Commentary on the Nyāyasūtra 11.21.p4

11.21.p4

śrutivacanamādriyata ityarthaḥ| sāvayavatvāditi sāṃśatvāt| svātmībhūtopajanāpāyadharmavattvāditi yāvat| ghaṭādivaditi| yathā ghaṭādayo brahmadharmā anityāḥ, tathā tadabhinnasvabhāvaṃ brahmāpyanityaṃ syādityarthaḥ| na ca vācyaṃ pariṇāminityameva brahmāsatu| anekāntavādasya nirākṛtatvāt| satkāryavādasya nirākariṣyamāṇatvāt| na caikāntabhinna evāyaṃ brahmadharmaprapa*co'stu iti vācyam, vyaktād vyaktasya niṣpattiḥ pratyakṣapramāṇyādityupādānādicintāyāḥ kariṣyamāṇatvāt, paramāṇūnāṃ nityatāvyavasthāpanācca| tatkāryatāmātratve tu siddhasādhanāditi| nityamityādi bhāṣyaṃ na yathāśrutaṃ paramatotthāpanamityata āha---asyārtha iti| ityartha iti| pareṣāmabhimata iti| ātmā nityasukhavān kāraṇāntarāṇi parityajyāśrīyate tattajjātīyanityaguṇavat, yathā varṇātkena śadenāśrīyamāṇamākāśaṃ nityaśabdavaditi mīmāṃsānaye| satkāryanaye tu, ātmā nityasukhavān| tenāśrīyamāṇatvāt| yadyenāśrīyate tattena nityena tadvat, yathā paṭena tantava ityutthāpya dūṣayatītyāha---atra ceti| anaikāntikatāṃ draḍhayitumatiprasaḍgo'vatāritaḥ| nanu sukhatatsaṃvedanena brahmayaṇo bhinno brahma cānuditānastamitarūpaṃ śuddhabuddhasvabhāvaṃ svata eva siddham| kastatra pramāṇapraśnāvakāśaḥ? sarveṣāmeva pramāṇānāmanubhava eva sīmā| kutaścābhivyaktyādicintā? muktasaṃsārāvasthayoraviśeṣaśca prasi*jato'pi nāniṣṭa ityata āha---ayamabhisandhiriti| viṣayasukhasaṃvedane evātmā tadatirikto vā? ādyaṃ dūṣayati---sukhamiti| uktopapatti smārayitvā aparāmāha---na hīti| nanu sukhasaṃvedanayorūdayavyayau na tāttvikau| na ca kalpito virūddhadharmādhyāso bhedahetuḥ sphaṭikasyāpi javātāpicchādisannidhānāpāditārūṇimanīlimādinā bhedaprasaḍgādityāśaḍkya pariharati---na cātmaiveti| na hyasti saṃbhavaḥ sphaṭikaḥ svarūpeṇa pūrvāparakālaikatayā sphuranneva nīlīdivyāvṛttātmā nīlādyātmanāropyata iti bhāvaḥ||