Commentary on the Nyāyasūtra 11.9.p30
Nyāyabhāṣya (complete text) 11.9.p30
- Language
- Sanskrit
11.9.p30
ayamāśayaḥ| pratyakṣagrahaṇayogyāstāvadasyāvayavāḥ pratyakṣānupalambhenaiva nirastāḥ| atīndriyeṣvanumānaṃ pramāṇam, tacca dvividhaṃ samavyāptikamasamavyāptikaṃ ceti| tatra yadyapi dvitīyasya nivṛttau na sādhyanivṛttiḥ, tathāpi prathamasya nivṛttāvavaśyaṃ nivarteta| tathā hi, kvacidupalabhyamānasparśavattayā duvyasyārambhakatvaṃ kalpyeta| ārambhake sati ca tat kāryadravyaṃ sāvayavaṃ vyavasthāpyeta, vāyuvat| na ceha kvacidupalabhyamānasparśavattāstīti nārambhasaṃbhavaḥ, tadabhāve na sāvayavatvamākāśavat| tadidamuktam---tadavayavakalpanāyāṃ pramāṇābhāveneti| na tāvadaṇviti| vyāpakamityarthaḥ, viśeṣaniṣadhasya śeṣābhyanujñāviṣayatvāt| kuta itya āha---tatra tatreti| tathā satyeva hīcchādīnāṃ sārvatrikatvamupapadyate yata ityarthaḥ| tadupapādayati--kvaciditi| anyatarat śarīrādi| kvacit svabhāvataḥ kāryadravyotpatterārabhya tatkaraṇasaṃyogādeḥ| atha gatereva kiṃ na taṃ tamāpnotītyata āha---gatikalpanāyāṃ pramāṇābhāvāt| gatikalpanāpramāṇaṃ hi mūrtiḥ| tayā aparidṛśyamānāpi gatiḥ kalpyate manasi paramāṇuṣu ca| tadabhāvaścātmani| tathā hi, na paramāṇvāśrayā icchādayaḥ, anityatve satyasmadādipratyakṣatvāt, śabdavat| niravayavadravyāśritatvaṃ ca sādhayatā sāvayāśritatvaṃ prāgeva nirastam| ato'mūrtatvānna gatisaṃbhavo mūrtergatyā samavyāptikatvāditi pūrvavanneyam||