sādhyasyeti saptamyarthe ṣaṣṭhī mantavyā | sādhye dharmiṇi hetorupasaṃhāra upanaya iti |

68.p42

pakṣadharmopasaṃhāraḥ pakṣadharmasya hetorupasaṃhāraḥ 'tathā cāyaṃ kṛtakaḥ' iti | nanvādhāravivakṣāyāmiti | athāsyānāśvāsa itivat | sambandhamātrāpekṣayā ṣaṣṭhyā nirdeśastathāpyādhārādheyabhāva evāsau sambandha iti kuto labhyata iti tadevāha sambandhamātre vācye veti | sarvatra viśeṣo'ntarvyavasthita iti | rājā puruṣaṃ bibharti yato rājapuruṣa iti |

68.p43

upanayavaiyarthyaśaṅkā

68.p44

upanayavyarthatoddhāraḥ

68.p45

ataśca dharmāya jijñāseti | yathātra sāmānyena bhāṣyakṛtā 'sā hi tasya jñātumicchā' ityanena ṣaṣṭhīsamāsanirdeśāya pradarśitā, 'dharmāya jijñāsā' iti tvanena tādarthyākhyasambandhaviśeṣaparyavasāyitvaṃ pratipāditam | taduktam 'sā hi tasya' ityanenoktadharmasyetyeṣa vigrahaḥ, 'dharmāya' iti tu pūrvoktamasyaivārthopavarṇanamiti, tadvadiha | ḍiṇḍikarāgaṃ parityajyeti | kṣapaṇakābhiniveśaṃ tyaktvetyarthaḥ |

68.p46

kevala iti, tadapyacāru, vidvadbhirvidvattvādeva hetorapi prajñānāt, apūrvā ime vidvāṃso ye pratijñāvayavacatuṣṭayasyārthaṃ jānanti hetuvacanasya na vidantīti | tasmāt parāśayasya sarvathā durbodhatvāt pūrvoktenaiva krameṇa svānubhavasākṣikena vākyaracanāṃ kṛtvā paraḥ pratyāyya iti |

68.p47

hetudharmiṇi nirjñātaśaktiḥ sādhye dharmiṇyapadiśyate'neneti hetvapadeśa upanayaḥ, tasmād hetvapadeśāt pravṛttaṃ pratijñāyāḥ punarvacanaṃ nigamanam | nigamyante'nena pūrvoktā avayavā ekatra sādhye'rthe samarthyante niyojyante iti nigamanam | tasmāt kṛtakatvādanityaḥ śabda iti tadidaṃ nigamanaṃ sādharmyavaidharmyabhedena hetordṛṣṭāntasya ca tadapekṣiṇaśca tathā na tathetyupanayasya dvaividhye'pi pratijñāvacanavat tulyameva bhavati |

68.p48

pratijñāvannigamanamapi vyarthamiti śaṅkā nanu pratijñāvacanameva tāvadasādhanāṅgavacanatvādapārthakam, tasyā eva tu punarvacanaṃ nigamanamasādhanāṅgavacanatvādapārthakam, tasyā eva tu punarvacanaṃ nigamanamadhunā saphalaṃ bhaviṣyatīti keyaṃ kathā, pratijñāyāḥ punarvacanamiti ca na vācako granthaḥ, sādhyanirdeśo hi pratijñā siddhanirdeśastu nigamanamiti | vācake vā granthe paunaruktyādeva nigamanasya naiṣphalyam | svapratipattau ca parāmarśajñānāntaraṃ sādhyāvagatireva bhavantī dṛśyante, sā parasyāpyupanayavacanaśravaṇasamanantaramupajāyata eveti kiṃ taduktyā prayojanam ?

68.p49

nigamanavyarthatānirāsaḥ ucyate, pratijñāyāstāvat sāphalyaṃ samarthitameva | tasyāścedaṃ punarvacanaṃ siddhasādhyabhede satyapi dharmidharmanirdeśamātramāsyāducyate, siddhasādhyabhedādeva ca na paunaruktyakṛtamasāphalyam, svapratipattisamaye ca parāmarśajñānānantaraṃ sādhyabuddhirutpannā, sā parasmai kathyamānā na niṣprayojanā bhavati |

68.p50

evamukte saṃśayānasya saṃśayaḥ śāmyati viparyastamateśca viparyayaḥ | tadarthaśca parārthānumānopanyāsaśramaḥ | tadidaṃ viparītaprasaṅganiṣedhārthaṃ nigamanamāhuḥ |

68.p51

pratijñāyāstāvadāgamo'nugrāhaka upayeta iti | sarvā eva hi pratijñāḥ prathamamuccarantya āgamavat pratibhātīti tattulyaviṣayā eva bhavantyatastenānugṛhyante | āgamavat pratibhānena tadviṣayopādeyatāsaṃbhavādāgamānugrahaḥ | yadyevamāgamavat pratibhānāt pratijñāyāḥ

68.p52

kathaṃ hetuvacanamityāha uktvā tviti| tatpratijñāyāḥ śabdaviṣayatvāditi śabdapramāṇaviṣayatvāditi| iyaṃ tadviṣayabhūtena śabdenānugṛhyate, sa śabdo hyabhidheyatvenāsyāṃ pratijñāyāṃ sthita iti| ayaṃ tu sarvapratijñāsambhavī na bhavatyāgamānugraha iti bhāṣyakṛnmataṃ tvidamapīti kṛtvā kevalaṃ darśitam| hetuvacanaṃ tvanumānenānugṛhyate| satyartharūpe'numāne tatpratipādakasya vacanasya sambhavo'nugrahaḥ| ityārabdhopakārā iti prāṅnītyā kṛtānugrahāḥ| tadanuguṇaphalairiti| tathāhi pratyakṣeṇa vyāptigrahe satyudāharaṇaṃ pravartate, itarathā vyāptyagrahād udāharaṇāpravṛttirityudāharaṇānuguṇaṃ pratyakṣaphalaṃ vyāptipariccheda iti| iti hi vyāharad vṛttikāra iti|

Linked texts (1)