Commentary on the Nyāyasūtra 7.p3
Nyāyabhāṣya (complete text) 7.p3
- Language
- Sanskrit
7.p3.1
nyā. sū. || 4 || 1 || 1 || manaso'nantaraṃ pravṛttiḥ parīkṣitavyā, tatra khalu yāvad dharmādharmāśrayaśarīrādi parīkṣitaṃ sarvā sā pravṛtteḥ parīkṣetyāha--- pravṛttiryathoktā || 1 || tathā parīkṣiteti || 1 || pravṛttyanantarāstarhi doṣāḥ parīkṣyantāmityata āha--- nyā. sū. || 4 || 1 || 2 || tathā doṣāḥ || 2 || parīkṣitā iti, buddhisamānāśrayatvādātmaguṇāḥ. pravṛttihetutvāt punarbhavapratisaṃdhānasāmarthyācca saṃsārahetavaḥ. saṃsārasyā'nāditvādanādinā prabandhena pravartante| mithyājñānanivṛttistattvajñānāt tannivṛttau rāgadveṣaprabandhocchede'pavarga iti| prādurbhāvatirodhānadharmakā ityevamādyuktaṃ doṣāṇāmiti || 2 || nyā. sū. || 4 || 1 || 3 || "pravartanālakṣaṇā doṣāḥ 1-1-18" ityuktaṃ tathā ceme mānerṣyā'sūyāvicikitsāmatsarādayaḥ te kasmānnopasaṃkhyāyante ? ityata āha--- tatrairāśyam-- rāgadveṣamohārthāntarabhāvāt || 3 || teṣāṃ doṣāṇāṃ trayo rāśayaḥ= trayaḥ pakṣāḥ-- rāgapakṣaḥ-- kāmo matsaraḥ spṛhā tṛṣṇā lobha iti. dveṣapakṣaḥ-- krodha īrṣyā'sūyā droho'marṣa iti, mohapakṣaḥ-- mithyājñānaṃ vicikitsā mānaḥ pramāda iti. trairāśyānnopasaṃkhyāyante iti| lakṣaṇasya tarhya'bhedāt tritvamanupapannam ?. nānupapannam-- rāgadveṣamohārthāntarabhāvāt= āsaktilakṣaṇo rāgaḥ. amarṣalakṣaṇo dveṣaḥ. mithyāpratipattilakṣaṇo moha iti, etat pratayātmavedanīyaṃ sarvaśarīriṇām= vijānātyayaṃ śarīrī rāgamutpannam-- ’asti me|dhyātmaṃ rāgadharmaḥ’ iti, virāgaṃ ca vijānāti-- ’nāsti me'dhyātmaṃ rāgadharmaḥ’ iti. evamitarayorapīti| mānerṣyāsūyāprabhṛtayastu trairāśyamanupatitā iti nopasaṃkhyāyante || 3 ||
7.p3.2
nyā. sū. || 4 || 1 || 4 || na-- ekapratyanīkabhāvāt || 4 || nā'rthāntaraṃ rāgādayaḥ, kasmāt ?, ekapratyanīkabhāvāt= tattvajñānam= samyaṅmatiḥ= āryaprajñā= saṃbodha ityemamidaṃ pratyanīkaṃ trayāṇāmiti || 4 || nyā. sū. || 4 || 1 || 5 || vyabhicārādahetuḥ || 5 || ekapratyanīkāḥ pṛthivyāṃ śyāmādayo'gnisaṃyogenaikena. ekayonayaśca pākajā iti || 5 || nyā. sū. || 4 || 1 || 6 || sati cārthāntarabhāve--- teṣāṃ mohaḥ pāpīyān-- nāmūḍhasyetarotpatteḥ || 6 || mohaḥ pāpaḥ pāpataro vā dvāvabhipretyoktam, kasmāt ?. nā'mūḍhasyetarotpatteḥ= amūḍhasya rāgadveṣau notpadyete, mūḍhasya tu yathāsaṃkalpamutpattiḥ= viṣayeṣu rañjanīyāḥ saṃkalpā rāgahetavaḥ kopanīyāḥ saṃkalpā dveṣahetavaḥ ubhaye ca saṃkalpā na mithyāpratipattilakṣaṇatvād mohādanye, tāvimau mohayonī rāgadveṣāviti, tattvajñānācca mohanivṛttau rāgadveṣānutpattirityekapratyanīkabhāvopapattiḥ, evaṃ ca kṛtvā tattvajñānāt "duḥkhajanmapravṛttidoṣamityājñānānāmuttarottarāpāye tadanantarāpāyādapavargaḥ 1-1-2" iti vyākhyātamiti || 6 ||nyā. sū. || 4 || 1 || 7 || prāptastarhi--- nimittanaimittakabhāvādarthāntarabhāvo doṣebhyaḥ || 7 || anyaddhi nimittama'nyacca naimittakamiti doṣanimittatvādadoṣo moha iti || 7 || nyā. sū. || 4 || 1 || 8 || na-- doṣalakṣaṇāvarodhānmohasya || 8 || "pravartanālakṣaṇā doṣaḥ 1-1-18" ityanena doṣalakṣaṇenāvarudhyate doṣeṣu moha iti || 8 || nyā. sū. || 4 || 1 || 9 || nimittanaimittakopapatteśca tulyajātīyānāmapratiṣedhaḥ || 9 || dravyāṇāṃ guṇānāṃ vā'nekavidhavikalpo nimittanaimittakabhāvo tulyajātīyānāṃ dṛṣṭa iti || 9 ||
7.p3.3
nyā. sū. || 4 || 1 || 10 || doṣānantaraṃ pretyabhāvaḥ, tasyā'siddhiḥ-- ātmano nityatvāt= na khalu nityaṃ kiṃcit jāyate mriyate vā iti. janmamaraṇayornityatvādātmano'nupapattiḥ ubhayaṃ ca pretyabhāva iti | tatrāyaṃ siddhānuvādaḥ--- ātmanityatve pretyabhāvasiddhiḥ || 10 || nityoyamātmā praiti= pūrvaśarīraṃ jahāti= mriyate iti. pretya ca= pūrvaśarīraṃ hitvā bhavati= jāyate= śarīrāntaramupādatte iti. taccaitadubhayam= punarutpattiḥ pretyabhāva iti. taccaitat nityatve saṃbhavatīti| yasya tu sattvotpādaḥ sattvanirodhaḥ pretyabhāvastasya kṛtahānamakṛtābhyāgamaśca doṣaḥ, ucchedahetuvāde ṛṣyupadeśāścānarthakā iti || 10 || nyā. sū. || 4 || 1 || 11 || kathamutpattiriticet ?. vyaktād vyaktānām-- pratyakṣaprāmāṇyāt || 11 || kena prakāreṇa kiṃdharmakāt kāraṇād vyaktaṃ śarīramutpadyate iti ?, vyaktāt= bhūtasamākhyātāt pṛthivyāditaḥ paramasūkṣmād nityāt vyaktam= śarīrendriyaviṣayopakaraṇādhāraṃ prajñātaṃ dravyamutpadyate, vyaktaṃ ca khalvindriyagrāhyaṃ tatsāmānyāt kāraṇamapi vyaktam| kiṃ sāmānyam ?. rūpādiguṇayogaḥ= rūpādiguṇayuktebhyaḥ pṛthivyādibhyo nityebhyo rūpādiguṇayuktaṃ śarīrādi utpadyate-- pratyakṣaprāmāṇyāt= dṛṣṭo hi rūpādiguṇayuktebhyo mṛtprabhṛtibhyastathābhūtasya dravyasyotpādaḥ tena cā'dṛṣṭasyānumānamiti= rūpādīnāmanvayadarśanāt prakṛtivikārayoḥ pṛthivyādīnāṃ nityānāmatīndriyāṇāṃ kāraṇabhāvo'numīyate iti || 11 || nyā. sū. || 4 || 1 || 12 || na-- ghaṭād ghaṭāniṣpatteḥ || 12 || idamapi pratyakṣam-- na khalu vyaktād ghaṭād vyakto ghaṭa utpadyamāno dṛśyate iti.
7.p3.4
vyaktād vyaktasyānutpattidarśanānna vyaktaṃ kāraṇamiti || 12 || nyā. sū. || 4 || 1 || 13 || vyaktād ghaṭaniṣpatterapratiṣedhaḥ || 13 || na brūmaḥ sarvaṃ sarvasya kāraṇamiti kiṃ tu yadutpadyate vyaktaṃ dravyaṃ tat tathābhūtādevotpadyate iti, vyaktaṃ ca tad mṛddravyaṃ kapālasaṃjñakaṃ yato ghaṭa utpadyate na caitad nihnuvānaḥ kvacidabhyanujñāṃ labdhumarhatīti| tadetat tattvam || 13 || nyā. sū. || 4 || 1 || 14 || ataḥ paraṃ prāvādukānāṃ dṛṣṭayaḥ pradarśyante--- abhāvād bhāvotpattiḥ-- nā'nupamṛdya prādurbhāvāt || 14 || asataḥ sadutpadyate ityayaṃ pakṣaḥ, kasmāt ?, upamṛdya prādurbhāvāt= upamṛdya bījamaṅkura utpadyate nā'nupamṛdya, na ced bījopamardo'ṅkurakāraṇam ? anupamardepi bījasyā'ṅkurotpattiḥ syāditi || 14 || nyā. sū. || 4 || 1 || 15 || atrābhidhīyate--- vyāghātādaprayogaḥ || 15 || ’upamṛdya prādurbhāvāt’ itya'yuktaḥ prayogaḥ-- vyāghātāt= yadupamṛdnāti na tadupamṛdya prādurbhavitumarhati-- vidyamānatvāt. yacca prādurbhavati na tenā'prādurbhūtena= avidyamānenopamarda iti || 15 || nyā. sū. || 4 || 1 || 16 || na-- atītānāgatayoḥ kārakaśabdaprayogāt || 16 || atīti cā'nāgate cāvidyamāne kārakaśabdaḥ prayujyante-- putro janiṣyate janiṣyamāṇaṃ putramabhinandati, putrasya janiṣyamāṇasya nāma karoti, abhūt kumbho bhinnaṃ kumbhamanuśocati-- bhinnasya kumbhasya kapālāni, ajātāḥ putrāḥ pitaraṃ tāpayanti iti bahulaṃ bhāktāḥ prayogā dṛśyante| kā punariyaṃ bhaktiḥ ?. ānantarya bhaktiḥ= ānantaryasāmarthyādupamṛdya prādurbhāvārthaḥ= prādurbhaviṣyannaṅkura upamṛdgātīti bhāktaṃ kartṛtvamiti ||
7.p3.5
16 || nyā. sū. || 4 || 1 || 17 || na-- vinaṣṭebhyo'niṣpatteḥ || 17 || na vinaṣṭād bījādaṅkura utpadyate iti tasmānnā'bhāvād bhāvotpattiriti || 17 || nyā. sū. || 4 || 1 || 18 || kramanirdeśādapratiṣedhaḥ || 18 || uṣamardaprādurbhāvayoḥ paurvāparyaniyamaḥ kramaḥ sa khalvabhāvād bhāvotpatterheturnirdiśyate sa ca na pratiṣidhyate iti || nyā. sū. || 4 || 1 || 19 || vyāhatavyūhānāmavayavānāṃ pūrvavyūhanivṛttau vyūhāntarād dravyaniṣpattirnā'bhāvāt= bījāvayavāḥ kutaścinnimittāt prādurbhūtākriyāḥ pūrvavyūhaṃ jahati vyūhāntaraṃ cāpadyante vyūhāntarādaṅkura utpadyate-- dṛśyante khalu avayavāstatsaṃyogāścāṅkurotpattihetavaḥ, na cānivṛtte pūrvavyūhe bījāvayavānāṃ śakyaṃ vyūhāntareṇa bhavitumiti upamardaprādurbhāvayoḥ paurvāparyaniyamaḥ kramaḥ tasmānnā'bhāvād bhāvotpattiriti, na cānyad bījāvayavebhyo'ṅkurotpattikāraṇamityupapadyate bījopādānaniyama iti || 18 || nyā. sū. || 4 || 1 || 19 || athā'para āha--- īśvaraḥ kāraṇam-- puruṣakarmā''phalyadarśanāt || 19 || puruṣoyaṃ samīhamāno nāvaśyaṃ samīhāphalaṃ prāpnoti tenānumīyate-- parādhīnāṃ puruṣasya karmaphalārādhanamiti. yadadhīnaṃ sa īśvaraḥ tasmādīśvaraḥ kāraṇamiti || 19 || nyā. sū. || 4 || 1 || 20 || na-- puruṣakarmābhāve phalāniṣpatteḥ || 20 || īśvarādhīnā cet phalaniṣpattiḥ syād api tarhi puruṣasya samīhāmantareṇa phalaṃ niṣpadyeteti || 20 || nyā. sū. || 4 || 1 || 21 || tatkāritatvādahetuḥ || 21 || puruṣakāramīśvaro'nugṛhṇāti= phalāya puruṣasya yatamānasyeśvaraḥ phalaṃ saṃpādayatīti. yadā na saṃpādayati tadā puruṣakarmā'phalaṃ bhavatīti.
7.p3.6
tasmādīśvarakāritatvāda'hetuḥ-- "puruṣakarmābhāve phalāniṣpatteḥ" iti| guṇaviśiṣṭamātmāntaramīśvaraḥ tasyā''tmakalpāt kalpāntarānupapattiḥ, adharmamithyājñānapramādahānyā dharmajñānasamādhisaṃpadā ca viśiṣṭamātmāntaramīśvaraḥ tasya ca dharmasamādhiphalam aṇimādyaṣṭavidhamaiśvaryam, saṃkalpānuvidhāyī cāsya dharmaḥ pratyātmavṛttīn dharmādharmasaṃcayān pṛthivyādīni ca bhūtāni pravartayati, evaṃ ca svakṛtābhyāgamasyā'lopena nirmāṇaprākāmbhamīśvarasya svakṛtakarmaphalaṃ veditavyam| āptakalpaścāyam= yathā pitā'patyānāṃ tathā pitṛbhūta īśvaro bhūtānām, na cātmakalpādanyaḥ kalpaḥ saṃbhavati| na tāvadasya buddhiṃ vinā kaścid dharmo liṅgabhūtaḥ śakya upapādayitum. āgamācca draṣṭā boddhā sarvajñātā īśvara iti| buddhyādibhiścātmaliṅgairnirupākhyamīśvaraṃ pratyakṣānumānāgamaviṣayātītaṃ kaḥ rakta upapādayitum| svakṛtābhyāgamalopena ca pravartamānasyāsya yaduktaṃ pratiṣedhajātam akarmanimitte śarīrasarge tatsarvaṃ prasajyate iti || 21 || nyā. sū. || 4 || 1 || 22 || apara idānīmāha--- animittato bhāvotpattiḥ-- kaṇṭakataikṣṇyādidarśanāt || 22 || animittā śarīrādyupattiḥ-- kaṇṭakataikṣṇyādidarśanāt= kaṇṭakasya taikṣṇyaṃ parvatadhātūnāṃ citratā grāvṇāṃ ślakṣṇatā. ninirmittaṃ copādānaṃ dṛṣṭaṃ tathā śarīrasargopīti || 22 || nyā. sū. || 4 || 1 || 23 || animittanimittatvād nā'nimittataḥ || 23 || "animittato bhāvotpattiḥ" ityucyate. yataścotpadyate tannimittam, animittasya nimittatvād nā'nimittā bhāvotpattiriti || 23 || nyā. sū. || 4 || 1 || 24 || nimittā'nimittayorarthāntarabhāvādapratiṣedhaḥ ||
7.p3.7
24 || anyaddhi nimittam anyacca nimittapratyākhyānaṃ. na ca pratyākhyānameva pratyākhyeyaṃ yathā-- ’anudakaḥ kamaṇḍaluḥ’ iti nodakapratiṣedha udakaṃ bhavatīti || sa khalvayaṃ vādaḥ ’akarmanimittaḥ śarīrādisargaḥ’ ityetasmānna bhidyate abhedāt tatpratiṣedhenaiva pratiṣiddho vedativya iti || 24 || nyā. sū. || 4 || 1 || 19 || anye tu manyante--- sarvamanityam-- utpattivināśadharmakatvāt || 25 || kimanityaṃ nāma ?, yasya kadācid bhāvastadanityam= utpattidharmakamanutpannaṃ nāsti. vināśadharmakaṃ cā'vinaṣṭaṃ nāsti| kiṃ punaḥ ?, sarvaṃ bhautikaṃ ca śarīrādi abhautikaṃ ca buddhyādi tadubhayamutpattivināśadharmakaṃ vijñāyate tasmāttatsarvamanityamiti || 25 || nyā. sū. || 4 || 1 || 26 || na-- anityatānityatvāt || 26 || yadi tāvat sarvasyā'nityatā nityā ? tannityatvād na sarvamanityam| athā'nityā ? tasyāma'vidyamānāyāṃ sarvaṃ nityamiti || 26 || nyā. sū. || 4 || 1 || 27 || tadanityatvam agnerdāhyaṃ vināśyā'nuvināśavat || 27 || tasyā anityatāyā apyanityatvam| katham ?, yathā'gnirdāhyaṃ vināśyā'nuvinaśyati evaṃ sarvasyānityatā sarvaṃ vināśyānuvinaśyatīti || 27 || nyā. sū. || 4 || 1 || 28 || nityasyā'pratyākhyānam-- yathopalabdhi vyavasthānāt || 28 || ayaṃ khalu vādo nityaṃ pratyācaṣṭe nityasya ca pratyākhyānamanupapannam| kasmāt ?, yathopalabdhi vyavasthānāt= yasyotpattivināśadharmakatvamupalabhyate pramāṇatastadanityam.
7.p3.8
yasya nopalabhyate tad viparītam, na ca paramasūkṣmāṇāṃ bhūtānāmā''kāśakāladigātmamanasāṃ tadguṇānāṃ ca keṣāṃcit sāmānyaviśeṣasamavāyānāṃ cotpattivināśadharmakatvaṃ pramāṇata upalabhyate tasmād nityānyetānīti || 28 || nyā. sū. || 4 || 1 || 29 || ayamanya ekāntaḥ--- sarvaṃ nityam-- pañcabhūtanityatvāt || 29 || bhūtamātram idaṃ sarvaṃ. tāni ca nityāni-- bhūtocchedānupapatteriti || 29 || nyā. sū. || 4 || 1 || 30 || na-- utpattivināśakāraṇopalabdheḥ || 30 || utpattikāraṇaṃ copalabhyate vināśakāraṇaṃ ca tat sarvanityatve vyāhanyate iti || 31 || nyā. sū. || 4 || 1 || 31 || tallakṣaṇāvarodhādapratiṣedhaḥ || 31 || yasyotpattivināśakāraṇamupalabhyate iti manyase na tad bhūtalakṣaṇahīnamarthāntaraṃ gṛhyate. bhūtalakṣaṇāvarodhād bhūtamātramidam itya'yuktoyaṃ pratiṣedha iti || 31 || nyā. sū. || 4 || 1 || 32 || na-- utpattitatkāraṇopalabdheḥ || 32 || kāraṇasamānaguṇasyotpattiḥ kāraṇaṃ copalabhyate na caitadubhayaṃ nityaviṣayam, na cotpattitatkāraṇopalabdhiḥ śakyā pratyākhyātum-- na cā'viṣayā kācidupalabdhiḥ, upalabdhisāmarthyāt kāraṇena samānaguṇaṃ kāryamutpadyate ityanumīyate sa khalūpalabdherviṣaya iti, evaṃ ca tallakṣaṇāvarodhopapattiriti| utpattivināśakāraṇaprayuktasya jñātuḥ prayatno dṛṣṭa iti| prasiddhaścāvayavī taddharmā= utpattivināśadharmā cāvayavī siddha iti| śabdakarmabuddhyādīnāṃ cā'vyāptiḥ= pañcabhūtanityatvāt tallakṣaṇārodhāccetyanena śabdakarmabuddhisukhaduḥkhecchodvaṣaprayatnāśca na vyāptāstasmādanekāntaḥ || svapnaviṣayābhimānavad mithyopalabdhiriticet ?
7.p3.9
bhūtaupalabdhau tulyam || yathā svapne viṣayābhimāna evamutpattikāraṇābhimāna iti, evaṃ ca etad bhūtopalabdhau tulyam= pṛthivyādyupalabdhirapi svapnaviṣayābhimānavat prasajyate || pṛthivyādyabhāve sarvavyavahāravilopa iticet ? taditaratra samānam || utpattivināśakāraṇopalabdhiviṣayasyāpyabhāve sarvavyavahāravilopa iti. soyaṃ nityānāmatīndriyatvādaviṣayatvāccotpattivināśayoḥ ’svapnaviṣayābhimānavat’ ityaheturiti || 32 || avasthitasyopādānasya dharmamātraṃ nivartate dharmamātramupajāyate sa khalūtpattivināśayorviṣayaḥ, yaccopajāyate tat prāgapyupajananādasti yacca nivartate tad nivṛttamapyastīti evaṃ ca sarvasya nityatvamiti--- nyā. sū. || 4 || 1 || 33 || na-- vyavasthānupapatteḥ || 33 || ayamupajana iyaṃ nivṛttiriti vyavasthā nopapadyate-- upajātanivṛttayorvidyamānatvāt, ayaṃ dharma upajāto'yaṃ nivṛtta iti sadbhāvā'viśeṣādavyavasthā, idānīmupajananivṛttī nedānīmiti kālavyavasthā nopapadyate-- sarvadā vidyamānatvāt, asya dharmasyopajananivṛttī nāsyeti vyavasthānupapattiḥ-- ubhayoraviśeṣāt, anāgato'tīta iti ca kālavyavasthānupapattiḥ-- vartamānasya sadbhāvalakṣaṇatvāt| avidyamānasyātmalābha upajano vidyamānasyātmahānaṃ nivṛttiḥ ityetasmin sati naite doṣāḥ, tasmād yaduktam-- ’prāgapyupajananādasti nivṛttaṃ cāsti ( iti) tadayuktamiti || 33 || nyā. sū. || 4 || 1 || 34 || ayamanya ekāntaḥ--- sarvaṃ pṛthak-- bhāvalakṣaṇapṛthaktvāt || 34 ||
7.p3.10
sarvaṃ nānā= na kaścideko bhāvo vidyate, kasmāt ?, bhāvalakṣaṇapṛthaktvāt= bhāvasya lakṣaṇam= abhidhānam= yena lakṣyate bhāvaḥ sa samākhyāśabdaḥ tasya pṛthagviṣayatvāt= sarvobhāvasamākhyāśabdaḥ samūhavācī, ’kumbhaḥ’ iti saṃjñāśabdo gandharasarūpasparśasamūhe bradhnapārśvagrīvādisamūhe ca vartate, nidarśanamātraṃ cedamiti || 34 || nyā. sū. || 4 || 1 || 35 || na-- anekalakṣaṇairekabhāvaniṣpatteḥ || 35 || ’anekavidhalakṣaṇaiḥ’ iti madhyamapadalopī samāsaḥ, gandhādibhiśca guṇairbudhnādibhiścāvayavaiḥ saṃbaddha eko bhāvo niṣpadyate| guṇavyatiriktaṃ ca dravyam avayavātiriktaścā'vayavīti, vibhaktanyāyaṃ caitadubhayamiti || 35 || nyā. sū. || 4 || 1 || 36 || athāpi--- lakṣaṇavyavasthānādevā'pratiṣedhaḥ || 36 || ’na kaścideko bhāvaḥ’ ityayuktaḥ pratiṣedhaḥ, kasmāt ?. lakṣaṇavyavasthānādeva= yadiha lakṣaṇaṃ bhāvasya saṃjñāśabdabhūtaṃ tadekasmin vyavasthitam-- ’yaṃ kumbhamadrākṣaṃ taṃ spṛśāmi’ ’yamevā'sprākṣaṃ taṃ paśyāmi’ iti. nā'ṇusamūho gṛhyate iti. aṇusamūhe cāgṛhyamāṇe yad gṛhyate tadekameveti || athāpyetadanūktam-- nāstyeko bhāvo yasmātsamudāyaḥ| ekānupapatternāstyeva samūhaḥ| nāstyeko bhāvo yasmāt samūhe bhāvaśabdaprayogaḥ, ekasya cānupapatteḥ samūho nopapadyate-- ekasamuccayo hi samūha iti, vyāhatatvādanupapannam-- ’nāstyeko bhāvaḥ’ iti| yasya pratiṣedhaḥ pratijñāyate-- ’samūhe bhāvaśabdaprayogāt’ iti hetuṃ bruvatā sa evābhyunujñāyate-- ekasamuccayo hi samūha iti|
7.p3.11
samūhe bhāvaśabdaprayogāditi ca samūhamāśritya pratyekaṃ samūhipratiṣedhaḥ-- nāstyeko bhāva iti, soyamubhayato vyāghātād yatkiṃcana vāda iti || 36 || nyā. sū. || 4 || 1 || 37 || ayamapara ekāntaḥ--- sarvamabhāvaḥ-- bhāveṣvitaretarābhāvasiddheḥ || 37 || yāvad bhāvajātaṃ tatsarvama'bhāvaḥ, kasmāt ?, bhāveṣvitaretarābhāvasiddheḥ= 'asan gauraśvātmanā’ ’anaśvo gauḥ’ ’asanna'śvo gavātmanā’ ’agauravaśvaḥ’ itya'satpratyayasya pratiṣedhasya ca bhāvaśabdena sāmānādhikaraṇyāt sarvamabhāva iti|| pratijñāvākye padayoḥ pratijñāhetvośca vyāghātādayuktam || anekasyā'śeṣatā sarvaśabdasyārthaḥ bhāvapratiṣedhaścā'bhāvaśabdasyārthaḥ. pūrvaṃ sopākhyam uttaraṃ nirupākhyam. tatra samupākhyāyamānaṃ kathaṃ nirupākhyama'bhāvaḥ syāditi= na jātvabhāvo nirupākhyo'nekatayā= aśeṣatayā śakyaḥ pratijñātumiti| sarvametadabhāva iti cet ?= yadidaṃ sarvamiti manyase tadbhāva ityevaṃ cet ? anivṛtto vyāghātaḥ-- anekamaśeṣaṃ ceti nā'bhāvapratyayena śakyaṃ bhavitum. asti cāyaṃ pratyayaḥ-- sarvamiti. tasmānnā'bhāva iti| pratijñāhetvośca vyāghātaḥ-- ’sarvamabhāvaḥ’ iti bhāvapratiṣedhaḥ pratijñā. ’bhāveṣvitaretarābhāvasiddheḥ’ itihetuḥ. bhāveṣvitaretarābhāvama'nujñāya= āśritya cetaretarābhāvasiddhau sarvamabhāva ityucyate. yadi sarvamabhāvaḥ ? "bhāveṣvitaretarābhāvasiddheḥ" iti nopapadyate. atha bhāveṣvitaretarābhāvasiddhi ? sarvamabhāva iti nopapadyate || 37 || nyā. sū. || 4 || 1 || 38 || sūtreṇa cābhisaṃbandhaḥ--- na-- svabhāvasiddherbhāvānām || 38 || na sarvamabhāvaḥ, kasmāt ?
7.p3.12
svena bhāvena sadbhāvād bhāvānām= svena dharmeṇa bhāvā bhavantīti pratijñāyate| kaśca svo dharmo bhāvānām ?, dravyaguṇakarmaṇāṃ sadādi sāmānyam. dravyāṇāṃ kriyāvadityevamādirviśeṣaḥ. sparśaparyantāḥ pṛthivyā iti ca, pratyekaṃ cā'nanto bhedaḥ, sāmānyaviśeṣasamavāyānāṃ ca viśiṣṭā dharmā gṛhyante, soyamabhāvasya nirupākhyatvāt saṃpratyāyako'rthabhedo na syāt. asti tvayaṃ tasmānna sarvamabhāva iti| atha vā--- "na-- svabhāvasiddherbhāvānām" iti svarūpasiddheriti. gauritiprayujyamāne śabde jātiviśiṣṭaṃ dravyaṃ gṛhyate nābhāvamātram. yadi ca sarvamabhāvaḥ gaurityabhāvaḥ pratīyeta, gośabdena cābhāva ucyeta, yasmāttu gośabdaprayoge dravyaviśeṣaḥ pratīyate nābhāvastasmādayuktamiti| atha vā-- "na-- svabhāvasiddheḥ" iti ’asan gauraśvātmanā’ iti gavātmanā kasmānnocyate ? avacanād ’gavātmanā gaurasti’ iti svabhāvasiddhiḥ, ’anaśvo'śvaḥ’ iti vā ’gauragauḥ’ iti vā kasmānnocyate ? avacanāt svena rūpeṇa vidyamānatā dravyasyetivijñāyate| avyatirekapratiṣedhe ca bhāvānāma'satpratyayasāmānādhikaraṇyam| saṃyogādisaṃbandho vyatirekaḥ atrā'vyatireko'bhedākhyasaṃbandhaḥ tatpratiṣedhe cāsatpratyayasāmānādhikaraṇyaṃ yathā-- ’na santi kuṇḍe badarāṇi’ iti, ’asan gauraśvātmanā’ ’anaśvogauḥ’ iti ca gavāśvayoravyatirekaḥ pratiṣidhyate= gavāśvayorekatvaṃ nāstīti. tasmin pratiṣidhyamāne bhāvena gavā sāmādhikaraṇyamasatpratyayasya-- ’asan gauraśvātmanā’ iti. yathā ’na santi kuṇḍe badarāṇi’ iti kuṇḍe badarasaṃyoge pratiṣidhyamāne sadbhirasatpratyayasya sāmādhikaraṇyamiti || 38 || nyā. sū. || 4 || 1 || 39 ||
7.p3.13
na svabhāvasiddhiḥ-- āpekṣikatvāt || 39 || apekṣākṛtam āpekṣikam, hrasvāpekṣākṛtaṃ dīrghaṃ dīrghāpekṣākṛtaṃ hrasvam. na svenātmanā'vasthitaṃ kiṃcit| kasmāt ?. apekṣāsāmarthyāt. tasmānna svabhāvasiddhirbhāvānāmiti || 39 || nyā. sū. || 4 || 1 || 40 || vyāhatatvādayuktam || 40 || yadi hrasvāpekṣākṛtaṃ dīrghaṃ kimidānīmapekṣya ’hrasvam’ iti gṛhyate ?| atha dīrghāpekṣākṛtaṃ hrasvam ? dīrghamanāpekṣikam, evamitaretarāśrayayorekābhāve'nyatarābhāvādubhayābhāva ityapekṣāvyavasthānupapannā| svabhāvasiddhāva'satyāṃ samayoḥ parimaṇḍalayorvā dravyayorāpekṣike dīrghatvahrasvatve kasmānna bhavataḥ ?| apekṣāyāmanapekṣāyāṃ ca dravyayorabhedaḥ= yāvatī dravye apekṣamāṇe tāvatī evānapekṣamāṇe nā'nyataratra bhedaḥ| āpekṣikatve tu satya'nyataratra viśeṣopajanaḥ syāditi| kimapekṣāsāmarthyamiticet ? dvayorgrahaṇe'tiśyagrahaṇopapattiḥ| dve dravye paśyan ekatra vidyamānamatiśayaṃ gṛhṇāti tad dīrghamiti vyavasyati, yacca hīnaṃ gṛhṇāti tad hrasvamiti vyavasyatīti, etaccāpekṣāsāmarthyamiti || 40 || nyā. sū. || 4 || 1 || 41 || atheme saṃkhyaikāntāḥ-- sarvamekam-- sada'viśeṣāt, sarvaṃ dvedhā-- nityānityabhedāt, sarvaṃ tredhā-- jñātā jñānaṃ jñeyamiti, sarvaṃ caturdhā-- pramātā pramāṇaṃ prameyaṃ pramitiriti, evaṃ yathāsaṃbhavamanye'pīti| tatra parīkṣā--- saṃkhyaikāntā'siddhiḥ-- kāraṇānupapattyupapattibhyām || 41 || yadi sādhyasādhānayornānātvam ? ekānto na sidhyati-- vyatirekāt, atha sādhyasādhanayorabhedaḥ ? evamapyekānto na sidhyati-- sādhanābhāvāt, na hi tamantareṇa kasyacit siddhiriti || 41 || nyā. sū.
7.p3.14
|| 4 || 1 || 42 || na-- kāraṇāvayavabhāvāt || 42 || na saṃkhyaikāntānāmasiddhiḥ, kasmāt ?. kāraṇasyāvayavabhāvāt= avayasavaḥ kaścit sādhanabhūta itya'vyatirekaḥ| evaṃ dvaitādīnāmapīti || 42 || nyā. sū. || 4 || 1 || 43 niravayavatvādahetuḥ || 43 || "kāraṇasyāvayavabhāvāt" ityahetuḥ, kasmāt ? ’sarvamekam’ ityanapavargeṇa pratijñāya kasyacidekatvamucyate tatra vyapavṛkto'vayavaḥ sādhanabhūto nopapadyate, evaṃ dvaitādiṣvapīti| te khalvime saṃkhyaikāntā yadi viśeṣakāritasyā'rthabhedavistarasya pratyākhyānena vartante ? pratyākṣānumānāgamavirodhād mithyāvādā bhavanti| athābhyanujñānena vartante ? samānadharmakārito'rthasaṃgraho viśeṣakāritaścārthabheda ityevamekāntatvaṃ jahatīti| te khalvete tattvajñānapravivekārthamekāntāḥ parīkṣitā iti || 43 || nyā. sū. || 4 || 1 || 44 || pretyabhāvānantaraṃ phalam| tasmin--- sadyaḥ kālāntare ca phalaniṣpatteḥ saṃśayaḥ || 44 || ’pacati dogdhi’ iti sadyaḥ phalam odanapayasī, ’karṣati vapati’ iti kālāntare phalaṃ śasyādhigama iti, asti ceyaṃ kriyā-- "aggihotraṃ juhuyāt svargakāmaḥ" iti etasyāḥ phale saṃśayaḥ || 44 || nyā. sū. || 4 || 1 || 45 || na sadyaḥ-- kālāntaropabhogyatvāt || 45 || svargaḥ phalaṃ śrūyate tacca bhinne'smin dehabhedādutpadyate iti na sadyaḥ, grāmādikāmānāmārambhaphalamiti || 45 || nyā. sū. || 4 || 1 || 46 || kālāntareṇā'niṣpattiḥ-- hetuvināśāt || 46 || dhvastāyāṃ pravṛttau pravṛtteḥ phalaṃ na kāraṇamantareṇotpattamarhati-- na khalu vai vinaṣṭāt kāraṇāt kiṃcidutpadyate iti || 46 || nyā. sū. || 4 || 1 || 47 ||
7.p3.15
prāṅ niṣpattervṛkṣaphalavat tat syāt || 47 || yathā phalārthinā vṛkṣamūle sekādi parikarma kriyate tammiṃśca pradhvaste pṛthivīdhāturabdhātunā saṃgṛhīte āntareṇa tejasā pacyamāno rasadravyaṃ nirvartayati sa dravyabhūto raso vṛkṣānugataḥ pākaviśiṣṭo vyūhaviśeṣeṇa saṃniviśamānaḥ parṇādi phalaṃ nirvartayati evaṃ pariṣekādi karmacārthavat-- na ca vinaṣṭāt phalaniṣpattiḥ| tathā pravṛttyā saṃskāro dharmādharmalakṣaṇo janyate sa jāto nimittāntarānugṛhītaḥ kālāntare phalaṃ niṣpādayatīti. uktaṃ caitat-- "pūrvakṛtaphalānubandhāt tadutpattiḥ 3-2-62" iti || 47 || nyā. sū. || 4 || 1 || 48 || tadidaṃ prāṅ niṣpatterniṣpadyamānam-- nā'sat. na sat. na sadasat-- sadasatorvaidharmyāt || 48 || prāṅniṣpatterniṣpattidharmakaṃ nā'sat-- upādānaniyamāt= kasyacidutpattaye kiṃcidupādeyaṃ na sarvaṃ sarvasyetya'sadbhāve niyamo nopapadyate iti| na sat-- prāgutpattervidyamānasyotpattiranupapanneti| na sadasat-- sadasatorvaidharmyāt= 'sat’ ityarthābhyanujñā. ’asat’ ityarthapratiṣedhaḥ etayorvyāghāto vaidharmyaṃ vyāghātādavyatirekānupapattiriti || 48 || nyā. sū. || 4 || 1 || 49 || prāgutpatterutpattidharmakama'saditya'ddhā, kasmāt ?--- utpādavyayadarśanāt || 49 || yatpunaruktam-- ’prāgutpatteḥ kāryaṃ nā'sat-- upādānaniyamāt’ iti ?--- nyā. sū. || 4 || 1 || 50 || buddhisiddhaṃ tu tada'sat || 50 || idamasyotpattaye samarthaṃ na sarvamiti prāgutpatterniyatakāraṇaṃ kāryaṃ buddhyā siddham-- utpattiniyamadarśanāt tasmādupādānaniyamasyopapattiḥ| sati tu kārye prāgutpatterutpattireva nāstīti || 50 || nyā. sū. || 4 ||
7.p3.16
1 || 51 || āśrayavyatirekād vṛkṣaphalotpattivadityahetuḥ || 51 || mūlasekādi parikarma phalaṃ cobhayaṃ vṛkṣāśrayam. karma ceha śarīre phalaṃ cā'mutreti āśrayavyatirekādaheturiti || 51 || nyā. sū. || 4 || 1 || 52 || prīterātmāśrayatvādapratiṣedhaḥ || 52 || prītirātmapratyakṣatvādātmāśrayā tadāśrayameva karma dharmasaṃjñitam-- dharmasyātmaguṇatvāt tasmādāśrayavyatirekānupapattiriti || 52 || nyā. sū. || 4 || 1 || 53 || na-- putrapaśustrīparicchadahiraṇyā'nnādiphalanirdeśāt || 53 || putrādi phalaṃ nirdiśyate na prītiḥ-- "grāmakāmo yajeta" "putrakāmo yajeta" iti. tatra yaduktam-- ’prītiḥ phalam’ iti etadayuktam || 53 || nyā. sū. || 4 || 1 || 54 || tatsaṃbandhāt phalaniṣpattesteṣu phalavadupacāraḥ || 54 || putrādisaṃbandhāt phalaṃ prītilakṣaṇamutpadyate iti putrādiṣu phalavadupacāro yathā'nne prāṇaśabdaḥ-- "annaṃ vai prāṇāḥ" iti || 54 || phalānantaraṃ duḥkhamuddiṣṭamuktaṃ ca-- "bādhanālakṣaṇaṃ duḥkham 1-1-21" iti. tat kimidaṃ pratyātmavedanīyasya= sarvajantupratyakṣasya sukhasya pratyākhyānam ? āhosvidanyaḥ kalpaḥ ? iti, anya ityāha, katham ?, na vai sarvalokasākṣikaṃ sukhaṃ śakyaṃ pratyākhyātum| ayaṃ tu janmamaraṇaprabandhānubhavanimittād duḥkhād nirviṇṇasya duḥkhaṃ jihāsato duḥkhasaṃjñābhāvanopadeśo duḥkhahānārtha iti| kayā yuktyā ?, sarve khalu sattvanikāyāḥ sarvāṇyutpattisthānāni sarvaḥ punarbhavo bādhanānuṣakto duḥkhasāhacaryāt "bādhanālakṣaṇaṃ duḥkham 1-1-21" ityuktam. ṛṣibhirduḥkhasaṃjñābhāvanamupadiśyate, atra ca heturupādīyate--- nyā. sū. || 4 || 1 || 55 ||
7.p3.17
vividhabādhanāyogād duḥkhameva janmotpattiḥ || 55 || janma= jāyate iti śarīrendriyabuddhayaḥ, śarīrādīnāṃ saṃsthānaviśiṣṭānāṃ prādurbhāva utpattiḥ, vividhā ca bādhanā-- hīnā madhyamā utkṛṣṭā ceti. utkṛṣṭā nārakiṇāṃ. tiraścāṃ tu madhyamā, manuṣyāpāṃ hīnāḥ. devānāṃ hīnatarā vītarāgāṇāṃ ca, evaṃ sarvamutpattisthānaṃ vivadhibādhanānuṣaktaṃ paśyataḥ sukhe tatsādhaneṣu ca śarīrendriyabuddhiṣu duḥkhasaṃjñā vyavatiṣṭhate. duḥkhasaṃjñāvyavasthānāt sarvalokeṣva'nabhiratisaṃjñā bhavati. anabhiratisaṃjñāmupāsīnasya sarvalokaviṣayātṛṣṇā vicchidyate. tṛṣṇāprahāṇāt sarvaduḥkhād vimucyate iti, yathā viṣayogāt payo viṣayamiti budhyamāno nopādatte. anupādadāno maraṇaduḥkhaṃ nāpnoti || 55 || nyā. sū. || 4 || 1 || 56 || duḥkhoddeśastu na sukhasya pratyākhyānam, kasmāt ?--- sukhasyāpyantarālaniṣpatteḥ || 56 || na khalvayaṃ duḥkhoddeśaḥ sukhasya pratyākhyānam, kasmāt ?, sukhasyāntarālaniṣpateḥ= niṣpadyate khalu bādhanāntarāleṣu sukhaṃ pratyātmavedanīyaṃ śarīriṇāṃ tadaśakyaṃ pratyākhyātumiti || 46 || nyā. sū. || 4 || 1 || 57 || athāpi--- bādhanā'nivṛttervedayataḥ paryeṣaṇadoṣādapratiṣedhaḥ || 57 || sukhasya duḥkhoddeśeneti prakaraṇāt, paryeṣaṇam= prārthanā= viṣayārjanatṛṣṇā. paryeṣaṇasya doṣo yadayaṃ vedayamānaḥ prārthayate. taccā'sya prārthitaṃ na saṃpadyate. saṃpadya vā vipadyate. nyūnaṃ vā saṃpadyate. bahupratyanīkaṃ vā saṃpadyate. ityetasmāt paryeṣaṇadoṣāt nānāvidho mānasaḥ saṃtāpo bhavati. evaṃ vedayataḥ paryeṣaṇadoṣād bādhanāyā anavṛttiḥ. bādhanā'nivṛtterduḥkhasaṃjñābhāvanamuddiśyate.
7.p3.18
anena kāraṇena duḥkhaṃ janma na tu sukhasyābhāvāditi| athāpyetadanūktam--- "kāmaṃ kāmayamānasya yadā kāmaḥ samṛdhyate| athainamaparaḥ kāmaḥ kṣiprameva prabādhate ||" "api cedudanemi samantād bhūmimālabhate sagavāśvāṃ na sa tena dhanena dhanaiṣī tṛpyati kiṃ nu sukhaṃ dhanakāme" iti || 57 || nyā. sū. || 4 || 1 || 58 || duḥkhavikalpe sukhābhimānācca || 58 || duḥkhasaṃjñābhāvanopadeśaḥ kriyate, ayaṃ khalu sukhasaṃvedane vyavasthitaḥ sukhaṃ paramapuruṣārthaṃ manyate-- na sukhādanyad niḥśreyasamasti. sukhe prāpte caritārthaḥ kṛtakaraṇīyo bhavati. mithyāsaṃkalpāt mukhe tatsādhaneṣu ca viṣayeṣu saṃrajyate. saṃraktaḥ sukhāya ghaṭate. ghaṭamānasyā'sya janmajarāvyādhiprāyaṇā'niṣṭasaṃyogeṣṭaviyogaprārthitānupapattinimittamanekavidhaṃ yāvad duḥkhamutpadyate taṃ duḥkhavikalpaṃ sukhamityabhimanyate. sukhāṅgabhūtaṃ duḥkhaṃ-- na duḥkhamanāsādya śakyaṃ sukhamavāptum. tādarthyāt sukhamevedamiti sukhasaṃjñopahataprajñaḥ-- ’jāyasya mriyasva saṃghāva’ iti saṃsāraṃ nātivartate. tadasyāḥ sukhasaṃjñānayāḥ pratipakṣo duḥkhasaṃjñābhāvanamupadiśyate. duḥkhānuṣaṅgād duḥkhaṃ janmeti na sukhasyābhāvāt| yadyevaṃ kasmāt ’duḥkhaṃ janma’ iti nocyate ?. soyamevaṃ vācye yadevakāha-- "duḥkhameva janma 55" iti tena sukhābhāvaṃ jñāpayatīti, janmavinigrahārthīyo vai khalvayamevaśabdaḥ, katham ? na duḥkhaṃ janma svarūpataḥ kiṃ tu duḥkhopacārāt. evaṃ sukhamapīti etada'nenaiva nivartyate na tu duḥkhameva janmeti || 58 || nyā. sū. || 4 || 1 || 59||
7.p3.19
duḥkhopadeśānantaramapavargaḥ sa pratyākhyāyate--- ṛṇakleśapravṛttyanubandhādapavargābhāvaḥ || 59 || ṛṇānubandhānnāstyapavargaḥ= "jāyamāno ha vai brāhmaṇastribhirṛṇairṛṇavān jāyate-- brahmacaryeṇa ṛṣibhyo yajñena devebhyaḥ prajāyā pitṛbhyaḥ" iti ṛṇāni. teṣāmanubandhaḥ= svakarmabhiḥ saṃbandhaḥ-- karmasaṃbandhavacanāt-- "jarāmarya vā etatsatraṃ yadagnihotraṃ darśapūrṇamāsau ceti= jarayā ha eṣa tasmāt satrādvimucyate mṛtyunā ha vā" iti ṛṇānubandhādapavargānuṣṭhānakālo nāstītya'pavargābhāvaḥ| kleśānubandhānnastyapavargaḥ= kleśānubaddha evāyaṃ mriyate kleśānubaddhaśca jāyate nāsya kleśānubandhavicchedo gṛhyate| pravṛttyanubandhānnāstyapavargaḥ= janmaprabhṛtya'yaṃ yāvatprāyaṇaṃ vāgbuddhiśarīrārambheṇā'vimukto gṛhyate tatra yaduktam-- "duḥkhajanmapravṛttidoṣamithyājñānānāmuttarottarāpāye tadanantarāpāyādapavargaḥ 1-1-2" iti tadanupapannamiti || 59 || nyā. sū. || 4 || 1 || 60 || atrābhidhīyate-- yattāvat ’ṛṇānubandhāt’ iti ?. ṛṇairiva ṛṇairiti --- pradhānaśabdānupapatterguṇaśabdenānubādaḥ-- nindāpraśaṃsopapatteḥ || 60 || "ṛṇaiḥ" iti nāyaṃ pradhānaśabdaḥ, yatra khalvekaḥ pratyādeyaṃ dadāti dvitīyaśca pratideyaṃ gṛhṇāti tatrāsya dṛṣṭatvāt pradhānamṛṇaśabdaḥ. na caitadihopapadyate pradhānaśabdānupapatterguṇaśabdenāyamanuvādaḥ-- ṛṇairiva ṛṇairiti, prayuktopamaṃ caitad yathā-- "agnirmāṇavakaḥ"iti= anyatra dṛṣṭaścāyamṛṇaśabda iha prayujyate yathāgniśabdo māṇavake| kathaṃ guṇaśabdenānuvādaḥ ?, nindāprasaṃsopapatteḥ= karmalope ṛṇīva ṛṇā'dānād nindyate.
7.p3.20
karmānuṣṭhāne ca ṛṇīva ṛṇadānād praśasyate sa evopamārtha iti| "jāyamānaḥ" iti guṇaśabdaḥ-- viparyaye'nadhikārāt= "jāyamāno ha vai brāhmaṇaḥ" iti ca śabdo gṛhasthaḥ saṃpadyamānaḥ, jāyamāna iti= yadāyaṃ gṛhastho jāyate tadā karmabhiradhikriyate-- mātṛto jāyamānasyānadhikārāt= yadā tu mātṛto jāyate kumāro na tadā karmabhiradhikriyate-- arthinaḥ śaktasya cādhikārāt= arthinaḥ karmabhiradhikāraḥ-- karmavidhau kāmasaṃyogasmṛteḥ-- "agnihotraṃ juhuyāt svargakāmaḥ" ityevamādi, śaktasya ca pravṛttisaṃbhavāt= śaktasya karmabhiradhikāraḥ-- pravṛttisaṃbhavāt= śaktaḥ khalu vihite karmaṇi pravartate netara iti| ubhayābhāvastu pradhānaśabdārthe| mātṛto jāyamāne kumāre ubhayam= arthitā śaktiśca na bhavatīti, na bhidyate laukikād vākyād vaidikaṃ vākyam-- prekṣāpūrvakāripuruṣapraṇītatvena, tatra laukikastāvadaparīkṣakopi na jātamātraṃ kumāramevaṃ brūyāt-- ’adhīṣva yajasva brahmacaryaṃ cara’ iti. kuta eṣa ṛṣirupapannā'navadyavādī upadeśārthena prayukta upadiśati ?, na khalu vai nartakondheṣu pravartate na gāyano badhireṣviti| upadiṣṭārthavijñānaṃ copadeśaviṣayaḥ= yaścopadiṣṭamarthaṃ vijānāti taṃ pratyupadeśaḥ kriyate na caitadasti jāyamānakumārake iti| gārhasthyaliṅgaṃ ca mantrabrāhmaṇaṃ karmābhivadati= yacca mantrabrāhmaṇaṃ karmābhivadati tat patnīsaṃbandhādinā gārhasthyaliṅgenopapannaṃ tasmād gṛhasthoyaṃ jāyamāno'bhidhīyate iti || arthitvasya cāvipariṇāme jarāmaryavādopapattiḥ|
7.p3.21
yāvaccāsya phalenārthitvaṃ na vipariṇamate= na nivartate tāvadanena karmānuṣṭheyamityupapadyate jarāmaryavādastaṃ pratīti. "jarayā ha vā" ityāyuṣasturīyasya= caturthasya pravrajyāyuktasya vacanam-- "jarayā ha vā eṣa etasmādvimucyate" iti. āyuṣasturīyam= caturthaṃpravrajyāyuktaṃ jaretyucyate-- tatra hi pravrajyā vidhīyate, atyantajarāsaṃyoge "jarayā ha vā" ityanarthakam| ’aśakto vimucyate’ ityetadapi nopapadyate-- svayamaśaktasya bāhyāṃ śaktimāha-- "antevāsī vā juhuyāt brahmaṇā sa parikrītaḥ. kṣīrahotā vā juhuyād dhanena sa parikrītaḥ" iti athāpi vihitaṃ vā'nūdyeta ? kāmādvārthaḥ parikalpyeta ? vihitānuvacanaṃ nyāyyamiti, ṛṇavānivā'svatantro gṛhyasthaḥ karmasu pravartate ityupapannaṃ vākyasya sāmarthyam| phalasya hi sādhanāni prayatnaviṣayo na phalaṃ. tāni saṃpannāni phalāya kalpante| vihitaṃ ca jāyamānaṃ vidhīyate ca jāyamānaṃ tena yaḥ saṃbadhyate soyaṃ jāyamāna iti| pratyakṣavidhānābhāvāditicet ? na-- pratiṣedhasyāpi pratyakṣavidhānābhāvāditi| pratyakṣato vidhīyate gārhasthyaṃ brāhmaṇena yadi cāṃśramāntaramabhaviṣyat tadapi vyadhāsyat pratyakṣataḥ. pratyakṣavidhānābhāvānnāstyāśramāntaramiti, na-- pratiṣedhasyāpi pratyakṣavidhānābhāvāt= na pratiṣedhopi vai brāhmaṇena pratyakṣato vidhīyate-- ’na santyāśramāntarāṇi eka eva gṛhasthāśramaḥ’ iti. pratiṣedhasya pratyakṣato'śravaṇādayuktametaditi || adhikārācca vidhānaṃ vidyāntaravat ||
7.p3.22
yathā śāstrāntarāṇi sve sve'dhikāre pratyakṣato vidhāyakāni nā'rthāntarābhāvād evamidaṃ brāhmaṇaṃ gṛhasthaśāstraṃ sve'dhikāre pratyakṣato vidhāyakaṃ nāśramāntarāṇāmabhāvāditi| ṛgbrāhmaṇaṃ cāpavargābhidhāyya'bhidhīyate= ṛcaśca brāhmaṇāni cāpavargābhivādīni bhavanti. ṛvaśca tāvat-- "karmabhirmṛtyumṛṣayo niṣeduḥ prajāvanto draviṇamicchamānāḥ, athāpare ṛṣayo manīṣiṇaḥ paraṃ karmabhyo'mṛtatvamānaśuḥ," "na karmaṇā na prajayā dhanena tyāgenaike amṛtatvamānaśuḥ" "pareṇa nākaṃ nihitaṃ guhāyāṃ vibhrājate tad yatayo viśanti" "vedāhametaṃpuruṣaṃ mahāntamādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt. tameva viditvā'timṛtyumeti nānyaḥ panthā vidyate'yanāya"| atha brāhmaṇāni-- "trayo dharmaskandhāḥ-- yajño'dhyayanaṃ dānamiti prathamastapa eva dvitīyo brahmacāryā''cāryakulavāsīti tṛtīyo'tyantamātmānamācāryakule'vasādayan sarve evaite puṇyalokā bhavanti brahmasaṃstho'mṛtatvameti" "etameva pravrājino lokamabhīpsantaḥ pravrajantīti" "atho khalvāhuḥ-- kāmamaya evāyaṃ puruṣa iti sa yathākāmo bhavati tathākraturbhavati yathākraturbhavati tatkarma kurute yatkarma kurute tadabhisaṃpadyate" iti karmabhiḥ saṃsaraṇamuktvā prakṛtamanyadupadiśanti-- "iti tu kāmayamāno'thā'kāmayamāno yo'kāmo niṣkām ātmakāma āptakāmo bhavati na tasya prāṇā utkrāmanti ihaiva samavalīyante brahmaiva san brahmāpyeti" iti, tatra yaduktam-- ’ṛṇānubandhādapavargābhāvaḥ’ iti etadayuktamiti| "yecatvāraḥ pathayo devayānāḥ" iti ca cātugaśramyaśruteraikāśramyānupapattiḥ|
7.p3.23
phalārthinaścedaṃ brāhmaṇam-- "jarāmaryaṃ vā etatsatraṃ yadagrihotraṃ darśapūrṇamāsau ca" iti || 60 || nyā. sū. || 4 || 1 || 61 || katham ?--- samāropaṇādātmanyapratiṣedhaḥ || 61 || "prājāpattyāmiṣṭiṃ nirupya nasyāṃ sarvavedasaṃ hutvā ātmanyagnīn samāropya brāhmaṇaḥ pravrajet" iti śrūyate tena vijānīmaḥ-- prajāvittalokaiṣaṇābhyo vyutthitasya nivṛtte phalārthitve samāropaṇaṃ vidhīyate iti, evaṃ ca brāhmaṇāni-- "so'nyad vratamupākaraṣyimāṇo yājñavalkyo maitreyīmitihovāca-- pravrajiṣyan vā are ahamasmāt sthānādasmi hanta te'nayā kātyāyanyā sahāntaṃ karavāṇīti. athāpyuktānuśāsanāsi maitreyi etāvadare khalvamṛtatvamiti hoktvā yājñavalkyaḥ pravavrāja" iti|| 61 || nyā. sū. || 4 || 1 || 62 || pātracayāntānupapatteśca phalābhāvaḥ || 62 || jarāmarye ca karmaṇya'viśeṣeṇa kalpyamāne sarvasya pātracayāntāni karmāṇīti prasajyate tatraiṣaṇāvyutthānaṃ na śrūyeta-- "etaddha sma vai tatpūrve brāhmaṇā anūcānā vidvāṃsaḥ prajāṃ na kāmayante kiṃ prajayā kariṣyāmo yeṣāṃ noyamātmā'yaṃ loka iti. te ha sma putraiṣaṇāyāśca vittaiṣaṇāyāśca lokaiṣaṇāyāśca vyutthāyā'tha bhikṣācaryaṃ caranti" iti, eṣaṇābhyaśca vyutthitasya pātracayāntāni karmāṇi nopapadyante iti nā'viśeṣeṇa kartuḥ prayojakaṃ phalaṃ bhavatīti| cāturāśramyavidhānāccetihāsapurāṇadharmaśāstreṣvaikāśramyānupapattiḥ| tadapramāṇamiticet ? na-- pramāṇena prāmāṇyābhyanujñānāt| pramāṇena khalu brāhmaṇenetihāsapurāṇasya prāmāṇyamabhyanujñāyate-- "te vā khalvete atharvāṅgirasa etaditihāsapurāṇamabhyavadan itihāsapurāṇaṃ pañcamaṃ vedānāṃ vedaḥ" iti.
7.p3.24
tasmāda'yuktametat-- aprāmāṇyamiti| aprāmāṇye ca dharmaśāstrasya prāṇabhṛtāṃ vyavahāralopāt lokocchedaprasaṅgaḥ, draṣṭṭapravaktṛsāmānyāccā'prāmāṇyānupapattiḥ= ye eva mantrabrāhmaṇasya draṣṭāraḥ pravaktāraśca te khalvitihāsapurāṇasya dharmaśāstrasya ceti| viṣayavyavasthānācca yathāviṣayaṃ prāmāṇyam= anyo mantrabrāhmaṇasya viṣayo'nyaścetihāsapurāṇadharmaśāstraṇāmiti= yajño mantrabrāhmaṇasya. lokavṛttamitihāsapurāṇasaya. lokavyavahāravyavasthānaṃ dharmaśāstrasya viṣayaḥ, tatraikena na sarvaṃ vyavasthāpyate iti yathāviṣayametāni pramāṇānīndriyādivaditi || 62 || nyā. sū. || 4 || 1 || 63 || yatpunaretat-- kleśānubandhasyāvicchedāditi-- suṣuptasya svapnādarśane kleśābhāvādapavargaḥ || 63 || yathā suṣuptasya khalu svapnādarśane rāgānubandhaḥ sukhaduḥkhānubandhaśca vicchidyate tathā'pavargepīti, etacca brahmavido muktasyātmano rūpamudāharantīti || 63 || nyā. sū. || 4 || 1 || 64 || yadapi pravṛttyanubandhāditi--- na pravṛttiḥ pratisaṃdhānāya hīnakleśasya || 64 || prakṣīṇeṣu rāgadveṣāmoheṣu pravṛttirna pratisaṃdhānāya, pratisaṃdhistu pūrvajanmanivṛttau punarjanma taccā'dṛṣṭakāritaṃ tasyāṃ prahīṇāyāṃ janmāntarābhāvaḥ= apratisaṃdhānam= apavargaḥ| karmavaiphalyaprasaṅga iticet ? na-- karmavipākapratisaṃvedanasyā'pratyākhyānāt| pūrvajanmanivṛttau punarjanma na bhavatītyucyate na tu karmavipākapratisaṃvedanaṃ pratyākhyāyate, sarvāṇi pūrvakarmāṇi hyante janmani vipacyante iti || 64 || nyā. sū. || 4 || 1 || 65 || na-- kleśasaṃtateḥ svābhāvikatvāt || 65 ||
7.p3.25
nopapadyate kleśānubandhavicchedaḥ, kasmāt ?, kleśasaṃtateḥ svābhāvikatvāt= anādiriyaṃ kleśasaṃtatiḥ na cānādiḥ śakya ucchettumiti || 65 || nyā. sū. || 4 || 1 || 66 || atra kaścit parīhāramāha--- prāgutpatterabhāvānityatvavat svābhāvikepyanityatvam || 66 || yathā'nādiḥ prāgutpatterabhāva utpannena bhāvena nivartyate evaṃ svābhāvikī kleśasaṃtatiranityeti || 66 || nyā. sū. || 4 || 1 || 67 || aṇuśyāmatā'nityatvavaddha || 67 || apara āha-- yathā'nādiraṇuśyāmatā atha cāgnisaṃyogādanityā tathā kleśasaṃtatirapīti || 67 || sataḥ khalu dharmo nityatvamanityatvaṃ ca tattvaṃ bhāve'bhāve bhāktamiti| ’anādiraṇuśyāmatā’ iti hetvabhāvādayuktam| anutpattidharmakamanityamiti nātra heturastīti| nyā. sū. || 4 || 1 || 68 || ayaṃ tu samādhiḥ--- na-- saṃkalpanimittatvācca rāgādīnām || 68 || ’karmanimittatvāditaretaranimittatvācca’ iti samuccayaḥ, mithyāsaṃkalpebhyo rañjanīyakopanīyamohanīyebhyo rāgadveṣamohā utpadyante, karma ca kattvanikāyanirvartakaṃ naiyamikān rāgadveṣamohān nirvartayati-- niyamadarśanāt= dṛśyate hi kaścitsattvanikāyo rāgabahulaḥ kaścid dveṣabahulaḥ kaścid mohabahulaḥ iti, itaretaranimittā ca rāgādīnāmutpattiḥ= mūḍho rajyati mūḍhaḥ kupyati. rakto muhyati. kupito muhyati| sarvamithyāsaṃkalpānāṃ tattvajñānādanutpattiḥ kāraṇānutpattau ca kāryānutpatteriti rāgādīnāmatyantamanutpattiriti| ’anādiśca kleśasaṃtatiḥ’ itya'yuktam-- sarve ime khalvādhyātmikā bhāvā anādinā prabandhena pravartante śarīrādayo. na jātvatra kaścidanutpannapūrvaḥ prathamata utpadyate'nyatra tattvajñānāt|
7.p3.26
na caivaṃ satya'nutpattidharmakaṃ kiṃcid vyayadharmakaṃ pratijñāyate iti|karma ca sattvanikāyanirvartakaṃ tattvajñānakṛtād mithyāsaṃkalpavighātānna rāgādyutpattinimittaṃ bhavati sukhaduḥkhasaṃvittiphalaṃ tu bhavatīti || 68 || || iti vātsyāyanaviracite nyāyabhāṣye caturthādhyāyasya prathamamāhnikaṃ samāptam |
Linked texts (2)
- Critical edition (BORI) — Sanskrit
- Mādhyandina — Sanskrit