Nyayasutra 1.12
Anvīkṣānayatattvabodha 1.12
- Language
- Sanskrit
1.12
śabdo'nitya utpattimattvādityukte yāvacchabdo notpadyate taddaśāyāmapi tasya śabdasya śabdavācyatayā pakṣatvādutpattimattvasya hetāvasiddhatve vāśrayā[siddhiḥ]bhāgāsiddhiḥ|
nanu kathamidaṃ jātiḥ, yadi hyanena sakalakālīna eva śabdaḥ pakṣīkṛtaḥ, tadā saddūṣaṇameva| atha na tadātanayā[?] pakṣaḥ1, tarhi tadātanayā[?]parasya2 pakṣatvavivakṣāmāropya pratyavasthānamiticchalameva| anārope pratyavasthānamanavakāśameva| mevam, anutpattidaśākasya pakṣatvārope'pi śabdatātparyasaṃhāreṇācchalatvādbhāgāsiddhyuāpādanasyāsaduttaratvāt| vastuto vyāghāta eva [pra] sañjanīyaḥ, utpatteḥ prāganutpattidharmakatvavyavasthitau śabde utpattimattvaikāmanakasyāsyānityatvasya vyāvṛtteḥ| kālāntare hyutpattimattvānityatvayorabhyupagame virodhāt|
dvitīyaṃ yathā, idaṃ guru, patanatvādityukte patanotpatteḥ prāgavasthāyāmapatanasiddhau vyāghātaḥ| na hyapatanadharmakaṃ guru bhāgāsiddhiśca, pakṣaikatve'pi tattatkālaviśiṣṭasya pakṣatvāttadāpi gurutvasya sādhyatvamityabhimānāt| tṛtīyam, idaṃ gandhavat pārthivaṃtvādityukte prathame kṣaṇe gandhasya vyāpakasyābhāvādagandhasya pārthivatve vyāghātaḥ| tatkālaviśiṣṭasyāpi pakṣatvādbhāgāsiddhiḥ| [tatkālaviśiṣṭe ghaṭe pārthivatva] siddhau vā bādhitaviṣayaḥ syāt| caturtham, ātmā dravyaṃ guṇavattvāt ghaṭavadityakte prathamakṣaṇe nirguṇo ghaṭaḥ kathaṃ dravyamiti vyāghātaḥ| dṛṣṭāntasya bhāge yāsiddhiḥ tatkṣaṇaviśiṣṭasyāpi dṛṣṭāntatvābhimānāt| pañcamaṃ, vāyuḥ dravyaṃ sparśavattvādityukte'jñātasyāpi vāyoḥ dravyatvaṃ vivakṣitam| na ca tatrāyaṃ heturupalabdhavṛttityanupalabdhahetukaṃ sādhyamiti vyāghātaḥ| ajñātabhāgecāsiddhiḥ| tadavasthasyāpi pakṣatvābhimānāt| tadayaṃ sūtrārthaḥ—utpatteḥ prākkāle kāraṇābhāvādutpattirnāstīti kāraṇāntare'pi tadutpa0[ttya]bhyupagamo viruddhaḥ| tathā kāraṇābhāvāt, pramāṇābhāvādutpatteḥ pūrvamanityatayā śūnyasya, nityatvasiddhau tadviruddhānityatvopagame vyāghāta iti prāgutpatte dharmabhāve kālāntare'pi tadviruddhadharmo[rma]yogo['nityatvarūpo]nopapadyata ityabhimāno bījamatra| kecidadhayā—asatvaviśiṣṭe śabde prayatnānantarīyakatvaṃ na pravartata iti prasaṅgo jātyantaraṃ syāditi viśeṣaṇāntarvarti, tadavṛttitve na tatpramāṇāṅgavaikalyodbhāvanamanutpattisama ityāhuḥ|
apare tu tattatkāraṇāt tattadutpattiḥ, na kāraṇamātrāt | tatkāryotpatteḥ prāṅ [na] tatkāraṇam, viśeṣābhāve viśiṣṭābhāvāt | utpanne ca kārye tatkāraṇasiddhāvapi kim, utpannasyānutpatteḥ | tenotpadyamānaprakāśe tatsambandhābhāvāt kāraṇatvābhimatānāmakāraṇatvāpādanamanutpattisamaḥ | etacca kāraṇajñāpakatayostulyamityāhuḥ |
anye tūtpatteḥ pūrvaṃ vivakṣitadharmasambandhavirahādutpanne'pi tasmiṃstaddharmanirasanamanutpattisamaḥ | tadyathā—anutpannasya śabdasya sādhanasambandha utpannasya vā ? nādyaḥ, tasyāsattvāt | nāntyaḥ, kimutpannādanyo1, anyo vā ? ādye'nutpannādanyasyotpattāvutpannasyaivotpattiḥ syādityanyonyāśrayaḥ | utpannatve satyutpattiḥ, utpattau ca satyā[ma] nutpannatavamityutpannasya siddhatvāt | kāraka sambandhavirodhaśca | dvitīye ca, kathaṃ tasya sādhanasambandhaḥ, asattvāt | tadevaṃ hetusambandhāsiddhāvasiddhiḥ, sādhyasaṃbandhāsiddhau bādhitatvam | sapakṣasya sādhyasādhanasambandhanirākaraṇe sādhyasādhanavaikalyam | tenānutpannasyābhede vivakṣite dharmasambandhanirasanamanutpattisama ityāhuḥ | tanna, nityasamāntarbhāviṣyevaṃvidhe vakṣyamāṇatvāt |
Linked texts (1)
- Nyāyasūtra — Akṣapāda Gautama, Sanskrit