Commentary on the Nyāyasūtra 11.21
Nyāyabhāṣya (complete text) 11.21
- Language
- Sanskrit
11.21
prakṣālanāddhi paṅkasya dūrādasparśanaṃ varam|
iti nyāyāt ||
11.21.p1
||pariśuddhiḥ||
11.21.p2
śarīrādiṣu pratiyogiṣu lakṣiteṣu tannivṛttirūpasyāpavargasya lakṣaṇāvasara ityāha---krameti||
11.21.p3
yadyapi mano na jāyate, tathāpi karmopagrahamantareṇa tasyākii*catkaratvāt sa eva tasya janmeti jāyamānāḥ sarva ityuktam| atra ca pratiyogināṃ śarīrādīnāmādhyātmikatvāt tatpradhvaṃso'pyādhyātmika eva| tadviśiṣṭasya jīvanmuktyuttarakāle duḥkhasyātyanatābhāvo mokṣa iti nākāśādigatena duḥkhasyātyantābhāvena vyabhicāraḥ| pariṇāmo hi pūrvadharminivṛttau dharmyantarotpādo vā syāt, vaināśikānāmiva| pūrvadharmanivṛttau dharmāntarotpādo vā syāt sāṃkhyānāmiva| tadetat takṣadvayaṃ vikalpayati---sarvātmanā veti| pūrvasminniti| āstāṃ tāvatkauṭasthyaṃ pariṇāminityatāpi na syādityarthaḥ| ekadeśeti| yadi dharmadharmiṇorekāntenābhedo yadi vā bhedābhedaḥ, ubhayathāpi na kūṭasthānityatā| ekāntabhedena tu katham brahmaivedaṃ sarvamiti
11.21.p4
śrutivacanamādriyata ityarthaḥ| sāvayavatvāditi sāṃśatvāt| svātmībhūtopajanāpāyadharmavattvāditi yāvat| ghaṭādivaditi| yathā ghaṭādayo brahmadharmā anityāḥ, tathā tadabhinnasvabhāvaṃ brahmāpyanityaṃ syādityarthaḥ| na ca vācyaṃ pariṇāminityameva brahmāsatu| anekāntavādasya nirākṛtatvāt| satkāryavādasya nirākariṣyamāṇatvāt| na caikāntabhinna evāyaṃ brahmadharmaprapa*co'stu iti vācyam, vyaktād vyaktasya niṣpattiḥ pratyakṣapramāṇyādityupādānādicintāyāḥ kariṣyamāṇatvāt, paramāṇūnāṃ nityatāvyavasthāpanācca| tatkāryatāmātratve tu siddhasādhanāditi| nityamityādi bhāṣyaṃ na yathāśrutaṃ paramatotthāpanamityata āha---asyārtha iti| ityartha iti| pareṣāmabhimata iti| ātmā nityasukhavān kāraṇāntarāṇi parityajyāśrīyate tattajjātīyanityaguṇavat, yathā varṇātkena śadenāśrīyamāṇamākāśaṃ nityaśabdavaditi mīmāṃsānaye| satkāryanaye tu, ātmā nityasukhavān| tenāśrīyamāṇatvāt| yadyenāśrīyate tattena nityena tadvat, yathā paṭena tantava ityutthāpya dūṣayatītyāha---atra ceti| anaikāntikatāṃ draḍhayitumatiprasaḍgo'vatāritaḥ| nanu sukhatatsaṃvedanena brahmayaṇo bhinno brahma cānuditānastamitarūpaṃ śuddhabuddhasvabhāvaṃ svata eva siddham| kastatra pramāṇapraśnāvakāśaḥ? sarveṣāmeva pramāṇānāmanubhava eva sīmā| kutaścābhivyaktyādicintā? muktasaṃsārāvasthayoraviśeṣaśca prasi*jato'pi nāniṣṭa ityata āha---ayamabhisandhiriti| viṣayasukhasaṃvedane evātmā tadatirikto vā? ādyaṃ dūṣayati---sukhamiti| uktopapatti smārayitvā aparāmāha---na hīti| nanu sukhasaṃvedanayorūdayavyayau na tāttvikau| na ca kalpito virūddhadharmādhyāso bhedahetuḥ sphaṭikasyāpi javātāpicchādisannidhānāpāditārūṇimanīlimādinā bhedaprasaḍgādityāśaḍkya pariharati---na cātmaiveti| na hyasti saṃbhavaḥ sphaṭikaḥ svarūpeṇa pūrvāparakālaikatayā sphuranneva nīlīdivyāvṛttātmā nīlādyātmanāropyata iti bhāvaḥ||
11.21.p5
syādetat, svasaṃvedanamātmasvabhāvamapyanādyavidyāvaśādanātmatayā sphurat tattadviṣayoparāgeṇa bhinnamiva sphuratyātmanyekatayā pratisandhīyamāne'pi yathā gaganasaviturekatvenānubhūyamānasyāpi pratibimbamambuni taraḍgabhedādityata āha---na caitadasatīti| ayamarthaḥ, na tāvat sa eva tasminneva tadānīmeva bhrānto'bhrāntaśceti saṃbhavati| tasmādavidyāyā durghaṭatvaṃ nāmālaḍkāra eveti pādaprasārikayā pratyavastheyam| seyaṃ bhedajñāne bādhakamālambya syāt| tacca nāstīti vakṣyāmaḥ| pratibimbe tu suvyakta eva bhrama iti| dvitīyaṃ dūṣayati---na cāgantuketi| nanvātmani nityaṃ caitanyamiti ka evamāha? ki tvātmaiva nityacaitanyasvabhāva ityata āha---na cātmaiveti| na ca sukhenāhamasvāpsamityastyeva smaraṇamiti vācyam| ghaṭamahaṃ jānāmīti tadajñāsiṣamitivat sukhenāhaṃ svapimīti tadajñāsiṣamityevamapi smaraṇaprasaḍgāt, tarhi kimidaṃ sukhamahamasvāpsamiti duḥkhābhāvānumānamātraṃ supto'haṃ na kii*cadajñāsiṣamiti jñānābhāvānumānavat| atha kena liḍgena smaraṇārhāsamaraṇena| ko dharmī? ātmā anubhūyamānaḥ smaryamāṇo vā pratyabhijñāyamānaḥ| tathāpi suṣuptāvasthā yā
11.21.p6
nānubhūtā ata eva na smṛtā, kathamiva tacchabdena parāmṛśyata iti cet---na, pūrvāparāvasthayorekatvapratyabhijñānena madhyāvasthāyā api sāmānyenopanayanāt| yathā prāgupalabdhaḥ paścādupalabhyamāno ghaṭo madhyāvasthāyāṃ nāyaṃ jñāta iti jñānābhāvaviśiṣṭo'numīyata iti na kii*cadanupapannam, stāmātmano jñānasukhe bhinne na tu mithastathā ca sukhātmakaṃ jñānamātmani jñānāntareṇa yadi nānubhūyata| evametat, svayamapi na prakāśata iti tvasiddhamityata āha---sukhaṃ ceti| tadevamātmani sukhaṃ nityaṃ bhinnaṃ bhinnanaiva jñānena prakāśyamānamāstheyam tatra bhāṣyavārtike ityāha---tadevamiti| nanu vaiṣayikasukhajñāne kartavye sukhātiriktaṃ kimātmamanaḥsaṃyogo'pekṣate, yena tatrāpi viṣayamātrāpekṣāyāṃ manasaiva rūpādyupalabdhiprasaḍgo na syāt, atha bahirmanaḥsāpekṣaṃ nanvantariti parihāraḥ, sa ihāpīti| ato vārttikaṃ sphorayati---saṃsārāvasthāyāmiti||
11.21.p7
āpāditaprayāsavaiyarthyaparihāraṃ parasya vārttikakṛto hṛdisthaṃ sphuṭīkaroti siddhāntavārttikaṃ saṃgamayitum---nanu tvanmata iti| yathā hi śāstreṇa pravartamānaḥ pravartayitvayaḥ, tathā sa eva śakyasādhane| na ca nityaṃ śakyam| taddhi na nirvartyaṃ nityatvāt| nāpi vikāryamapariṇāmitvāt| nāpi prāpyam| na hi tasya saṃbandhalakṣaṇā prāptirapratisaṃkramatvāt nāpi tādātmyalakṣaṇā, tasyāḥ prāgeva siddhyasiddhyorūbhayathāpi aśakyatvāt| nāpi jñānalakṣaṇā, nityānityavikalpena tasyā apyapāsitatvāt| nāpi viṣayatvalakṣaṇā, anatirekāt| tathātve cotpannatayā vināśe punarasaṃbandhāt| ṣaṭpadārthātirekasyāsiddheḥ| bhāvatve'vaśyaṃ tadantarbhāvāt| abhāvatve pratiyogyanupapatteḥ| nāpi saṃskāryaṃ tat, anādheyatvātiśayatvāditi||