Pramāṇa · Search · About · API

Commentary on the Nyāyasūtra 7.p3.1

Nyāyabhāṣya (complete text) 7.p3.1

Language
Sanskrit

7.p3.1

nyā. sū. || 4 || 1 || 1 || manaso'nantaraṃ pravṛttiḥ parīkṣitavyā, tatra khalu yāvad dharmādharmāśrayaśarīrādi parīkṣitaṃ sarvā sā pravṛtteḥ parīkṣetyāha--- pravṛttiryathoktā || 1 || tathā parīkṣiteti || 1 || pravṛttyanantarāstarhi doṣāḥ parīkṣyantāmityata āha--- nyā. sū. || 4 || 1 || 2 || tathā doṣāḥ || 2 || parīkṣitā iti, buddhisamānāśrayatvādātmaguṇāḥ. pravṛttihetutvāt punarbhavapratisaṃdhānasāmarthyācca saṃsārahetavaḥ. saṃsārasyā'nāditvādanādinā prabandhena pravartante| mithyājñānanivṛttistattvajñānāt tannivṛttau rāgadveṣaprabandhocchede'pavarga iti| prādurbhāvatirodhānadharmakā ityevamādyuktaṃ doṣāṇāmiti || 2 || nyā. sū. || 4 || 1 || 3 || "pravartanālakṣaṇā doṣāḥ 1-1-18" ityuktaṃ tathā ceme mānerṣyā'sūyāvicikitsāmatsarādayaḥ te kasmānnopasaṃkhyāyante ? ityata āha--- tatrairāśyam-- rāgadveṣamohārthāntarabhāvāt || 3 || teṣāṃ doṣāṇāṃ trayo rāśayaḥ= trayaḥ pakṣāḥ-- rāgapakṣaḥ-- kāmo matsaraḥ spṛhā tṛṣṇā lobha iti. dveṣapakṣaḥ-- krodha īrṣyā'sūyā droho'marṣa iti, mohapakṣaḥ-- mithyājñānaṃ vicikitsā mānaḥ pramāda iti. trairāśyānnopasaṃkhyāyante iti| lakṣaṇasya tarhya'bhedāt tritvamanupapannam ?. nānupapannam-- rāgadveṣamohārthāntarabhāvāt= āsaktilakṣaṇo rāgaḥ. amarṣalakṣaṇo dveṣaḥ. mithyāpratipattilakṣaṇo moha iti, etat pratayātmavedanīyaṃ sarvaśarīriṇām= vijānātyayaṃ śarīrī rāgamutpannam-- ’asti me|dhyātmaṃ rāgadharmaḥ’ iti, virāgaṃ ca vijānāti-- ’nāsti me'dhyātmaṃ rāgadharmaḥ’ iti. evamitarayorapīti| mānerṣyāsūyāprabhṛtayastu trairāśyamanupatitā iti nopasaṃkhyāyante || 3 ||