Pramāṇa · Search · About · API

Nyayasutra 1.14

Anvīkṣānayatattvabodha 1.14

Language
Sanskrit

1.14

yadyapi sāmānyetyādikaṃ lakṣaṇānaupayikaṃ, saṃśayasvarūpādevārthāt—tatkāraṇasamānadharmādiprāpteḥ | sāmānyādiṣvapyendriyakatvaṃ nityānityasādharmyamityarthaprāptiḥ paunaruktyaṃ, tathāpi yadi2 na [?] śabde kṛtakatvam anityanirṇayaheturastīti tannirṇayaḥ, hanta3 nityānityasādhāraṇo dharmaḥ saṃśayaheturastīti sa eva kiṃ na syāt | kastayoḥ sādhāraṇo dharma ityapekṣāyāmaindriyakatvamudāhriyate | kathamidaṃ sādhāraṇamityapekṣāyāṃ
sāmānyadṛṣṭāntayoriti sūtrakṛtaivoktam | dṛṣṭānta udāharaṇam—sa ca dūṣyānvayi hetoriti samānamityantamudāharaṇārthaṃ, śeṣaṃ lakṣaṇāya |
kecinnityānityasādharmyādityantamudāharaṇārtham | yathā sāmānyadṛṣṭāntayorendriyakatve samāne nityā[nitya]sādhāraṇe tadubhayasādharmyāt pratyavasthānamevaṃ [?] [mātram] saṃśayasāmagryekadeśabodhāt | saṃśayena pratyavasthānaṃ saṃśayasama ityarthaḥ | lakṣyaniruktyā ca sāmānyalakṣaṇasāhityāllakṣaṇamitthaṃ ityāhuḥ |
tanna, samānapratyante1naivodāharaṇalābhe'dhikavaiyarthyāt | lakṣyaniruktyā ca tatkāraṇena pratyavasthāna[sya]lābhāt |
yadyapi yathāśrutamavyāpakam, anityatvānumānavadanumānāntare'pi tathā pratyavasthānāt | evaṃ samānadharmādinā'pi, tathāpi saṃśayena svakāraṇamātryākṣepeṇa nityānityeti sapakṣāsapakṣaparam | tena saṃśayakāraṇāntarādapi viṣayāntare'pi saṃśayasamo labhyate | tena saṃśayasāmagryekadeśamātrāt saṃśayaprasañjanaṃ saṃśayasama iti lakṣaṇam | ataeva dharmijñānamātrādapi saṃśayaprasañjane bhavatīyaṃ jātiḥ |
utthānabījaṃ tu yathā nirṇayakāraṇamastīti nirṇayaḥ, tathā saṃśayaheturastīti tenā'pi bhavitavyam | satyapi vā kāraṇe kāryānutpattau nirṇayo'pi na syāt | na ca nirṇāyakābhāve saṃśayaḥ, evaṃ saṃśayakābhāve nirṇayasyāpyutpatteraviśeṣāt | nirṇaya kāraṇamātrābhāvaścāsaṃbhavam [vī], tatkāraṇasya kasyacinnityatvādityabhimānaḥ |
atra śrovallabhaḥ—evaṃ viśeṣavivakṣāyāṃ viparyayakāraṇādviparyayāpādanaṃ jātyantaraṃ syāt | santi ca sādṛśyajñānāropyasmaraṇaviśeṣādarśanāni2 | tasmāt saṃśayapadamasya[satya] vedanopalakṣaṇam | tena nirṇayakāraṇopakṣepe mithyājñānakāraṇena pratyavasthānamapramitasamaḥ |
atha sūtre saṃśayapadasya prayojanamātreṇopalakṣaṇatve mānābhāvāt | sūtraikasamadhigamyatvañca jāteriti tasyānyatrāntarbhāva iti cet, tathā sati nityasādharmyapadānāmpyupalakṣaṇatvābhāvāpatteḥ | evañca pravartate yathā'gnirniścāyakādaniśñcāyakaḥ,3 tathā yatkiñcidagnibhramakāraṇādagnibhrama eva kuto na jāyata ityāha | tanna, viṣayāntare mithyājñānāpādane'rthāntaratvāt | svaviṣayamithyājñānāpādane matānujñā praveśāt | prakṛtavirodhabhramāpādanasyānukūlatvāt | dūṣyahetoḥ sādhyaviṣayamithyājñānāpādanasya
tanna sādhakamantareṇāśakyatvāt | bādhadeśanābhāseveyamiti cenna, tulyabalena bādhadeśane prakaraṇasamāntarbhāvāt | tasmādvakterasambhavādeva neyaṃ jātiḥ, kathaṃcit sambhavepyupapattisamāyāmantarbhāvāt 1 tadatra saṃśayakāraṇameva dvāraṃ, heturdūṣyaḥ | kṛtijñaptisādhāraṇā ceyam | tatra kāryāpekṣayā tatpratibandhakatvamāropyam | apratibaddhaṃ hi nirṇayakāraṇaṃ tasmai paryāptam, jñāpyāpekṣayā tu liṅgajñāne viśeṣāsiddhirāropya | saṃśayābhāve nirṇayahetostajjanakatvamityabhimānāt |
atra duṣṭatvamūlasūtram -

Linked texts (1)