Pramāṇa · Search · About · API

Commentary on the Nyāyasūtra 28.p3.23

Nyāyabhāṣya (complete text) 28.p3.23

Language
Sanskrit

28.p3.23

nanūktam na kṣaṇbhedaḥ kāryabhedaheturiti kalpitasya santānasya sarvasāmarthyavirahiṇo bhedaḥ kāryabhedaheturiti na tu paramārthasataḥ kṣaṇasya kāryabhedahetutvamiti ko 'nyo bhadantādvaktumarhati| nanu yadi kṣaṇabhedaḥ śaktibhedahetustato bhinānāṃ kṣaṇānāṃ naikā śakti syāt tathā caikena kena cinnīlajñāne janite tannīlajñānaṃ kṣaṇāntarānna syāt| yadi bhinnānāṃ naikaṃ sāmarthyam| atha bāhyārthavādino 'pi kathaṃ bhinnānāṃ nīlotpalasantānānāmekanīlotpalākārajñānadhārāsāmarthyam| yadyucyate anyadeva nīlavijñānaṃ yannīlotpalasantānāntarāt| vayamapi brūmahe anyadeva nīlavijñānaṃ yat kṣaṇāntarāditi| tasmātkaścideva tādṛśaḥ svalakṣaṇabhedo jāyate yaḥ kaṃ cideva kāryabhedaṃ janayati na kāryāntaramiti| tasmātsākārasyāpi jñānasyārtho na gocaro| na cāgocaraḥ śakyo 'numātumiti| na ca pratyakṣavadanumānamapyarthagocaraṃ tasmātsādhūktaṃ vārttikakṛtā na cittavyatirekiṇo viṣayaḥ grāhyatvādvedanāvaditi| nīlādayo hi viṣayā ubhayavādisiddhāsteṣāṃ cittabhedābhedayorvipratipattiḥ| tatraiṣāṃ cittavyatirekaḥ parairabhyupagataḥ pratiṣidhyate yāvāṃśca pratiṣidhyate sarvo 'nupalabdheriti grāhyatvādityayaṃ heturviruddhavyāptopalabdhiḥ pratiṣedhyaścittavpayatirekastadviruddhastadavyatirekastena vyāptaṃ grāhyatvaṃ tasyopalabdhireva tanniṣedhyasyānupalabdhiriti| atra tāvadetadvaktavyam| grāhyattvasyābhedena vyāptau satyāṃ bhedaṃ nivartayed na tvabhedenāsya vyāptiḥ| tathā hi yadetannīlaṃ sthūlaṃ vicchinnamupalabhyate tasyāsya vicchedaḥ sthaulyaṃ ca na jñānasyātmā, nānādigdeśavyāpitā hi sthaulyam|