Commentary on the Nyāyasūtra 8: dvitīyāhnikam
Nyāyabhāṣya (complete text) 8
- Language
- Sanskrit
Contents
- 8.p3 — 17 parts
dvitīyāhnikam
8.p1
|| atha ||
8.p2
nyāyabhāṣyacaturthādhyāyasya dvitīyamāhnikam
8.p3.1
kiṃ nu khalu bho yāvanto viṣayāstāvatsu pratyekaṃ tattvajñānamutpadyate ? atha kvacidutpadyate ? iti| kaścātra viśeṣaḥ ?, na tāvadekaikatra= yāvadviṣayamutpadyate-- jñeyānāmānantyāt, nāpi kvacidutpadyate-- tatra notpadyate tatrānivṛtto moha iti mohaśeṣaprasaṅgaḥ-- na cānyaviṣayeṇa tattvajñānenā'nyaviṣayo mohaḥ śakyaḥ pratiṣeddhumiti| mithyājñānaṃ vai khalu moho na tattvajñānasyānutpattimātraṃ tacca mithyājñānaṃ yatra viṣaye pravartamānaṃ saṃsārabījaṃ bhavati sa viṣayastattvato jñeya iti| kiṃ punastanmithyājñānam ?, anātmanyātmagrahaḥ= ahamasmīti moho'haṅkāra iti. anātmānaṃ khalvahamasmīti paśyato dṛṣṭirahaṅkāra iti| kiṃ punastadarthajātaṃ yadviṣayo'haṅkāraḥ ?, śarīrendriyamanovedanābuddhayaḥ| kathaṃ tadviṣayo'haṅkāraḥ saṃsārabījaṃ bhavati ?, ayaṃ khalu śarīrādyarthajātam ahamasmīti vyavasitaḥ taducchedenātmocchedaṃ manyamāno'nucchedatṛṣṇāpariplutaḥ punaḥ punastadupādatte tadupādadāno janmamaraṇāya yatate tenā'viyogād nā'tyantaṃ duḥkhādvimucyate iti| yastu duḥkhaṃ duḥkhāyatanaṃ duḥkhānuṣaktaṃ sukhaṃ ca sarvamidaṃ duḥkhamiti paśyati sa duḥkhaṃ parijānāti parijñātaṃ ca duḥkhaṃ prahīṇaṃ bhavati-- anupādānāt saviṣānnavat, evaṃ doṣān karma ca duḥkhaheturiti paśyati| na cā'prahīṇeṣu doṣeṣu duḥkhaprabandhocchedena śakyaṃ bhavitumiti doṣān jahāti. prahīṇeṣu ca doṣeṣu na pravṛttiḥ pratisaṃdhānāyetyuktam, pretyabhāvaphaladuḥkhāni ca jñeyāni vyavasthāpayati karma ca doṣāṃśca praheyān, apavargo'dhigantavyastasyādhigamopāyastattvajñānam.
8.p3.2
evaṃ catasṛbhirvidhābhiḥ prameyaṃ vibhaktamāsevamānasya= abhyasyataḥ= bhāvayataḥ samyagdarśanam= yathābhūtāvabodhaḥ= tattvajñānamutpadyate || nyā. sū. || 4 || 2 || 1 || evaṃ ca--- doṣanimittānāṃ tattvajñānādahaṅkāranivṛttiḥ || 1 || śarīrādi duḥkhāntaṃ prameyaṃ doṣanimittam, tadviṣayatvānmithyājñānasya tadidaṃ tattvajñānaṃ tadviṣayamutpannama'haṅkāraṃ nivartayati-- samānaviṣaye tayorvirodhāt. evaṃ tattvajñānāt "duḥkhajanmapravṛttidoṣamithyājñānānāmuttarottarāpāye tadanantarābhāvādapavarga 1-1-2"iti, sa cāyaṃ śāstrārthasaṃgraho'nūdyate nā'pūrvo vidhīyate iti || 1 || nyā. sū. || 4 || 2 || 2 || prasakhyānānupūrvyā tu khalu--- doṣanimittaṃ rūpādayo viṣayāḥ saṃkalpakṛtāḥ || 2 || kāmaviṣayā indriyārthā iti rūpādaya ucyante. te mityā saṃkalpyamānā rāgadveṣamohān pravartayanti tān pūrvaṃ prasaṃcakṣīta, tāṃśca prasaṃcakṣāṇasya rūpādiviṣayo mithyāsaṃkalpo nivartate, tannivṛttau adhyātmaṃ śarīrādi prasaṃcakṣīta, tatprasaṃkhyānādadhyātmaviṣayo'haṅkāro nivartate. soyamadhyātmaṃ bahiśca viviktacitto viharan mukta ityucyate || 2 || nyā. sū. || 4 || 2 || 3 || ataḥ paraṃ kācit saṃjñā heyā kācid bhāvayitavyetyupadiśyate, nārthanirākaraṇama'rthopādānaṃ vā, kathamiti--- tannimittaṃ tva'vayavya'bhimānaḥ || 3 ||
8.p3.3
teṣām= doṣāṇāṃ nimittaṃ tva'vayavyabhimānaḥ, sā ca khalu strīsaṃjñā sapariṣkārā puruṣasya puruṣasaṃjñā ca striyāḥ, pariṣkāraśca= nimittasaṃjñā anuvyañjanasaṃjñā ca, nimittasaṃjñā= rasanāśrotraṃ dantoṣṭhaṃ cakṣurnāsikam, anuvyañjanasaṃjñā= itthaṃ dantau itthamoṣṭhāviti, seyaṃ saṃjñā kāmaṃ vardhayati tadanuṣaktāṃśca doṣān vivarjanīyān| varjanaṃ tvasyā bhedenāvayavasaṃjñā= keśalomamāṃsaśoṇitāsthisnāyuśirākaphapittoccārādisaṃjñā tāmaśubhasaṃjñetyācakṣate. tāmasya bhāvayataḥ kāmarāgaḥ prahīyate. satyeva ca dvividhe viṣaye kācit saṃjñā bhāvanīyā kācit parivarjanīyetyupadiśyate yathā viṣasaṃpṛkte'nne annasaṃjñopādānāyā viṣasaṃjñā prahāṇāyeti || 3 || nyā. sū. || 4 || 2 || 4 || athedānīmartha nirākariṣyatā'vayavinyupapādyate--- vidyā'vidyādvaividhyāt saṃśayaḥ || 4 || sadasatorupalambhād vidyā dvividhā. sadasatoranupalambhāda'vidyapi dvividhā, upalabhyamāne'vayavini vidyādvaividhyāt saṃśayaḥ. anupalabhyamāne cā'vidyādvaividhyāt saṃśayaḥ, soyama'vayavī yadyupalabhyate athāpi nopalabhyate na kathaṃcana saṃśayād mucyate iti || 4 || nyā. sū. || 4 || 2 || 5 || tadasaṃśayaḥ-- pūrvahetuprasiddhatvāt || 5 || tasminna'nupapannaḥ saṃśayaḥ, kasmāt ?, pūrvoktahetūnāmapratiṣedhādasti dravyāntarārambha iti || 5 || nyā. sū. || 4 || 2 || 6 || vṛttyanupapatterapi tarhi na saṃśayaḥ || 6 || vṛttyanupapatterapi tarhi saṃśayānupapattiḥ-- nāstyavayavīti || 6 || nyā. sū. || 4 || 2 || 7 || tadvibhajate--- kṛtsnaikadeśā'vṛttitvādavayavānāmavayavya'bhāvaḥ || 7 ||
8.p3.4
ekaiko'vayavo na tāvat kṛtsne'vayavini vartate-- tayoḥ parimāṇabhedāda'vayavāntarasaṃbandhābhāvaprasaṅgācca, nāpyavayavyekadeśe-- na hyasyānye avayavā ekadeśabhūtāḥ santīti || 7 || nyā. sū. || 4 || 2 || 8 || athāvayaveṣvavayavī vartate ?--- teṣu cā'vṛtteravayavyabhāvaḥ || 8 || na tāvat pratyavayavaṃ vartate-- tayoḥ parimāṇabhedād dravyasya. caikadravyatvaprasaṅgāt, nāpyekadeśe-- sarveṣvanyāvayavābhāvāt, tadevaṃ na yuktaḥ saṃśayaḥ-- nāstyavayavīti || 8 || nyā. sū. || 4 || 2 || 9 || pṛthak cāvayavebhyo'vṛtteḥ || 9 || pṛthak cāvayavebhyaḥ= dharmibhyo dharmasyāgrahaṇāditi samānam || 9 || nyā. sū. || 4 || 2 || 10 || na cāvayavyavayavāḥ || 10 || nyā. sū. || 4 || 2 || 11 || ekasmin bhedābhāvād bhedaśabdaprayogānupapatterapraśnaḥ || 11 || kiṃ pratyavayavaṃ kṛtsno'vayavī vartate athaikadeśeneti nopapadyate praśnaḥ, kasmāt ?, ekasmin bhedābhāvād bhedaśabdaprayogānupapatteḥ= ’kṛtsnam’ ityanekasyāśeṣābhidhānam. ’ekadeśaḥ’ iti nānātve kasyacidabhidhānam, tāvimau kṛsnaikadeśaśabdau bhedaviṣayau naikasminna'vayavinyupapadyete-- bhedābhāvāditi || 11 || nyā. sū. || 4 || 2 || 12 || anyāvayavābhāvād naikadeśena vartate ityahetuḥ--- avayavāntarabhāvepyavṛtterahetuḥ || 12 || avayavāntarābhāvāditi, yadyapyekadeśo'vayavāntarabhūtaḥ syāt tathāpyavayave'vayavāntaraṃ varteta nāvayavīti-- anyo'vayavīti| anyāvayavabhāvepyavṛtteḥ-- ’avayavino naikadeśena vṛttiḥ-- anyāvayavābhāvāt’ ityahetuḥ| vṛttiḥ kathamiticet ? ekasyā'nekatrā''śrayāśritasaṃbandhalakṣaṇā prāptiḥ| āśrayāśritabhāvaḥ kathamiticet ?
8.p3.5
yasya yato'nyatrā''tmalābhānupapattiḥ sa āśrayaḥ na kāraṇadravyebhyo'nyatra kāryadravyamātmānaṃ labhate. viparyayastu kāraṇadravyeṣviti| nityeṣu kathamiticet ? anityeṣu darśanāt siddham| nityeṣu dravyeṣu kathamāśrayāśrayibhāva iticet ? anityeṣu dravyaguṇeṣu darśanādāśrayāśrayibhāvasya nityeṣu siddhiriti| tasmādavayavyabhimānaḥ pratiṣidhyate niḥśreyasakāmasya. nāvayavī. yathā rūpādiṣu mityāsaṃkalpo na rūpādaya iti || 12 || nyā. sū. || 4 || 2 || 13 || "sarvāgrahaṇamavayavya'siddheḥ 2-1-34" itipratyavasthitopyetadāha--- keśasamūhe taimirikopalabdhivattadupalabdhiḥ || 13 || yathaikaikaḥ keśastaimirikeṇa nopalabhyate keśasamūhastūpalabhyate tathaikaiko'ṇurnopalabhyate aṇusaṃcayastūpalabhyate tadidamaṇusamūhaviṣayaṃ grahaṇamiti || 13 || nyā. sū. || 4 || 2 || 14 || svaviṣayānatikrameṇendriyasya paṭumandabhāvād viṣayagrahaṇasya tathābhāvo nāviṣaye pravṛttiḥ || 14 || yathāviṣayamindriyāṇāṃ paṭumandabhāvād viṣayagrahaṇānāṃ paṭumandabhāvo bhavati= cakṣuḥ khalu prakṛṣyamāṇaṃ nā'viṣayaṃ gandhaṃ gṛhṇāti. nikṛṣyamāṇaṃ ca na svaviṣayāt pracyavate, soyaṃ taimirikaḥ kaściccakṣurviṣayaṃ keśaṃ na gṛhṇāti gṛhṇāti ca keśasamūham. ubhayaṃ hya'taimirikeṇa cakṣuṣā gṛhyate, paramāṇavastva'tīndrayāḥ= indriyāviṣayabhūtā kenacidindriyeṇa gṛhyante samuditāstu gṛhyante ityaviṣaye pravṛttirindriyasya prasajyeta-- na jātva'rthāntaramaṇubhyo gṛhyate iti.
8.p3.6
te khalvime paramāṇavaḥ saṃhatā gṛhyamāṇā atīndriyatvaṃ jahati viyuktāścāgṛhyamāṇā indriyaviṣayatvaṃ na labhante iti soyaṃ dravyāntarānutpattāvatimahān vyāghāta ityupapadyate dravyāntaraṃ yad grahaṇasya viṣaya iti| saṃcayamātraṃ viṣaya iticet ? na-- saṃcayasya saṃyogabhāvāttasya cātīndriyasyā'grahaṇādayuktam| saṃcayaḥ khalvanekasya saṃyogaḥ sa ca gahyamāṇāśrayo gṛhyate nā'tīndriyāśrayaḥ. bhavati hi ’idamanena saṃyuktam’ iti. tasmādayuktametaditi| gṛhyamāṇasya cendriyeṇa viṣayasyā''varaṇādi anupalabdhikāraṇamupalabhyate tasmānnendriyadaurbalyādanupalabdhiraṇūnāṃ yathā nendriyadaurbalyācakṣuṣā'nupalabdhirgandhādīnāmiti || 14 || nyā. sū. || 4 || 2 || 15 || avayavāvayavaprasaṅgaścaivamā''pralayāt || 15 || yaḥ khalvavayavino'vayaveṣu vṛttipratiṣedhādabhāvaḥ soyamavayavasyāvayaveṣu prasajyamānaḥ sarvapralayāya vā kalpeta niravayavādvā nivarteta. ubhayathā copalabdhiviṣayasyābhāvaḥ tadabhāvādupalabdhyabhāvaḥ, upalabdhyāśrayaścāyaṃ vṛttipratiṣedhaḥ sa āśrayaṃ vyāghnan ātmaghātāya kalpate iti || 15 || nyā. sū. || 4 || 2 || 16 || athāpi--- na pralayaḥ-- aṇusadbhāvāt || 16 || avayavavibhāgamāśritya vṛttipratiṣedhādabhāvaḥ prasajyamāno niravayavāt paramāṇornivartate na sarvapralayāya kalpate| niravayavatvaṃ khalu paramāṇorvibhāgairalpataraprasaṅgasya (abhāvāt) yato nālpīyastatrāvasthānāt| loṣṭasya khalu pravibhajyamānāvayavasyā'lpataramalpatamamuttaramuttaraṃ bhavati sa cācamalpataraprasaṅgaḥ yasmānnalpataramasti= yaḥ paramo'lpastatra nivartate.
8.p3.7
yataśca nālpīyosti taṃ pṛramāṇuṃ pracakṣmahe iti || 16 || nyā. sū. || 4 || 2 || 17 || paraṃ vā truṭeḥ || 17 || avayavavibhāgasyā'navasthānād dravyāṇāmasaṃkhyeyatvāt truṭitvanivṛttiriti || 17 || nyā. sū. || 4 || 2 || 18 || athedānīmānupalambhikaḥ sarva nāstīti manyamāna āha--- ākāśavyatibhedāt tadanupapattiḥ || 18 || tasyā'ṇorniravayavasya nityasyānupapattiḥ, kasmāt ?. ākāśavyatibhedāt= antarbahiścāṇurākāśena samāviṣṭaḥ= vyatibhinno vyatibhedāt sāvayavaḥ sāvayavatvādanitya iti || 18 || nyā. sū. || 4 || 2 || 19 || ākāśāsarvagatatvaṃ vā || 19 || athaitanneṣyate= paramāṇorantarnāstyākāśamiti ? asarvagatatvaṃ prasajyate iti || 19 || nyā. sū. || 4 || 2 || 20 || antarbahiśca kāryadravyasya kāraṇāntaravacanādakārye tadabhāvaḥ || 20 || ’antaḥ’ iti pihitaṃ kāraṇāntaraiḥ kāraṇamucyate, ’bahiḥ’ iti ca vyavadhāyakamavyavahitaṃ kāraṇamevocyate. tadetat kāryadravyasya saṃbhavati. nā'ṇoḥ-- akāryatvāt= akārye hi paramāṇāva'ntarnbahirityasyābhāvaḥ, yatra cāsya bhāvo'ṇukāryaṃ tat na paramāṇuḥ, yato hi nālpataramasti sa paramāṇuriti || 20 || nyā. sū. || 4 || 2 || 21 || sarvasaṃyogaśabdavibhavācca sarvagatam || 21 || yatra kvacidutpannāḥ śabdā vibhavantyākāśe= tadāśrayā bhavanti. manobhiḥ paramāṇubhistatkāryaiśca saṃyogā bhavantyākāśe. nā'saṃyuktamākāśena kiṃcinmūrtadravyamupalabhyate tasmānnā'sarvagatamiti || 21 || avyūhāviṣṭambhavibhutvāni cākāśadharmāḥ || 22 ||
8.p3.8
saṃsarpatā pratighātinā dravyeṇa na vyūhyate tathā kāṣṭhenodakam, kasmāt ?, niravayavatvāt, sarpacca pratighāti dravyaṃ na viṣṭabhnāti= nāsya kriyāhetuṃ guṇaṃ pratibadhnāti, kasmāt ? asparśatvāt viparyaye hi viṣṭambho dṛṣṭa iti, sāvayave sparśavati dravye dṛṣṭaṃ dharmaṃ viparīte nāśaṅkitumarhati || aṇvavayavasyāṇutaratvaprasaṅgādaṇukāryapratiṣedhaḥ || sāvayavatve cā'ṇoraṇvavayavo'ṇutara iti prasajyate, kasmāt ?, kāryakāraṇadravyayoḥ parimāṇabhedadarśanāt. tasmādaṇvavayavasyāṇutaratvam, yastu sāvayavaḥ aṇukāryaṃ taditi. tasmādaṇukāryamidaṃ pratiṣidhyate iti| kāraṇavibhāgācca kāryasyānityatvaṃ nā''kāśavyatibhedāt= loṣṭasyāvayavavibhāgādanityatvaṃ nā''kāśasamāveśāditi || 22 || nyā. sū. || 4 || 2 || 23 || mūrtimatāṃ ca saṃsthānopapatteravayavasadbhāvaḥ || 23 || paricchinnānāṃ hi sparśavatāṃ saṃsthānaṃ trikoṇaṃ caturasraṃ samaṃ parimaṇḍalamityupapadyate yattat saṃsthānaṃ so'vayavasaṃniveśaḥ parimaṇḍalāścāṇavastasmāt sāvayavā iti || 23 || nyā. sū. || 4 || 2 || 24 || saṃyogopapatteśca || 24 || madhye sanna'ṇuḥ pūrvāparābhyāmaṇubhyāṃ saṃyuktastayorvyavadhānaṃ kurute. vyavadhānenā'nunamīyate-- pūrvabhāgena pūrveṇāṇunā saṃyujyate parabhāgena pareṇāṇunā saṃyujyate. yau tau pūrvāparau bhāgau tāva'syā'vayavau. evaṃ sarvataḥ saṃyujyamānasya sarvato bhāgā avayavā iti || 24 || yattāvat-- "mūrtimatāṃ saṃsthānopapatteravayavasadbhāvaḥ 23" iti. atroktam| kimuktam ?, ’vibhāgālpataraprasaṅgasya yato nālpīyastatra nivṛtteḥ, aṇvavayavasya cāṇutaratvaprasaṅgādaṇukāryapratiṣedhaḥ’ iti|
8.p3.9
yatpunaretat-- "saṃyogopapatteśca" iti ?, sparśavattvād vyavadhānam. āśrayasya cā'vyāptyā bhāgabhaktiḥ uktaṃ cātra-- sparśavānaṇuḥ sparśavatoraṇvoḥ pratighātāt vyavadhāyako na sāvayavatvāt, sparśavattvācca vyavadhāne satya'ṇusaṃyogo nāśrayaṃ vyāpnotīti bhāgabhaktirbhavati= bhāgavānivāyamiti, uktaṃ nātra-- ’vibhāge|lpataraprasaṅgasya yato nālpīyastatrāvasthānāt. tadavayavasya cāṇutaratvaprasaṅgādaṇukāryapratiṣedhaḥ’ iti || nyā. sū. || 4 || 2 || 26 || mūrtimatāṃ ca saṃsthānopapatteḥ saṃyogopapatteśca paramāṇūnāṃ sāvayavattvamitihetvoḥ--- anavasthākāritvādanavasthānupapatteścāpratiṣedhaḥ || 25 || yāvad mūrtimad yāvacca saṃyujyate tat sarvaṃ sāvayavamityanavasthākāriṇāvimau hetū. sācānavasthā nopapadyate. satyāmanavasthāyāṃ satyau hetū syātāṃ. tasmādapratiṣedhoyaṃ niravayavatvasyeti| vibhāgaśca vibhajyamānahānernopapadyate tasmāt pralayāntatā nopapadyate iti| anavasthāyāṃ capratyadhikaraṇaṃ dravyāvayavānāmānantyāt parimāṇabhedānāṃ gurutvasya cāgrahaṇaṃ samānaparimāṇatvaṃ cā'vayavāvayavinoḥ paramāṇvavayavavibhāgādūrdhvamiti || 25 || yadidaṃ bhavān buddhirāśritya ’buddhiviṣayāḥ santi’ iti manyate mithyābuddhaya etāḥ, yadi hi tattvabuddhayaḥ syurbuddhyā vivecane kriyamāṇe yathātmyaṃ buddhiviṣayāṇāmupalabhyeta--- buddhyā vivecanāttu bhāvānāṃ yāthātmyānupalabdhistantvapakarṣaṇe paṭasadbhāvānupalabdhivattadanupalabdhiḥ || 26 ||
8.p3.10
yathā ’ayaṃ tanturayaṃ tantuḥ’ iti pratyekaṃ tantuṣu vivicyamāneṣu nārthāntaraṃ kiṃcidupalabhyate yat paṭabuddherviṣayaḥ syāt-- yāthātmyānupalabdheḥ, asati viṣaye paṭabuddhirbhavantī mithyābuddhirbhavati, evaṃ sarvatreti || 26 || nyā. sū. || 4 || 2 || 27 || vyāhatatvādahetuḥ || 27 || yadi buddhyā vivecanaṃ bhāvānām ? na sarvabhāvānāṃ yāthātmyānupalabdhiḥ, atha sarvabhāvānāṃ yāthātmyānupalabdhiḥ ? na buddhyā vivecanaṃ bhāvānām, buddhyā vivecanaṃ ca yāthātmyānupalabdhiśceti vyāhanyate. taduktam--- "avayavāvayavaprasaṅgaścaivamā''pralayāt 15" iti || 27 || nyā. sū. || 4 || 2 || 28 || tadāśrayatvāda'pṛthaggrahaṇam || 28 || kāryadravyaṃ kāraṇadravyāśritaṃ tatkāraṇebhyaḥ pṛthaṅ nopalabhyate. viparyaye pṛthak grahaṇāt= yatrā''śrayāśritabhāvo nāsti tatra pṛthag grahaṇamiti, buddhyā vivecanāttu bhāvānāṃ pṛthag grahaṇam= atīndriyeṣvaṇuṣu yadindriyeṇa gṛhyate tadetayā buddhyā vivicyamānamanyaditi || 28 || nyā. sū. || 4 || 2 || 29 || pramāṇataścāthapratipatteḥ || 29 || buddhyā vivecanād bhāvānāṃ yāthātmyopalabdhiḥ= yadasti yathā ca yannāsti yathā ca tatsarvaṃ pramāṇata upalabdhyā sidhyati, yā ca pramāṇata upalabdhistad buddhyā vivecanaṃ bhāvānāṃ tena sarvaśāstrāṇi sarvakarmāṇi sarve ca śarīriṇāṃ vyavahārā vyāptāḥ-- parīkṣamāṇo hi buddhyā'dhyavasyati-- ’idamasti idaṃ nāsti’ iti. tatra ca na sarvabhāvānupapattiḥ || 29 || nyā. sū. || 4 || 2 || 30 || pramāṇānupapattyupapattibhyām || 30 || evaṃ ca sati sarvaṃ nāstīti nopapadyate, kasmāt ?.
8.p3.11
pramāṇānupapattyupapattibhyām= yadi sarvaṃ nāstīti pramāṇamupapadyate ? sarvaṃ nāstītyetad vyāhanyate, atha pramāṇaṃ nopapadyate ? sarvaṃ nāstītyasya kathaṃ siddhiḥ ?, atha pramāṇamantareṇa siddhiḥ ? sarvamastītyasya kathaṃ na siddhiḥ || 30 || nyā. sū. || 4 || 2 || 31 || svapnavaviṣayābhimānavadayaṃ pramāṇaprameyābhimānaḥ || 31 || yathā svapne na viṣayāḥ santi atha cābhimāno bhavati. evaṃ na pramāṇāni prameyāṇi ca santi atha ca pramāṇaprameyābhimāno bhavati || 31 || nyā. sū. || 4 || 2 || 32 || māyāgandharvanagaramṛgatṛṣṇikāvadvā || 32 || nyā. sū. || 4 || 2 || 33 || hetvabhāvādasiddhiḥ || 33 || ’svapnānte viṣayābhimānavat pramāṇaprameyābhimāno na punarjāgaritānte viṣayopalabdhivat’ ityatra heturnāsti. hetvabhāvādasiddhiḥ| svapnānte cāsanto viṣayā upalabhyante ityatrāpi hetvabhāvaḥ || pratibodhe'nupalambhāditicet ? pratibodhaviṣayopalambhādapratiṣedhaḥ| yadi pratibodhe'nupalambhāt svapne viṣayā na santīti ? tarhi ye ime pratibuddhena viṣayā upalabhyante (te) upalambhāt santīti-- viparyaye hi hetusāmarthyam= upalambhābhāve sati anupalambhādabhāvaḥ sidhyati, ubhayathā tvabhāve nānupalambhasya sāmarthyamasti. yathā pradīpasyābhāvād rūpasyādarśanamiti, tatra bhāvenābhāvaḥ samarthyate iti| svapnāntavikalpe ca hetuvacanam| "svapnaviṣayābhimānavat" iti bruvatā svapnāntavikalpe heturvācyaḥ, kaścitsvapno bhayopasaṃhitaḥ kaścit pramodopasaṃhitaḥ kaścidubhayaviparītaḥ kadācit svapnameva na paśyatīti, nimittavatastu svapnaviṣayābhimānasya nimittavikalpād vikalpopapattiḥ || 33 || nyā. sū.
8.p3.12
|| 4 || 2 || 34 || smṛtisaṃkalpavacca svapnaviṣayābhimānaḥ || 34 || pūrvopalabdhaviṣayaḥ, yathā smṛtiśca saṃkalpaśca pūrvopalabdhaviṣayau na tasya pratyākhyānāya kalpete. tathā svapne viṣayagrahaṇaṃ pūrvopalabdhaviṣayaṃ na tasya pratyākhyānāvaya kalpate iti. evaṃ dṛṣṭaviṣayaśca svapnānto jāgaritāntena| yaḥ suptaḥ svapnaṃ paśyati sa eva jāgrat svapnadarśanāni pratisaṃdhatte-- ’idamadrākṣam’ iti. tatra jāgradbuddhivṛttivaśāt svapnaviṣayābhimāno mithyeti vyavasāyaḥ= sati ca pratisaṃdhāne yā jāgrato buddhivṛttistadvaśādayaṃ vyavasāyaḥ-- svapnaviṣayābhimāno mithyeti| ubhayāviśeṣe tu sādhanānarthakyam| yasya svapnāntajāgaritāntayoraviśeṣastasya "svapnaviṣayābhimānavat" iti sādhanamanarthakam-- tadāśrayapratayākhyānāt= atasmiṃstaditi ca vyavasāyaḥ pradhānāśrayaḥ= apuruṣe sthāṇau puruṣa iti (yaḥ) vyavasāyaḥ sa pradhānāśrayaḥ-- na khalu puruṣe'nupalabdhe puruṣa itya'puruṣe vyavasāyo bhavati, evaṃ svapnaviṣayasya vyavasāyaḥ-- ’hastinamadrākṣam’ ’parvatamadrākṣam’ iti pradhānāśrayo bhavitumarhati || 34 || nyā. sū. || 4 || 2 || 35 || evaṃ ca sati--- mithyopalabdhivināśastattvajñānāt svapnaviṣayābhimāna- praṇāśavat pratibodhe || 35 ||
8.p3.13
sthāṇau ’puruṣoyam’ itivyavasāyo mithyopalabdhiḥ= atasmiṃstaditijñānam, sthāṇau ’sthāṇuḥ’ itivyavasāyastattvajñānam, tattvajñānena ca mithyopalabdhirnivartyate-- nārthaḥ sthāṇupuruṣasāmānyalakṣaṇaḥ, yathā pratibodhe yā jñānavṛttistayā svapnaviṣayābhimāno nivartyate-- nārtho viṣayasāmānyalakṣaṇaḥ, tathā māyagandharvanagaramṛgatṛṣṇikāṇāmapi yā buddhayaḥ (tāḥ) atasmiṃstaditivyavasāyāstatrāpyanenaiva kalpena mityopalabdhivināśastattvajñānād. nārthapratiṣedha iti| upādānavacca māyādiṣu mithyājñānam. prajñāpanīyasarūpaṃ ca dravyamupādāvaya sādhanavān parasya mithyādhyavasāyaṃ karoti sā māyā, nīhāraprabhatīnāṃ nagarasarūpasaṃniveśe dūrād nagarabuddhirutpadyate viparyaye tadabhāvāt, sūryamarīciṣu bhaumenoṣmaṇā saṃsṛṣṭeṣu spandamāneṣūdakabuddhirbhavati-- sāmānyagrahaṇāt. antikasthasya viparyaye tadabhāvāt, kvacit kadācit kasyacicca bhāvād nā'nimittaṃ mithyājñānam| dṛṣṭaṃ ca buddhidvaitaṃ māyāprayoktuḥ parasya cadūrāntikasthayorgandharvanagaramṛgatṛṣṇikāsu suptapratibuddha yośca svapnaviṣaye. tadetat sarvasyābhāve= nirupākhyatāyām= nirātmakatve nopapadyate iti || 35 || nyā. sū. || 4 || 2 || 36 || buddheścaivaṃ nimittasadbhāvopalambhāt || 36 || mityābuddheścārthavada'pratiṣedhaḥ, kasmāt ?, nimittopalambhāt sadbhāvopalambhācca= upalabhyate mithyābuddhinimittaṃ mithyābuddhiśca pratyātmamutpanna gṛhyate-- saṃvedyatvāt. tasmāt mithyābuddhirapyastīti || 36 || nyā. sū. || 4 || 2 || 36 || tattvapradhānabhedācca mithyābuddherdvaividhyopapattiḥ || 37 || tattvaṃ sthāṇuriti. pradhānaṃ puruṣa iti.
8.p3.14
tattvapradhānayoralopāt= bhedāt sthāṇau puruṣa iti mithyābuddhirutpadyate-- sāmānyagrahaṇāt, evaṃ patākāyāṃ balāketi loṣṭe kapota iti, na tva'samāne viṣaye mithyābuddhīnāṃ samāveśaḥ-- sāmānyagrahaṇavyavasthānāt| yasya tu nirātmakam= nirupākhyaṃ sarva tasya samāveśaḥ prasajyate| gandhādau ca prameye gandhādibuddhayo mithyā'bhimatāstattvapradhānayoḥ sāmānyagrahaṇasya cābhāvāt tattvabuddhaya eva bhavanti, tasmādayuktametat-- ’pramāṇamapreyabuddhayo mithyā’ iti || 37 || nyā. sū. || 4 || 2 || 38 || "doṣanimittānāṃ tattvajñānādahaṅkāranivṛttiḥ 4-2-1" ityuktam. atha kathaṃ tattva jñānamutpadyate ? iti--- samādhiviśeṣābhyāsāt || 38 || sa tu pratyāhṛtasyendriyārthebhyo manaso dhārakeṇa prayatnena dhāryamāṇasyātmanā saṃyogastatvabubhutsāviśiṣṭaḥ, sati hi tasminnindriyārtheṣu buddhayo notpadyante tadabhyāsavaśāt tattvabuddhirutpadyate || 38 || nyā. sū. || 4 || 2 || 39 || na-- arthaviśeṣāprābalyāt || 39 || anicchatopi buddhyutpatternaitad yuktam, kasmāt ? arthaviśeṣaprābalyāda'bubhutsamānasyāpi buddhyutpattirdṛṣṭā yathā stanayitnuśabdaprabhṛtiṣu. tatra samādhiviśeṣo nopapadyate || 39 || nyā. sū. || 4 || 2 || 40 || kṣudādibhiḥ pravartanācca || 40 || kṣutpipāsābhyāṃ śītoṣṇābhyāṃ vyādhibhiścānicchatopi buddhayaḥ pravartante tasmādaikāgryā nupapattiriti || 40 || nyā. sū. || 4 || 2 || 41 || astvetat samādhivyutthānanimittaṃ samādhipratyanīkaṃ ca. sati tvetasmin--- pūrvakṛtaphalānubandhāt tadutpattiḥ || 41 || pūrvakṛtaḥ= janmāntaropacitastattvajñānaheturdharmapravivekaḥ.
8.p3.15
phalānubandhaḥ= yogābhyāsamāmarthya, niṣphale hyabhyāse nābhyāsamādriyeran. dṛṣṭaṃ hi laukikeṣu karmasva'bhyāsasāmarthyam || 41 || nyā. sū. || 4 || 2 || 42 || pratyanīkaparihārārthaṃ ca--- araṇyaguhāpulinādiṣu yogābhyāsopadeśaḥ || 42 || yogābhyāsajanito dharmo janmāntarepyanuvartate, pracayakāṣṭhāgate tattvajñānahetau dharme prakṛṣṭāyāṃ samādhibhāvanāyāṃ tattvajñānamutpadyate iti, dṛṣṭaśca samādhinā'rthaviśeṣaprābalyābhibhavaḥ-- ’nāhametadaśrauṣam nāhametadajñāsiṣam-- anyatra me mano'bhūt’ ityāha laukika iti || 42 || nyā. sū. || 4 || 2 || 43 || yadyarthaviśeṣaprābalyādanicchatopi buddhyutpattiranujñāyate ?--- apavargepyevaṃ prasaṅgaḥ || 43 || muktasyāpi bāhyārthasāmarthyād buddhaya utpadyeranniti || 43 || nyā. sū. || 4 || 2 || 44 || na-- niṣpannāvaśyambhāvitvāt || 44 || karmavaśānniṣpanne śarīre ceṣṭendriyārthāśraye nimittabhāvādavaśyambhāvī buddhīnāmutpādaḥ, na ca prabalopi san bāhyo'rtha ātmano buddhyutpāde samartho bhavati-- tasyendriyeṇa saṃyogād buddhyutpāde sāmarthyaṃ dṛṣṭamiti || 44 || nyā. sū. || 4 || 2 || 45 || tadabhāvaścāpavarge || 45 || tasya= buddhinimittāśrayasya śarīrendriyasya dharmādharmābhāvādabhāvo'pavarge. tatra yaduktam-- "aṇvargepyevaṃ prasaṅgaḥ 43" iti tadayuktam, tasmāt sarvaduḥkhavimokṣopavargaḥ| yasmāt sarvaduḥkhabījaṃ sarvaduḥkhāyatanaṃ cāpavarge vicchidyate tasmāt sarveṇa duḥkhena vimuktirapavargaḥ. na nirbījaṃ nirāyatanaṃ ca duḥkhamutpadyate iti || 45 || nyā. sū. || 4 || 2 || 46 ||
8.p3.16
tadarthaṃ yamaniyamābhyāmātmasaṃskāro yogāccādhyātmavidhyupāyaiḥ || 46 || tasya= apavargasyādhigamāya yamaniyamābhyāmātmasaṃskāraḥ, yamaḥ= samānamāśramiṇāṃ dharmasādhanam, niyamastu viśiṣṭamdva ātmasaṃskāraḥ punaradharmahānaṃ dharmopacayaśca, yogaśāstrāccādhyātmavidhiḥ pratipattavyaḥ sa punaḥ-- tapaḥ prāṇāyāmaḥ pratyāhāro dhyānaṃ dhāraṇeti, indriyaviṣayeṣu prasaṃkhyānābhyāso rāgadveṣaprahāṇārthaḥ, upāyastu yogācāravidhānamiti || 36 || nyā. sū. || 4 || 2 || 47 || jñānagrahaṇābhyāsastadvidyaiśca saha saṃvādaḥ || 47 || "tadartham" itiprakṛtam| jñāyate'neneti jñānam= ātmavidyāśāstraṃ tasya grahaṇam= adhyayanadhāraṇe, abhyāsaḥ= satatakriyā= adhyayanaśravaṇacintanāni, tadvidyaiśca saha saṃvāda iti prajñāparipākārthaṃ, paripākastu saṃśayacchedanam avijñātārthabodhaḥ adhyavasitābhyanujñānamiti, samāpavādaḥ saṃvādaḥ || 47 || nyā. sū. || 4 || 2 || 48 || "tadvidyaiśca saha saṃvādaḥ" ityavibhaktārthaṃ vacanaṃ vibhajyate--- taṃ śiṣyagurusabrahmacāriviśiṣṭaśreyorthibhiranasūyubhirabhyupeyāt || 48 || etannigadenaiva nītārthamiti || 48 || nyā. sū. || 4 || 2 || 49 || yadi manyeta-- pakṣapratipakṣaparigrahaḥ pratikūlaḥ parasyeti--- pratipakṣahīnamapi vā prayojanārthamarthitve || 49 || "tamabhyupeyāt" itivartate, parataḥ prajñāmupāditsamānastattvabubhutsāprakāśanena svapakṣamanavasthāpayan svadarśanaṃ pariśodhayediti || 49 || nyā. sū. || 4 || 2 || 50 || anyonyapratyanīkāni ca prāvādukānāṃ darśanāni svapakṣarāgeṇa caike nyāyamativartante.
8.p3.17
tatra-- patattvādhyavasāyasaṃrakṣaṇārthaṃ jalpavitaṇḍe bījaprarohasaṃrakṣaṇārthaṃ kaṇṭakaśākhāvaraṇavat || 50 || anutpannatattvajñānānāma'prahīṇadoṣāṇāṃ tadarthaṃ ghaṭamānānāmetaditi || 50 || nyā. sū. || 4 || 2 || 51 || vidyānirvedādibhiśca pareṇāvajñāyamānasya--- tābhyāṃ vigṛhya kathanam || 41 || vigṛhyeti vijigīṣayā na tattvabubhutsayeti, tadedat vidyāpālanārthaṃ na lābhapūjākhyātyarthamiti || 51 || || iti śrīvātsyāyanaviracite nyāyabhāṣye caturthodhyāyaḥ samāptaḥ ||