Commentary on the Nyāyasūtra 13.3.5
Nyāyabhāṣya (complete text) 13.3.5
- Language
- Sanskrit
13.3.5
ato vayamapi mahatāmayuktārthatātparyakalpanena nāparādhyema, nyūnādhikaviruddhavyapadeśādīnāmalakṣaṇalakṣaṇoktīnāṃ cādhyāhārānyaparyāmyāṃ tadbhakterapi nirvāhāt| tathāsmin yatra sphuṭaḥ śrutismṛtiśārīrakavirodhaḥ, sa uddeśato niruhyate || yattāvatsūtritaṃ prathamādhyāye --- "ghrāṇarasanacakṣustvakchrotrāṇīndriyāṇi bhūtebhyaḥ" iti; atra jñānendriyapañkopādānaṃ nendriyāntarapratikṣepārtham, manasaḥ pṛthakprameyatayā uddeśāt anantarameva ca "yugapajjñānānutpattirmanaso liṅgam" iti lakṣaṇakaraṇāt abhyupagamasiddhāntanyāyena ca tadindriyatvaparīkṣaṇāt| ataścoktena samānayogakṣemayuktipramāṇakaḥ karmendriyavarga upalakṣaṇīyaḥ, "pravṛttirvāgbuddhiśarīrārambhaḥ" iti sūtre vācaḥ kaṇṭhokteḥ pāṇyādicatuṣṭayasya śārīravyāpārakaraṇatayā sūcanāditi || śarīrake tu "saptagaterviśeṣitatvācca" iti pūrvapakṣamupakṣipyāsādhayacca hastādīnāmapīndriyatvaṃ bhagavān bādarāyaṇaḥ--- "hastādayastu sthite'to naivam" iti| "bhūtebhyaḥ" iti ca nopādānābhiprāyam, ahaṃkāropāttānāmāpyāyakabhūtavivakṣayāpi tadupapatteḥ| tathā ca vedārthasaṃgrahe---"evamāhaṃkārikāṇāmindriyāṇāṃ bhūtaiścāpyāyanaṃ mahābhārata ucyate" iti| samādhānam ṛṣyantaravākyasyāpi samānanyāyasya nirvāhārtham| parasparaviruddhapramāṇavākyeṣu tātparyaviśeṣaparikalpanayā parihāra eva hi paṇḍitakṛtyam| anityamanovādibhirapi hi "annamayaṃ hi somya manaḥ"--- iti śrutirāpyāyanaparatayaiva yojyā| tulyamidamanyatrāpīti || yattu---"bādhanālakṣaṇaṃ duḥkham" "tadatyantavimokṣo'pavargaḥ" iti, tatra duḥkhātyantanivṛtterapavargatvaṃ sarvāṅgīkṛtam|
Linked texts (1)
- Nyāyapariśuddhi — Vedāntadeśika, Sanskrit