Pramāṇa · Search · About · API

Nyayasutra 1.24

Anvīkṣānayatattvabodha 1.24

Language
Sanskrit

1.24

kvacidāpādakatvābhimate sattvādau jātivādyabhimate sādhane taddharmavyāpādadyavyāpyatvasyānupapatte rasiddheḥ | kvacicca kṛtakatvādau taddharmopapatte ranityavyāpyatvopapatteḥ |
yadvā kvacittrailokyāviśeṣādau taddharmānupapatteḥ sattvādisādhanavyāpakatvānupapatteḥ, kvacidanityatvādau kṛtakatvavyāpakatvopapatteḥ pratiṣedhasya yathoktasyābhāvaḥ |
yadvā kvacitsāhacaryamātreṇa taddharmāpādane'nupapatteḥ, pramāṇavirodhāt | kvacittaddharmasya vyāptibalena sādhakatvopapatteḥ pratiṣedho nopapadyate ityarthaḥ | tadidaṃ yuktaṅgahīnatvam | pratibaddhaṃ yuktamaṅgamanapekṣya prakṛtajātipravṛtteḥ |
tadayaṃ pratyuttarakramaḥ | ko'bhisandhirjātivādinaḥ | yathā sattvaṃ trailokyasya viśeṣe na sādhakaṃ tathā kṛtakatvamapyanityatve |
yadvā yathā kṛtakatvamanityatve sādhakaṃ tathā sattvamapi trailokyāviśeṣa iti dṛṣṭāntopanyāsenevāpekṣitasiddhiḥ | yathā kṛtakatvamanityatvāsādhakaṃ samānadharmatvāt, sattvaṃ vā trailokyāviśeṣasādhakaṃ, samānadharmatvāt, kṛtakatvavat |
athavā trailokyamaviśiṣṭaṃ samānadharmavattvāt, śabdaghaṭavaditi svatantraṃ sādhanam | athavā yadi kṛtakatvalakṣaṇo viśeṣo'nityatvena rūpeṇāviśeṣaṃ sādhayati tadā sattvamapi trailokyāviśeṣaṃ sādhayediti prasaṅgaḥ | nādyaḥ, kevaladṛṣṭāntasyāsādhakatvāt | sādhakatve vā vyavasthānupapatteḥ | yathā vā sa0 na dūṣaṇaṃ tathā tvaddṛṣṭānto'pīti pratyavasthānasya sulabhatvāt | pratidṛṣṭāntasamāntarbhāvāpatteḥ | ataeva na dvitīyaḥ, vyāghātācca | parokṣahetorasādhakatvasādhanāyodyatasya tatsādhakatvaṃ dṛṣṭāntenopādānasya vāṅmanaso visaṃvādāt | na tṛtīyacaturthau pratibandhāsiddheḥ | tadrahitasya sādhakatve yataḥ kutaściddharmājjātivākyasyāpi pratikṣepasiddheravarjanīyatvāt | pañcamastu yadi trailokyaṃ, sa tasmādaviśiṣṭaṃ syāditi vā |
yadi kāryatvādityatvarūpāviśeṣaḥ syāt; sattvādapi syāditi vā | nādyaḥ, pramāṇonāvadhūtasādhyavyatirekasāhacarye vyāpterabhāvāt | tāṃ vinā sādhakatvopagame vyāghātāt | yadi sat syādaviśiṣṭaṃ syāt; na cedaviśiṣṭaṃ tasmānna saditi viparyayasya sarvāgrāhakamānena bādha iti viparyayāparyavasānācca | na dvitīyaḥ, kṛtakatvasyānityatvalakṣaṇāviśeṣasādhakatvasya sattvasyāviśeṣasādhakatve nāvyāpteḥ| etena yadyupalabhyamāno kartā nirūpādhisāhacaryopalambhabalena kāryatvāt sidhyati, hanta, tādṛśāt paśutvāddviṣāṇitvamapi śaśasya kiṃ na syāditi apāstam| na hi kāryatvasya kartṛsādhakatvaṃ, paśutvasya viṣāṇitvasādhakatvena vyāptam |

Linked texts (1)