Pramāṇa · Search · About · API

Nyayasutra 1.30

Anvīkṣānayatattvabodha 1.30

Language
Sanskrit

1.30

upalambhātmakatvādupalabdherityādyupalakṣaṇīyamiti na pratyuttarasūtrasya nyūnatvam | akṣarārthastu anupalabdhiḥ svātmanyanupalabdhirnaveti ko'rthaḥ, kiṃ pravṛttiḥ, svāviṣayā vā svābhinnā na veti ? nādyaḥ, anupalabdhiḥ yadi prāgabhāvaḥ, pradhvaṃso vā tadā svātmani vartate |
athātyantābhāvaḥ, sa svātmani vartata eva | iha nāstīti pratītyaviśeṣāt | tathāpi nānupalabdhitve virodhaḥ | prameyatvavadātmāśrayasyādoṣatvāt | atha na vartate svātmani tathāpi na kṣatiḥ | ātmāśrayatvāt, doṣatvāt | atha na vartate, na hi svāvṛtti rbhavatyeva | na dvitīyaḥ, a [sva] viṣayatvānaṅgīkārāt | tathā ca kathaṃ svaviṣayavadātmānaṃ pratikṣipet | na tṛtīyaḥ, anupalabdhyātmakatvasya tasyāḥ svīkārādeva | na caivaṃ svapratikṣepāvirodhāt | tadidamuktam, anupalabbhātmakatvādanupalabdheraheturiti, nānupalabdheḥ svaviṣayatā pravṛttirvopidyate | kintu tadātmakatvamātram | tathā cānupalabdhireva na syādityayuktaḥ | pratiṣedhayā tadidamayuktāṅgādhikatvam, ayuktasyaiva svātmaniṣedhakatvasya svīkārāt | evamupalabdhyādāvapi | tatrāpi svātmakatvena svavṛttiṣu viṣa[ya] yorabhāvāt | svaviṣayatve'pi ca nopalabdhitvavirodhaḥ, viṣayitvasyāpracyavāt | nāpyupalakṣa[ṇa]tayā ghaṭādivadanupalabdhitvaṃ upalabdheḥ, upalabdhitve'pi tattvāvirodhāt | anyathopalabdhipratipādanavyāghātaśca |
evaṃ ghaṭādirapi svātmakaḥ, svātmavṛttiśca, tāvatā tadvirodhābhāvāt | anyathā tvadukte'pi tathā prasaṅgena vyāghātaḥ | anekāntikaṃ ghaṭādyabhāvasādhane'nupalabdhimātram,
ayogye'pi gatatvādityapyahetuḥ | anupasambhātmakatvādanupalabdheḥ, yogyatāviśeṣaṇavirahitvāditi yāvat | yogyānupalabdheḥ tatsādhakatyā tanmātra iṣṭāpādanāt |
evaṃ tahryupalabdhimapyupalabdhireva gamayet | tasyā anupalabdhyabhāvātmakatvāt | tadagamakatve cābhāvāvagatāvapi tadasāmarthyāpattiḥ | gamakatve cānyonyāśrayaḥ | pratiyogidhīnirūpaṇīyatvābhāvasya prathamamupalabdhau jñātāyāmanupalabdherjñānam, anupalabdheścānupalabdhau jñānādityapyahetuḥ | anupasambhātmakatvādanupalabdhe niṣedhakapramāṇātmakatvāt | tenopalabdheḥ bhāvarūpatayā niṣedhakapramāṇaviṣayatvaṃ nāsti | ataḥ svaviṣayasāmarthye'pi na doṣaḥ | ata evopalabdheranupalabdhyanirūpyatvenānyonyāśrayo'pi nāstītyarthaḥ |
nanu mābhūdanupalabdhiniṣedhakaṃ pramāṇaṃ, tadvidhāyakaṃ tu kiñcidupaiyaṃ, anyathā tadasiddhiprasaṅgāt | tatastadeva pramāṇatvāviśeṣādabhāve'pi mānamastu, kṛtaṃ niṣedhakādevābhāvasiddhiriti vibhāgeneti, abhāvasvarūpavidhāyakenaivābhāvo gamyatāmitīṣṭāpādanaṃ pratyakṣādicatuṣṭayānyatametyapi tathāvidhamukhapratya[ya] janakapramāṇavyaktyā niṣedho'pi viṣayaṃ kriyatāmityāpādane vidhimukhapratyayaviṣayatvasabhāve'pi syāditi bhāva eva na syāt, dūre tadgrāhakacintā |
atha viparyaḥ kasmānna bhavati, svabhāvaviparyayaprasaṅgāt | nanu yadi svabhāvaviparyayaprasaṅgārthā[rtha] grāhakagamyo bhāvaḥ, tatkathaṃ bhāvopalabdherabhāvānupalambhānvayādyarthavidhānam | tathāpyahetutve kathamabhāvopalabdhāvapi bhāvānupalabdhihetutvamiticet, itthaṃ bhāvopalabdhāvabhāvānupalabdheranvayavyatirekāvanyathāsiddhau | tathā hi-ghaṭābhāvānupalambho ghaṭopalambhaprāgabhāvarūpa eva ghaṭopalambhe hetuḥ, lāghavāt, svabhāvastu anyathāsiddhaḥ pṛṣṭhalagnaḥ, ghaṭādibhāvānupalambhe tu naivam |
anye tu, abhāvānupalabdhipadena paryudāsavṛttyā[sa] pratiyogikatvābhāvādityāhuḥ | saṃsṛṣṭādhikaraṇabuddheranyādhikaraṇabuddhiradhikaraṇasaṃsṛṣṭatayā yo na bhavatyevambhūta pratiyogyūpalabdhirvā vivakṣitā | sā cābhāvopalabdhāveva kāraṇaṃ, na bhāvopalabdhau, tasya sapratiyogikatvābhādityāhuḥ | abhāvānupalabdhau bhāvānupalambhavad, bhāvopalabdhau abhāvānupalambhaḥ, kāraṇamaviśeṣāt | śāstre tu yogyānupalambhādbhāvagraha ityekadeśakīrtanamiti navyāḥ |
tathāpyanupalabdhyāderanupalambhādyātmakatvam, na tu svavṛttittā, svaviṣayatā vetyetadeva, tadeva kathamavadhāryaṃta ityata āha-

Linked texts (1)