Nyayasutra 1.25
Anvīkṣānayatattvabodha 1.25
- Language
- Sanskrit
1.25
ubhayoḥ-pakṣapratipakṣayoḥ, kāraṇaṃ-pramāṇaṃ, tasyopapatteḥ-upapādanāt, pratyavasthānamityanuṣajyate | tathā ca svapakṣasādhanasiddhiprādhānyena parasādhanadūṣaṇamupapattisama ityarthaḥ | pakṣopādānaṃ viṣayapradarśanāya | tena sthāpanāyāṃ kṛtāyāmiti labhyate | sāmyapradarśaneno[0rśanaṃ cotthā0]tthānabījapradarśanāya ca | ubhayagrahaṇaṃ pratyavasthānaprakārasūcanāyeti kecit | tathā hi yathā tvatpakṣe pramāṇaṃ tathā matpakṣe'pi pramāṇaṃ bhaviṣyati | tvatpakṣe kiñcidbhūṣaṇaṃ syādityekopi bādho bhavatyeva | tanna | yanna svapakṣa eva sāmānyata.1 kāraṇamupapādayati tadvyāpteḥ, na, svapratipakṣapramāṇopadarśanād yadi bādhaḥ pratirodho vā, tadā saduttarameva |
na ca svavyāghātakatvena viśeṣyaṃ, adhikabalena sādhanena bādhāvidhāne prakaraṇasamatvāt, pratidharmamātreṇa pratirodhodbhāvane ca pratidharmasamatvāt [ca] |
athavā'tra viparītasādhananivṛttiḥ, śakyapratipattiḥ2 sarvāhṇipte[ṣṭe]śabde hīti svāhṛpte [ṣṭe] vyabhicārāt yogyāhṛṣṭerasiddheḥ, ato satpratipakṣo na kiñcit mānam syāttatpakṣe'pi kiñciddadūṣaṇamiti sandigdhabādhābhimānamupapattisama3 iti cenna | vyāpyatvāsiddhyādi viśeṣadūṣaṇo pakṣe mānenāpyupapattisamapravṛtteḥ | svapakṣe pramāṇasambhavena yā pakṣasyobhayātmakatvasādhanamupapattisama iti cenna | aprasiddhaviśeṣaṇatvāt | sāmānyataḥ svapakṣopapādakasamabādhapratirodhānyatābhidhānaṃ sa iti cenna | avyāpakatvāt | vyāpyatvāsiddhyāpādanadvārāpyatajjātipravṛtteruktatvāt |
atra pratipakṣamānopapādanena bādhābhidhānaṃ, prakaraṇasame tu pratipakṣopapādaneneti cenna | viparītārthasiddhibodhābhāvāt | anyathā'rthāntaraprasaṅgāt | atra sādhanasiddhidvārā bādha iti cenna | asyāstadviśeṣaṇatvāpatteḥ | tasmādatra bādhopasarjanībhūtā pratipakṣasādhyasiddhirmukhyata uddeśyā | prakaraṇasamādau tu pratipakṣasādhyasiddhiḥ sākṣāduddeśyā | naivevamatra na bādhadeśanā, upasarjanatayā sādhyābhāvasya sādhanāditi bhedaḥ |
yadvā ihobhayatra pramāṇamaṅgīkṛtya bādhābhidhānaṃ pramāṇabādhitasādhyaviparyayaduḥkhotthamapi sambhavāt, anyatra tu naivam | yadvā'nyatraviśiṣyasādhanamuktvā tena bādhoktiḥ| atra tu kiñcitpramāṇaṃ syānmaduktatvādityādeḥ sāmānyataḥ tadullekhyāt | tena meyatvāditi yatkiñciddharmabalena svapakṣasādhanopapādanāt pratyavasthānamupapattisama iti lakṣaṇam | parapakṣasādhāraṇadharmabalenasvapakṣasādhanopapādanāddūṣaṇamiti vā | yadiyamevaṃ pravartate— śabdo'nityaḥ kāryatvādityukte, yadyanityapakṣe pramāṇamastītyanityo, nanu nityapakṣe'pi kiñcitpramāṇaṃ bhaviṣyati, maduktatvāt tvatpakṣavat | tvatpakṣatatpakṣayoranyataratvāt | prakṛtasaṃśayaviṣayatvāt; vipratipattiviṣayatvādityādi bṛhaspatimattānuśiṣṭamanyadapi hetujātaṃ pratisandheyam | tathā ca pakṣasya bādhaḥ pratirodho vā | tadasyāna sāmānyataḥ pramāṇasādhanadvāram | bādhapratirodhāvāropyau tadābhāsāceyam |
navīnāstu yathoktalakṣaṇasya, viśiṣṭavyatirekāṇaṃ, anyajātilakṣaṇāsaṃgṛhītānāmasaṃgrāhakatvāt trayoviṃśatijātyanyajātitvamupapattisamatvamityatreva teṣāmantarbhāvaḥ | tadyathā—tvatpakṣasapapackagetaditarapakṣavṛttinaḥ sādhyavṛttidharmavān sādhyābhāvātirikte taddharmātiriktadharmavān, apakṣatvasādhyābhāva[vad]vṛttidharmavān sādhyābhāvātirikte taddharmātiriktadharmavānyatvānyataradharmavattvādityādinā bādhaḥ | ayaṃ hetuḥ sādhyābhāvasahacārī, pakṣavṛttitvādityādinā vyabhicāraḥ | vivādapadaṃ hetusāmānādhikaraṇapakṣadharmetaradharmavat dharmavattvādityādinā'siddhiḥ | śabda itarabhedasahavṛttyākāśadharmetaradharmavadvṛttitvadharmatvāditi virodhaḥ |
evaṃ bādhapratirodhādyanekāntikatvādisakaladoṣābhāsadeśane yathāśaṅkā piśācī cāntarbhavati | tathāhi-upādhiniścitaḥ, śaṅkitaśceti tacchaṅkayā vyāpterevāniścayaḥ | evañca sarvathā'nupalabhyamānopādhiśaṅkāgrastatvādityādeḥ saṃgrahaḥ | sūtrārthaścobhayoḥ pakṣapratipakṣayoḥ kāraṇaṃ pramāṇatvābhimataṃ tadevopapattiḥ, tadbalāt pratyavasthānamupapattisama ityāhuḥ |
doṣacintāsūtram-
Linked texts (1)
- Nyāyasūtra — Akṣapāda Gautama, Sanskrit