Nyayasutra 1.32
Anvīkṣānayatattvabodha 1.32
- Language
- Sanskrit
1.32
sādharmyānityatvapade āpādyāpādakadharmamātropalakṣaṇapare''pādyāpādakasāmānyepasthiterāvaśyakatayā''kāṅkṣitatvena ca tadanvayasambhave viśeṣasyānākāṅkṣitatvenānanvayāt | anyathā vaidhamryeṇa sādhyāntareṇa ca, etādṛśapratyavasthāne jātyantaratvāpatteḥ | atrādye pratyuttarasūtre pratiṣedhāsiddhiriti sāmānyavacanāt viśiṣyānityatvāsiddhirityanabhidhānāt | dvitīye ca dharmasyeti sāmānyamabhidhāya tasya cobhayathābhāvādityanena sādharmyavaidharmyarūpatvaprakaṭanāt, sūtrakārānumatiranvīyate, sādhamryādityekadeśānuvādaḥ | anityatvamudāharaṇaviśeṣapradarśanāya | pakṣasapakṣayoḥ sādhyapadena na yuktam [uktatvam] ataḥ sarvapadaṃ vipakṣaparam | na ca sūtrāt sādhyālābhaḥ, tulyadharmopapattau viśeṣākāṅkṣāyāṃ prādhānyāt sādhyenaivānvayāt | tathā ca vāyuktaprayogasāmyamātreṇa vivakṣābhimatasya sādhyavattvaprasañjanamanityasama iti lakṣaṇam | kevalānvayini vipakṣābhāve'pi vipakṣatvādi saṅgātiḥ | sapakṣasya tu vipakṣatvāpādanaṃ jātyantaramevākṛtigaṇāntarbhūtam | seyaṃ upalakṣaṇānvarthasaṃjñābhyāṃ dvināmā | upalakṣaṇasaṃjñā—anityasamā, anvarthasaṃjñā-sādhyadharmasamā |
evañca pravartate—śabdo'nityaḥ kṛtakatvādityukte, yadi ghaṭasādharmyādanityaḥ, tata eva prameyadvayomānya[0 yatvama0]pyanityaṃ syāt | tadyathā-yadyākāśavaidharmyādanityaḥ śabdaḥ, trailokyaṃ tarhi tato'nityaṃ syāt | evaṃ yadi mahānasasādharmyāt giriragnimān, evaṃ tatastrailokyamagnimadbhavediti |
na cāntyasyāgnimattve'pi prakṛtāvamānāṅgakṣate[?] rabhāvādarthāntaraṃ yuktyasambhavo vā | dharmāntareṇa dharmāntarāpādanavat pratikūladarśanābhāsatayā tatparihārāt kathamaviśeṣasamataḥ syādbhedaḥ | tatra pakṣādīnāmaviśeṣamātropādānāt, atra tu vipakṣasya sapakṣatvāpādane'pi ekadharmavattvarūpasya tasya sattvāt | sādharmyāntyadharmeṇāviśeṣāpādane 0yamiti cenna, viśeṣavaiyyarthyāt | sādharmyapadasyopalakṣaṇatve virodhācca |
ucyate, neyamaviśeṣāpādanarūpā, sapakṣalakṣaṇasya dharmasya vipakṣamātrānayanāt | aviśeṣasamāyāntu sambhūyāviśeṣatvamāpādyam, tathaiva sūtrapadādupasthiteḥ | aviśeṣasya sapratiyogitvāt, sādhyavattvarūpasya ca sapakṣasyātātathātvāddhā tadasaṅkaraḥ | yatra tu sapratiyogikameva sādhyaṃ, pakṣa āpādyate, tatra saṅkare'pyadoṣa, tasya kasyaciddharmasya kiñcitpratyasādhakatvadarśanaṃ janakam | hetudūṣyaḥ, asādhakatvamāropyam, āpātataḥ pratikūlatarkābhāseyam |
anye upalakṣaṇatvamasya sūtrasya na mṛṣyante jātyantarasaṃgrahāya, avaśyopalakṣaṇīyopapattisama eva tatsaṃgrahāntarbhāvāt | uktalakṣaṇaṃ vinā yatra kathañcit sādhanadūṣaṇaṃ, sopapattisameti siddhāntāt |
Linked texts (1)
- Nyāyasūtra — Akṣapāda Gautama, Sanskrit