Pramāṇa · Search · About · API

Nyayasutra 12.4

Nyāyasūtroddhāra 12.4

Language
Sanskrit

12.4.1

iti sūtram | atrotkarṣeṇa samo jātiviśeṣa utkarṣasamaḥ | eva [ma] pakarṣeṇa samo'pakarṣasamaḥ | varṇyīvarṇyasādhyeti bhāvapradhāno nirdeśaḥ | tena varṇyatvādinā samo varṇyasamādiḥ | varṇyatvañca varṇanīyatvaṃ svarūpeṇa sādhyatvam sandigdhasādhyakatvamiti yāvat | tad viparyayo'varṇya tvam | tena samo'varṇyasamaḥ | vikalpadvaividhyam | tena samo vikalpasamaḥ | sādhyatvaṃ pañcāvayava sādhanīyatvam, tena samaḥ sādhyasamaḥ | evaṃ ṣaḍapi jātayaḥ samākhyālabdhalakṣaṇā eva | atiprasaṅganivṛttyarthaṃ pañcasu sādhyadṛṣṭāntayordharmavikalpādityutthāpanabījaṃ kathitam | ṣaṣṭhe cobhayasādhyatvāditi | anena dharmavikalpo dharmavaicitryaṃ kasyacit sattvaṃ kasyaciccāsattvam | tathā ca sāhacaryamātrameva gamakamityabhimānena hetusādhyayoranyatareṇa pakṣadṛṣṭāntayoranyatarasmin avidyamānadharmaprasañjanamutkarṣasamaḥ | yathā śabdo'nityaḥ kṛtakatvāt ghaṭavadityatra ghaṭo'nityaḥ kṛtako vā rūpādimān aśrautraśca dṛṣṭastathā śabdo'pyanityatvāt kṛtakatvādvā tathā syāditi sādhyenānityatvena sādhanena kṛtakatvena [vā] pakṣe prasañjanaṃ tatraiva ca dṛṣṭānte prasañjanam | yathā śabdo'nityaḥ kṛtako vā śrautro'mūrtaśceti ghaṭo'pi tathā syāt sāhacaryāviśeṣāditi viśeṣavirodhadeśanābhāseyam |

12.4.2

sāhacaryamātrameva vyāpakatāprayojakamityabhimānena kiñciddharmavyāvṛttyā hetu[sā]dhyayoranyatarābhāvaprasañjanamapakarṣasamaḥ | yathā śabdo'nityaḥ kṛtakaṃtyād ghaṭavadityatra yadyanityatvadharmasahacarita ghaṭadharmāt kṛtakatvāda nityaḥ śabdastadā kṛtakatvānityatvasahacarita rūpavattvātmakaghaṭadharmavyāvṛtteḥ kṛtako'pyanityo'pi ca na syāditi | atrādyāvasiddhadeśanā, dvitīye bādhadeśanā, tadubhayadeśanābhāsā ceyam | nanu pakṣadharmavyāvṛttyā dṛṣṭānte'pi hetusādhyāpakarṣadeśanāt sādhanasādhyavaikalyadeśanābhāsāpīyamastviti cet atra pariśiṣṭakṛtaḥ dārṣṭāntike vyāptyanabhyupagamena dṛṣṭānte tadapakarṣasyāsambhavaduktikatvāt dharmāntarāpakarṣe ca prakṛtādūṣaṇe'rthāntaramatānujñayoranyatareṇaiva nigrahāditi | tanna, pakṣadharmasya gurutvaśrāvaṇatvādervyāvṛttyā ghaṭe dṛṣṭānte hetu sādhyānyataravyāvṛttyā sādhanādivaikalyodbhāvane yathoktadoṣāsaṃsparśāt | ata eva vārttike śabdo vā arūpa iti ghaṭo'pyevaṃ prasakta ityapakarṣa iti vidyamānadharmāpacayo'pakarṣa iti sāmānyato lakṣaṇa muktvā udājahāra | bhāṣyakṛtastu viśiṣya tathānudāharaṇaṃ vistara- dityukte yathā guṇatve samāne'pi kiñcinnityaṃ kiñciccānityaṃ tathā kṛtakatve samāne'pi ghaṭo'nityaḥ śabdastu nitya eva syāt | kāryatvasya dharmatvāviśeṣeṇa guṇatvavadanityatvavyabhicāritvādityādi svayamūhanīyam | anaikāntikadeśanābhāsā ceyam | evametāḥ pañca sādhyadṛṣṭāntayordharmavikalpādeva kevalāt |

12.4.3

sādhyasamā tu tasmādubhayasādhyatvācca | samuccaye cakāraḥ | tathā hi sādhyasya dharma etat prayogasādhyatvam | dṛṣṭāntasya tu pramāṇāntarasiddhitvaṃ dharmavikalpaḥ | naitāvanmātraṃ dṛṣṭāntasya sādhyatvāpādakam | bhinnayoranayordharmavikalpasyāyuktatvāt | kintūbhayasādhyatvasahakṛtaṃ sādhyaṃ dṛṣṭāntaścetyubhayaṃ tayoḥ sādhyatvāt | dṛṣṭānte sādhyatvāpādanaṃ saṃbhavati | nāpyetāvanmātrāt yadi dṛṣṭānte'pyetatprayoga sādhyataiva sādhyavad bhavati tadāvādī, na cāpāpādanādeva naitat prayogāsādhyatāpādanamityubhābhyāmetat prayogasādhyatāpādanāt sādhyasamaḥ | tathā caitatprayogasādhyatvena pakṣasāmyād dṛṣṭāntasyodāharaṇa viṣayatvamityabhimānena dṛṣṭāntasyaitatprayogasādhyatvāpādanaṃ sādhya samā | udāharaṇaṃ kriyāvānātmā kriyāhetuguṇayogāt yathā loṣṭamityukte etatprayogasādhyaścāyamātmā kriyāvānayamiti kāmaṃ loṣṭo'pi tathā sādhyaḥ | atha naivaṃ na tarhi yathā loṣṭastathātmeti yathā bhāṣyameva sādhyasama ityatra sādhyapadaṃ sāmānyata evoktaṃ tathāpi varṇyasamābhedanāthaṃ viśeṣaparatāvaśyakī | sampradāyastvetprayogasādhyasyaiva gamakatvamityabhimānena pakṣādevaitatprayogasādhyatvāpādanaṃ sādhyasamaḥ | utthānamūlaṃ tu pakṣahetudṛṣṭāntadharmāṇāṃ yadi naitat prayogasādhyatā tadā na sādhyāṃśe'pye tatprayogāntargatatvāviśeṣāt | atha sādhyāṃśe tatprayogāntargatasādhyatvameva hi liṅgasya sādhakatāprayojakam | tasmād dṛṣṭāderapyetatprayogasādhyatvaṃ vācyam | tathā ca pūrvaṃ pakṣahetudṛṣṭāntācasiddhāvāśrayādyasiddhayaḥ | ita eva tat siddhāvanyonyāśraya ityasiddhādyābhāsā ceyamiti |

12.4.4

atraitatprayogasādhyatvaṃ sādhanāprayojakamityabhimanyamānaḥ kathaṃ prativādino jāta iti cet, itthaṃ pakṣahetusādhyānāmetadanumiti prayojakānāmetatprayogasādhyatvāt, liṅgopahitalaiṅgikavān hi pakṣonumitigocara iti | āsāṃ pratyākhyānasūtram-

Linked texts (1)