Pramāṇa · Search · About · API

Commentary on the Nyāyasūtra 14.2.12

Nyāyabhāṣya (complete text) 14.2.12

Language
Sanskrit

14.2.12

ata eva hi śrīviṣṇucittairuktam--- "saṃskārodbodhasahakṛtendriyajanyaṃ jñānaṃ savikalpakam, ekajātīyeṣu prathamapiṇḍagrahaṇam dvitīyādipiṇḍagrahaṇeṣu prathamākṣasaṃnipātajaṃ ca jñānaṃ nirvikalpakam" iti| anyatra coktam--- "kevalacakṣurādīndriyajanyaṃ nirvikalpakam" ityādi || yattūktaṃ tattvaratnākare --- "viśeṣaṇānāṃ svāyogavyāvṛttiravikalpake| savikalpe'nyayogasya vyāvṛttiḥ saṃjñitā tathā ||" iti, tatrāpi saṃskāranirapekṣatvasāpekṣatvayoḥ pradarśanaparatvaṃ grāhyam| pratyakṣasya caivaṃ vibhāgo'bhihitaḥ--- "dvividhaṃ caitat pratyakṣam--- arvācīnamanarvācīnaṃ ca| yugapadaśeṣaviṣayasākṣātkārakṣamamanarvācīnam| tat yogimukteśvarāṇāṃ prabhāvaviśeṣādhīnamupapādayiṣyate"ityādi || ata eva kudṛṣṭīnāṃ sanmātragrāhi pratyakṣamityavilakṣajalpitaṃ nirastam| kramayaugapadyādidūṣaṇaṃ tu bhrāntivikalpe'pi samānam| bhrāntirūpo'pi hi vikalpaḥ kṣaṇikatvānna viramya vyāpartumalam| na ca pūrvajñānavārtāṃ jānāti| na ca svayaṃ dharmipratiyogigrahaṇābhāve bhedagrahaṇaṃ manyase| tathāpi yadi kalpanā bhedaviśiṣṭaṃ yugapadgṛhṇāti, kā pratyakṣe sarpamṛtiḥ ? ato dharmivadyogyatvājjātyādirūpabhedo'pi yugapadgrāhyeḥ| abheda iva bhedo'pi svarūpataḥ pratītau na pratiyogisākāṅkṣaḥ; bhedavyavahārastvabhedavyavahāravat tatsākāṅkṣa| ataḥ prathamameva bhedadhīryuktā| ata eva dharmadharmiṇordharmipratiyoginoranyeṣāṃ ca pratītāvanyonyāśrayo nirastaḥ| tataśca vyupattestadvyavahāre'pi na tatprasaṅgaḥ| bhedaśabdena vyavahārasya tu pratisaṃbandhinirūpitākāre vyutpannatvāt tadapekṣā|

Linked texts (1)