Pramāṇa · Search · About · API

A Cluster of Nyāya Flowers 1.3.10

Nyāyamañjarī 1.3.10

Language
Sanskrit

1.3.10

tatkaraṇatvāt—pratītikaraṇatvāt . svāvagatīti . śabdaḥ kila jñātasanneva pratītikaraṇaṃ, indriyaṃ tu ajñātameva svarūpasat . upadeśapadaṃ ca etādṛśavilakṣaṇārthakaṃ, prayogarūḍhyā ityarthaḥ . dhūmāderiti . jñāyamānameva khalu liṅgaṃ anumitikaraṇam . svasādṛśyeneti . anumitau karaṇaṃ dhūmaḥ, pramitistu tadvijātīyavahniviṣayiṇī . śabde tu yadviṣayako bodhaḥ, tadviṣayaka eva śabdo'pīti abhimānaḥ . bimbasyeti . pratibimbasyetyarthaḥ . pūrṇapratibimbasthale anumānasyāprasarāt . yatra pādādibimbena gatānāmanumīyate iti śabda-28 kumārilavacanaṃ ca smaran āha—pādādīti . pratyutāsaṃbhava evetyāha— śabde ceti . bodhastu ghaṭatvāvacchinnasya . karaṇe tu śabde, śabdajñāne vā na hi ghaṭatvaṃ sthātumalam . ataḥ atrāpi na sādṛśyaleśa iti bhāvaḥ . śabdāvacchinneti . ayaṃ pakṣaḥ pratyakṣaparīkṣāyāṃ varṇitaḥ . pratyuta asaṃbhava evetyāha—śabdasya ceti . idamapi pratyakṣalakṣaṇe avyapadeśyapadaprayojanavicārāvasare pratipāditam . abhidhānetyādi . abhidhānakriyāṃ pratyapi upadeśapadasyārthaḥ ucyate—śrotragrāhyavastukaraṇikā tadarthapratītirabhidhānakriyā, itthaṃ loke vyavahārāt . uktaḥ, abhihitaśca sa evārtho loke vyapadiśyate, yastu tathāvidhapratītiviṣayatāṃ pratipannaḥ . śrotragrāhyasya varṇarāśerevārthapratītikaraṇatvāt; na tu śrotrapratyayaviṣayaḥ sphoṭatmā śabdaḥ . śrotragrahaṇe hyarthe śabdaśabdaḥ prasiddhaḥ . varṇā eva ca śrotragrahaṇāḥ . yato'rthapratītiḥ sa śabda iti tūcyamāne dhūmādirapi śabdaḥ syāt . agṛhītasambandhaśca śabdaḥ śabdatvaṃ jahyāt, arthapratipatterakaraṇāt .. keyaṃ abhidhānakriyā nāma nanu ! pratīteḥ saṃvidātmakatvāt nābhidhānakriyā nāma kācidapūrvā saṃvidanyā vidyate . tatkaraṇasya copadeśatāyāmatiprasaṅga ityuktam—satyam—saṃvidātmaiva sarvatra pratītiḥ . sā cakṣurādikaraṇikā pratyakṣaphalam, liṅgakaraṇikā'numānaphalam, śrotragrāhyakaraṇikā śabdaphalam . na hi—dṛśyate, anumīyate, abhidhīyata iti paryāyaśabdāḥ . tatpratītiviśeṣajanane ca śabdasyopadeśatvamucyate . ākāśānumānavivakṣādau tu tasya liṅgatvamevetyalaṃ prasaṅgena .. āptasvarūpam āpto bhāṣyakṛtā vyākhyātaḥ—āptaḥ khalu sākṣātkṛtadharmā yathādṛṣṭasyārthasya cikhyāpayiṣāprayukta upadeṣṭā ca iti .. śabdasya upadeśarūpatvaprasaṅgaḥ . śabdāśrayatvena ākāśānumāne, tatra karaṇasya śabdasya upadeśarūpatvaprasaṅgaḥ ..

Linked texts (1)