Pramāṇa · Search · About · API

Shrutirahasya 4.1

Śrutirahasya 4.1

Language
Sanskrit

4.1.1

varṣati megha udakamiva | pūrvoktasevādyupadeśapātrāpātravivekaṃ vinā bhaktebhyo'laukikasāmarthyaṃ sāyujyaṃ sevopayogideho vaikuṇṭhādiṣviti phalaṃ varṣati dadātītyarthaḥ | bhātīti bhaḥ
svatejasā bhaktānāṃ sakaladoṣadūrīkaraṇadvārā sarvotkṛṣṭatvena bhāti | vṛṣabhāsau bhaśceti
vṛṣabhaḥ | etādṛśagurustu śrīvallabhācārya eva
bdopādānaṃ ‘parokṣapriyā ha vai devā’ iti śruteḥ | vāṇyopadeśadvārā bhaktebhyaḥ phalapradānayathā śrīmadārādhyacaraṇaiśceyaṃ śrutiḥ pūrṇapuruṣottamavarṇanapūrvakaṃ pūrṇapuruṣottamaprāptyarthaṃ gurūpasattiḥ kāryetyuktvā śrīvallabhācāryagurusvarūpanirūpaṇaṃ kṛtam | tathā śrīmatprabhucaraṇai ‘rjñānādhiko
bhaktimārga’ iti siddhāntamuktāvalīpadyavivaraṇe bhakteḥ śreṣṭhatāṃ nirūpayituṃ ‘tamu stotāra’ iti
mantramupanyasya tasya vivaraṇe nāmasvarūpajñānārthaṃ gurūpastiḥ kāryetyuktvā gurusvarūpanirūpaṇaṃ
kṛtam | tannirūpaṇena śrīvallabhācāryo gurureva phalati, sa eva śrīmatprabhūṇāṃ granthastadarthaśca
mayā vyutpādyate | tathā hi--'taṃmu stotāraḥ pūrvyaṃ yathā vida ṛtasya garbha januṣā pipartana
āsya jānanto nāma cidvivaktana mahaste viṣṇo sumatiṃ bhajāmaha' iti || he stotāro
madutkarṣavarṇanaparāḥ, pūrvyaṃ sarvakāraṇakāraṇarūpaṃ taṃ lokavedaprasiddhaṃ śrīmatpuruṣottamaṃ yathāvadvidanti
tatsvarūpamiti tathābhūtāḥ ṛtasya sūnṛtavāṇīrūpasya vedasya garbhaṃ rūpaṃ svodarasthaṃ vedaṃ viśvahitārthaṃ brahmaṇe upadiṣṭavān iti | tathā januṣā janmanaiva sampūrṇaṃ na tu kṣaṇayāmamātreṇa pipartana

4.1.2

pūrtiyuktaṃ santuṣṭaṃ kuruta | atra yathāvittvoktyā pūrṇajñānānāṃ dehendriyaprāṇāntaḥkaraṇajīvāṃstadarthameva tadbhajanārthamevopayuktān kuruteti bhaktimārga eva viniyoga upadiśyate | tena sphuṭameva
jñānamārgādbhaktimārgasyādhikyamavagamyate | bhaktiṃ vinā na ko'pi puruṣārthaḥ sidhyatīti hṛdayenāha
āsya jānanta iti | agre dehādiviniyogāsaktau āsamantājjānanto'khaṇḍaśabdabrahmarūpaṃ
na tu laukikaśabdasvarūpamiti nāmasvarūpaṃ jānantastadeva vivaktana | viśeṣaṇaṃ cedaṃ adhikamāhātmyādyajñāne nāmamātramutkīrtayitum | etenaiva bhagavatsvarūpatanmāhātmyādikaṃ jñātaṃ bhaviṣyatītyāśayenāha nāma svarūpaṃ ciditi | cidityupalakṣaṇaṃ saccidānandamityarthaḥ | nāmasvarūpājñāne tadupadeṣṭṛgurūpasattiḥ kāryetyāśayenāha mahasta ityādi | te tvatsaṃbandhinaṃ sumatiṃ nirdoṣapūrṇaguṇatvena bhavantaṃ jānantaṃ bhagavadbhaktaṃ bhajāmahe | sa na svatejasā parājñānanirāsaka ityāha
maha iti | tejorūpamityarthaḥ | svahṛdi sarvadā śrīkṛṣṇaprākaṭyenotsāhamakamiti vā | etena
jñānināṃ bhaktimārga evopadiṣṭo bhavatīti śrīmatprabhūṇāṃ granthaḥ
atra gurūpasattiḥ kāryetyuktyā 'śrīkṛṣṇattānaṃdo guru'riti vākyācchrīvallabhācārya eva
tejorūpamityanenānyeṣāṃ tannāmāṣṭāṅgavandamukhāravindādhiṣṭhātrādidaivikavidhānastejorūpa uditaḥ
prakāramāha | roravīti bhaktān prati vacanadvārā pūrvoktaṃ sarvaṃ punaḥ punaḥ atiśayena rauti

4.1.3

nāmamantrabrahmasambandhamantragranthānupadiśati | upadeśamātreṇaiva bhaktānāmavāntaraphalamāha | mahosumatimityanena śabdabrahmavettāram | yadvā sumatimityatra suṣṭhu matirmahālakṣmīrbhāryā yasya taṃ
sumaṃjānaya iti vat | etena pūrṇapuruṣottamarūpatoktā | nirdoṣapūrṇaguṇatvena bhagavantaṃ jānantamityuktyā sarvajñatvaṃ śrīkṛṣṇajñānadātṛtvaṃ ca sūcitaṃ sākārabrahmavādasthāpakatvaṃ vedapāragatvaṃ ca
'śrīkṛṣṇajñānado guruḥ | sākārabrahmavādaikasthāpako vedapāraga' iti sarvottame | utsavātmakamiti
'sphūrjadrāsādilāmṛtajaladhibhirākrāntasarvo'pi śaśvadi'ti pramunaraṇāḥ | bhajāmahe sevāmaha
ityarthaḥ | sevā ca kāyavāṅmanobhistadekaparatvena tanujāvittajāmānasīrūpā | evaṃ ca śrīmadācāryasevakānāmeva rasāsvāda iti dik
atha catvāriśṛṅgetyasya śrīmadācāryaparatvenārthaḥ pradarśyate | tathā hi | 'vedāḥ śrīkṛṣṇavākyāni vyāsasūtrāṇi caiva hi | samādhibhāṣā vyāsasya pramāṇaṃ taccatuṣṭayami' ti tattvadīpoktāni catvāri pramāṇāni śṛṅgāḥ pradhānāni | prādhānyaṃ caitadvirodhenānyapramāṇaprāmāṇyavattvam | 'etadviruddhaṃ yatsvasya na tanmānaṃ kathaṃcane'ti tatraivoktatvāt | 'aviruddhaṃ tu yattvasya
pramāṇaṃ tacca nānyathe'tyapi tatraiva | trayaḥ pādāḥ vivekadhairyāśrayarūpāḥ | dve śīrṣe | śīrṣaśabdo
mukhyavācakastena śrīgopīnāthaśrīviṭhṭhalanāthau putrau ācāryaratnamiti vākyāddvayoḥ śrībaladevaśrīkṛṣṇarūpatvācchīrṣatvenopādānam 'bhuvi bhaktipracāraikakṛte svānvayakṛn pite'ti vākyājjīvoddhārārthameva svavaṃśaprākaṭyakaraṇācchrīmadācāryasaptapautrāṇāṃ karasthānīyatvamāha | saptahastāsaḥ

4.1.4

śrīgiridharaśrīgovindaśrībālakṛṣṇaśrīvallabhaśrīraghunāthaśrīyudunāthaśrīghanaśyāmākhyāḥ sapta pautrāḥ
hastasthānīyāḥ | yathā hastaiḥ padārthagrahaṇamevametairjīvānā maṅgīkāra iti bhāvaḥ | asya śrīvallabhācāryasya | vāradvayamidaṃśabdopādānenāntaraṅgabhaktānāṃ śrīmadācāryanaikaṭyaṃ dhvanitam | tridhā
triprakāreṇa bhaktivarddhinyuktaiḥ snehāsaktivyasanairbaddhaḥ sakalakāmapūraka ityāha | vṛṣabhaḥ vṛṣabhaśabdena dharma ucyate | tena dharmasvarūpaḥ dharmarakṣaṇārthamevāvatāra iti sūcayituṃ vṛṣabhapadopādānam
'yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata | abhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjāmyahami'ti
gītoktaṃ sūcitam | yadvā 'ṛṣivṛṣibhyāṃ bha' iti sūtreṇa 'vṛṣu secane' asmāddbhapratyaye varṣati
bhaktamanorathāniti vṛṣabhaḥ | varṣaṇārthakadhātughaṭitaprayogeṇa yathā meghādivarṣaṇena tāpa upaśāmyati
tathā śrīmadācāryāṇāṃ kṛpārasavarṣaṇena sakalatāpopaśāmakateti sūcitam | kiṃca yathā meghaḥ
svecchayaiva varṣati tathā śrīmadācāryā apīti vallabhapadasyārtha urarīkṛtaḥ | tatra saṃvaraṇārthakavalladhātornapratyaye valla ityasya niṣpattiḥ | svīkāraśca svecchayaivetyanupadamevoktam | yameveti śruteḥ
sa cāsau maśceti paryoyatayā nāmaniruktiruktā | śrīmadācāryā avatīrya bhagavannāmnaiva jīvoddhāra
iti sūcayituṃ nāmopadeśādi kurvantītyāha roravīti | nāmamantrabrahmasambandhamantrādi kathayati
nanu jīvānāṃ duṣṭatvā'jīvāḥ svabhāvato duṣṭā' itivākyātteṣāṃ doṣanirasanamantarā noddhāra iti

4.1.5

devo martyāṃ āviveśa bhaktānāmavidyāyā bhasmasātkaraṇārthaṃ mahastejaḥ etādṛśo devo rāsakrīḍāsthapuruṣottamaḥ martyān puṣṭimārgīyajīvān āviveśa dehendriyāntaḥkaraṇeṣu praviṣṭaḥ
'praviṣṭaḥ karṇarandhreṇa svānāṃ bhāvasaroruha 'miti vākyāt | pūrvaṃ vyākhyātam
catuḥśṛṅgaviśiṣṭā gāvo vyāpivaikuṇṭhagolokasthāstatra pramāṇabhūta | śrutiḥ| prathamāṣṭake
tṛtīyaprapāṭhake ṣaṣṭhānuvāke'yaṃ mantraḥ- 'te te dhāmānyuśmasi gamadhyai gāvo yatra bhūriśrṛṅgā
ayāsaḥ | atrāha tadurugāyasya viṣṇoḥ paramaṃ padamavabhāti bhūreḥ', ' viṣṇoḥ karmāṇi
paśyata yato vratāni paspaśe | indrasya yujyaḥ sakhā', 'tadviṣṇoḥ paramaṃ padaḥsadā paśyanti
sūrayaḥ | divīva cakṣurātatam ' | asyārthaḥ- te tāni prasiddhāni te tava dhāmāni sthānāni
te te tava tava dhāmāni vā govardhanādribhūpāṇarūpaśvetadvīpa ramāvaikuṇṭhavyāpivaikuṇṭhādīni vedāḥ
vayaṃ gamadhyai gantuṃ uśmasi kāmayāmahe | athavā gamadhyai gacchanti jīvā yeṣu tāni gāni
gatisthānāni gānāṃ madhyastasmin gatisthāneṣu madhye yatra yasmin sthāne bhūriśrṛṅgā gāvaḥ
mahacchṛṅgāḥ catuḥśṛṅgā vā | yathā airāvatasya catvāro dantāstathā alaukikāścatuḥśṛṅgā
karmāṇi paśyata | bhūriśrṛṅgā gāva iti kathanānurodhādgocāraṇādīni karmāṇi, indrasyeti divīva ceti vakṣyamāṇānurodhādrāsakrīḍādīni karmāṇi, bahuvacanānurodhānnityalīlāsthāni karmāṇi sarvāṇyeva sambhavantītyarthaḥ | paśyateti kathanena tādṛśabhagavadīyānāṃ darśanādhikāraḥ kathitaḥ | tena sevāphaloktasevopayogideho vaikuṇṭhādiṣviti phalaṃ
dyotitam

4.1.6

bhagavadīyānāmiti | 'ta eva paśyantyacireṇa tāvakaṃ bhavapravāhoparamaṃ padāmbujami'ti
śrībhāgavatavākyena | evetyanena bhagavadbhaktātiriktānāṃ nādhikāraḥ sūcitaḥ
lāyāṃ gate'smim̐lloke sthitepi divīva yathā svarge loke aprākṛtacakṣuṣā ātataṃ avalokanaviṣayībhūtaṃ bhavati tathā goloke'laukikavigrahaviśiṣṭā bhagavantaṃ paśyanti | divīveti svargadṛṣṭāntakathanena tatra yathā rāsādikrīḍā | sā tvanityā | atra tādṛśī nityā
rāsādikrīḍā | atra cakṣuḥpadamekādaśendriyāṇāmupalakṣaṇam | tena sarvendriyairbhagavatsvarūpamātataṃ vyāptaṃ viṣayīkṛtamityarthaḥ
nanu ‘namo brahmaṇe namo astvagnaye namaḥ pṛthivyai nama oṣadhībhyaḥ | namo vāce
namo vācaspataye namo viṣṇave bṛhate karomī’ti śrutau ekasminviśeṣaṇe nama iti kathanena
sarvatra sambandhaḥ syādeveti punaḥ prativiśeṣaṇe nama iti kathanenaiśvaryādiṣaḍdharmidvayarūpāṣṭakaṃ jñāyate | na ca saptasu viśeṣaṇeṣu namaḥpadopādānātsaptarūpameveti vācyam | bṛhata
iti viśeṣaṇe caturthīkathanena pṛthagrūpatvaṃ jñāyate | dharmitvena rūpeṇa dharmiṇa ekatvepi saṃyogaviprayogadyotanārthaṃ viśeṣaṇadvayaṃ namo viṣṇave bṛhata iti | athavā viprayogātmakadharmirūpasya bhaktādhīnatvādṛsaśāstre nāyikāprādhānyācca namanaprayojanābhāvaḥ sūcitaḥ | ataḥ
paraṃ sarvatra namaḥpadakathanānurodhenāṣṭasvarūpātmakaṣaḍguṇadharmidvayasahitaṃ śrīmadācāryasvarūpaṃ
pradarśyate | tathāhi ‘namo brahmaṇe namo astvagnaye namaḥ pṛthivyai nama oṣadhībhyaḥ | namo

4.1.7

'vāce namo vācaspataye namo viṣṇave bṛhate karomi' | nama iti śrīmadācāryāṇāṃ puruṣottamarūpatvānjīvainamanameva karttavyamiti siddhāntānnamanamevoktam
nanu kutroktamācāryāṇāṃ brahmatvamityakāṅkṣāyāṃ chāndogye paṭhyate 'ātmānaṃ vaiśvānaramupāste sa sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣvātmasvannamattī'ti | atati vyāpnoti sarva'mityātmā | ātmānaṃ puruṣottamaṃ vaiśvānaraṃ śrīvallabha rūpadhāriṇam | 'vaiśvānaro vallabhākhya' iti
'vākyāt | nanu śrīmadācāryāṇāṃ śrīvallabha iti nāmaprasiddhistāṃ vihāya kathaṃ śrutau
'vaiśvānara iti nāmakathanamiti cenna | parokṣavādārthamidam | tatra 'parokṣapriyā iva devā'
yadā'smim̐lloke samāyānti tadā taduddhārārthaṃ śrīmadācāryāḥ prādurbhavantītyabhipretyoditaṃ viśve
enaṃ narā nayantīti niruktārthaḥ | yadvā viśve narā daivijīvāḥ śrīdāmodaradāsādayaḥ sevakā asya
śrīvallabhācāryasya | ‘nare saṃjñāyā’miti viśvaśabdasya dīrghaḥ | viśvānara eva vaiśvānaraḥ
svārthikaḥ prajñādyaṇ | yattu viśvānarasyāpatyamiti vyutpādya bidāditvādañityuktaṃ rāmāśramaistattu
laukikāgniparaśabdavyutpattiparam | śrutyarthastu vaiśvānarasya śrīvallabhācāryasya, sumatau suṣṭhu matirjñānaṃ yasyāṃ tasyāmājñāyāṃ vayaṃ syāma ājñākāriṇo vayaṃ bhavemeti kṛṣṇadevārākhyarājānaṃ pratyuktirvaiṣṇavānāṃ sarveṣāṃ brāhmaṇānām | yadvā sumatau kalyāṇyāṃ matau syāmeti niruktakārāḥ | yā
śrīmadācāryāṇāṃ buddhistasyāṃ syāma tadanusāriṇo vayaṃ bhavemeti tadarthaḥ | hi yataḥ kaṃ sukhaṃ

4.1.8

bhavatīti ato'smākaṃ sarveṣāmayaṃ rājā ācāryaḥ yathā bhavān svarājyasya tathāsmākamayamityarthaḥ | nanvetādṛśaścettarhi kiṃ kartavyamityabhipretyāhuḥ bhuvanānāmabhiśrīriti | sarveṣāṃ bhūtānāmabhiśrayaṇīya iti niruktakārāḥ| sarveṣāmaśrayaṇīyatvena saṃvanīyo'yamiti bhāvaḥ | abhiśrīḥ
śrayituṃ sevituṃ yogya ityarthaḥ | nanvanyepyācāryāḥ santīti kimayaṃ sevanīya iti tatrāhuḥ
ito jāto viśvamiti | ito'smācchrīvallabhākhyādviśvaṃ jagajjātaḥ prādurbhūtaḥ | jāta ityupalakṣaṇaṃ
sthitilayayoḥ, pūrvoktabhāratavacaneṣu nirūpitaṃ janmasthitilayādi, tenāsya brahmatvamato'yameva śaraṇayogyaḥ | nanvastu brahmatvamasmākaṃ kimāyātamiti cedasmadvaiṣṇavamārgasthāpanamanenaiva kṛtamityabhipretyāhuḥ idaṃ vicaṣṭa iti | idaṃ sākārabrahmavādasthāpanapūrvakabhagavatsevanaṃ vicaṣṭe, māyāvādakhaṇḍanapūrvakamuktavān | kiñcāsya calane śrīpuruṣottamā api saha calantīti sadā puruṣottamā na
tyajantītyavaśyaṃ sevanīya ityabhipretyāhuḥ vaiśvānaro yatata ityādi | vaiśvānaraḥ śrīvallabhākhyaḥ
sūryeṇa | saratīti sūryaḥ puruṣottamaḥ | yadvā sūryaśabdena sūrvāntarvartī puruṣottamo lakṣyate | tena
saha yatate māyāvādanirāsārthaṃ daivoddhārārthaṃ ca yatate prayatnavān bhavatītyarthaḥ | etena paramakṛpālutvaṃ dhvanitam
iti śruteḥ . 'parokṣavādo vedo'yaṃ parokṣaṃ mama ca priya'miti bhagavadvākyācca | ata eva :
śrībhāgavate śrīrādhānāmoccāraṇaṃ spaṣṭatayā na kṛtaṃ parokṣeṇa kṛtam | upāste puṣṭimārgīyairbhaktaiḥ sevā kriyate | sarveṣu lokeṣu vaikuṇṭhādiṣu sarveṣu bhagavallokeṣu śrīmadācāryāṇāṃ

4.1.9

bhagavaddāsyarūpatvāttatropāsanaṃ yuktam | sarveṣu bhūteṣu brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdreṣu tattatpatnīṣu
ca 'strīśūdrādyuddhṛtikṣama' iti vākyāt ātmasu gosvāmiṣu 'svavaṃśe sthāpitāśeṣasvamāhātmya' iti vākyāt sarve puṣṭimārgīyāḥ vaiśvānaraṃ śrīvallabhamupāsata ityarthaḥ | annamatti
bhojanaṃ karoti | tatra śrīmadācāryāṇāṃ puruṣottamatvena prādurbhāve gītāmāmāṇyam | 'yadā
yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata |, abhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjāmyaham '
he bhārata, yadā yadā yasmin yasmin kāle dharmasya bhagavadbhaktyādirūpasya glāniḥ saṃkoco
bhavati | adharmasya jñānabhaktyādināśakasya abhyutthānamutpattirbhavati | hīti niścayena
tadā ātmānaṃ svasvarūpamahaṃ sṛjāmi arthācchrīmadācāryādirūpeṇetyarthaḥ
nanu śrīmadācāryāṇāṃ brahmatvādātmānaṃ vaiśvānaramiti śrutau vaiśvānaraśabdo'gnyādivācaka iticenna | vaiśvānaraśabdo brahmavācaka eva | tatra sūtraṃ pramāṇam 'vaiśvānaraḥ
sādhāraṇaśabdaviśeṣāt' | tatra ko nāma ātmā kiṃ brahmetyupakramya 'tasya ha vā etasyātmano vaiśvānarasya mūrdheva sutejā' ityādyāmnāyate | tatra vaiśvānaraśabdāt 'saṃvatsaro vā
agnirvaiśvānara' iti 'saṃvatsaro vai prajāpati'riti ca śruterhiraṇyagarbhopāsanaparamidaṃ vākyam
'etasya vaiśvānarasya mūrdhaiva sutejāścakṣurviśvarūpaḥ prāṇaḥ pṛthagvartmā sandeho bahulo
bastireva rayiḥ pṛthivyeva pādāvura eva vedirlomāni barhirhṛdayaṃ gārhapatyo manonvāhāryapacana
kiñcopakrame 'brahmātmapadaśravaṇāttadekavākyatvena brahmaparamidamiti saṃśaye hiraṇyagarbhasya

4.1.10

samaṣṭyabhimānitvena lokāvayavatvopapattestadupāsakasyānnabhojanātmakaphalasyāpi sambhavādudgarbhatvenāgnitrayātmakatvasyāpi yuktatvādviraṇyagarbhopāsanaparamidamiti prāpte ucyate
"vaiśvānaraḥ sādhāraṇaśabdaviśeṣāt" vaiśvānarapadavācyaḥ paramātmaiva | kutaḥ| ye'sminvākye
hiraṇyagarbhasādhāraṇyaśabdāḥ śrutāstebhyopi prādeśamātrasyaiva dyumūrdhatvādirūpe viśepāmnānāt | viruddhasarvadharmāśrayatvasarvabhavanasamarthatvaṃ paramātmana eva nānyasya sambhavati | ato
vaiśvānaraśabdo brahmaparaḥ
śrīmadācāryāṇāṃ puruṣottamatve śrībhāgavatasya samādhibhāṣāpramāṇaṃ bhagavadvākyam
'ācāryaṃ māṃ vijānīyānnāvamanyeta karhicit | na martyabuddhyā'sūyeta sarvadevamayo guruḥ'
āsyamāhavanīya ' ityāmnāyate | brahmapara iti | tena śrīmadācāryāṇāṃ brahmatvaṃ nirābādham
atra sūtre viśeṣastu bhāṣyādiṣu sphuṭa eva
karaṇamiti cenna | gurutvaṃ teṣāmeva sambhavatītyāhuḥ gururiti | ' śrīkṛṣṇajñānado guru'riti
vākyāt tadupadeṣṭā guruḥ | tasya lakṣaṇamāha 'kṛṣṇasevāparaṃ vīkṣya dambhādirahitaṃ naram
śrībhāgavatatattvajñaṃ bhajejjijñāsurādarāt |' etādṛśagurulakṣaṇaṃ śrīmadācāryeṣu śrīvallabhācāryeṣu śrīviṭṭhalanātheṣu vā | eṣāṃ kule 'asmatkulaṃ niṣkalaṅka' miti vākyāt anyaguroḥ
sakāśāt pūrṇapuruṣottamaprāptirna | 'mantropadeśamātreṇa narā muktāśca bhārata | pūrvaiśca koṭipuruṣaiḥ paraiḥ sārdhaṃ hareraho | koṭijanmārjitātpāpānmantragrahaṇamātrataḥ | muktāḥ śudhyanti
yatpūrvakarma nirmūlayanti ca'
sarveṣāṃ gurudvāraiva sadgatimāha 'putrāndārāṃśca śiṣyāṃśca sevakānbāndhavāṃstathā | yo

4.1.11

darśayati sanmārgaṃ sadgatistaddbhedguvam' || strīpuṃsorekagurorupadeśaścedbhātṛbhaginītisambandhaṃ
loke prasiddhaṃ niṣedhati smṛtiḥ 'ācāro dharmamārgaśca gururmantraśca devatāḥ| dampatyapatyabhūtyādyairekīkṛtya mahatphalam' | kiñca 'viṣṇutattvaṃ parijñāya hyekaṃ vānerubhedavat| dīkṣayenmedinīṃ sarvāṃ kiṃ punaścopasannatān
gurusevanabhagavatsevanayoḥ samatvamāha śrībhāgavate 'yasya sākṣādbhagavati jñānadīpaprade gurau| bhaktirna syātkṛtaṃ tasya manye kuñjaraśaucavat' | pādme 'gururbrahmā gururviṣṇurgururdevo maheśvaraḥ | gurureva paraṃ brahma tasmai śrīgurave namaḥ | yo mantraḥ sa guruḥ sākṣādyo
guruḥ sa hariḥ smṛtaḥ | gururyasya bhavettuṣṭastasya tuṣṭo hariḥ svayam' | avaiṣṇavagurorupadeśagrahaṇaṃ sarvathaiva na kartavyamityāha 'mahākulaprasūtopi sarvayajñeṣu dīkṣitaḥ | sahasraśākhādhyāyī ca na guruḥ syādavaiṣṇavaḥ | avaiṣṇavopadiṣṭena mantreṇa narakaṃ vrajet | punaśca vidhinā
samyagvaiṣṇavādgrāhayedguroḥ' | ityādipūrvoktaśrutismṛtiśrībhāgavatādyanekapramāṇasiddhatvācchrīmadācāryāṇāṃ puruṣottamatvaṃ siddham | tena namanameva kartavyam
tatsantānaprabhavasya puruṣottamatvāt, 'svānurūpasutaprasūri'ti vākyācca, ācāryasthāpitamāhātmyatvena sarvoddhārakartṛtvacca | na ca śiṣṭācāraḥ | pūrvataḥ śreṣṭhalābhe sati dvitīyagurukaraṇaṃ dṛśyate
mahatsu | yathā parāśarādidvāropanayanādisakalavedamahaṇaparyantasaṃskāravataḥ śrīnāradāśrayaḥ śrūyate

4.1.12

'jijñāsitamadhītaṃ ca brahma yadyatsanātanami'tyanena jijñāsitaṃ vicāritaṃ adhītaṃ prāptaṃ ceti śrīnāradavacanasyāmithyātvādvahmaprāptistvācāryaṃ vinā na ghaṭate ' ācāryavān puruṣo vede'ti śruteḥ
tataśca kṛtagurusamāśrayasyāpi punarnāradāśrayaṇamavagamyate | tathā parīkṣito'pi tathāvidhasya
śrīśukāśrayaḥ | 'vaiyāsake jahau śiṣyo gaṅgāyāṃ svakalevarami'tyādeśca | 'sa vai bhāgavato
rājā pāṇḍaveyo mahārathaḥ | bālakroḍanakaiḥ krīḍan kṛṣṇakrīḍāṃ ya ādade | sārathyapārṣadetyādi | 'bhaktiṃ karoti nṛpatiścaraṇāravinde' 'sa vai mahābhāgavataḥ parīkṣiyenāpavargārūya'mityādi | tathā 'dharmapālo narapatiḥ sa tu samrāṭ bṛhacchravāḥ | sākṣānmahābhāgavato rājarṣirhayamedhayāṭ' | apāpeṣu svabhṛtyeṣu 'tiraskṛtā vipralabdhāḥ śaptāḥ kṣiptā hatā api | nāsya
tatpratikurvanti tadbhaktāḥ prabhavo'pi hī'tyādivirodhāt | na hyāmaraṇakālaṃ tenābhaktatayaiva sthitam
'sa vai bhāgavato nāme'tyādivacanavirodhāt | tathā prahlādasyāpi śrīnāradaśiṣyasya 'ānvīkṣikīmalarkāya prahlādādibhya ūcivāni'tyukteḥ | śrīdattātreya iti | tathā rudropadiṣṭapracetasāṃ
punarnāradāśrayaḥ śrūyate | tathā nāradasyāpi brahmaśiṣyasya punaḥ śrīnārāyaṇopadeśaḥ | tathā haṃsopadiṣṭasanakādīnāṃ śrīrudraśeṣādibhirupadeśaḥ | tathā vidurasyāpi punarmaitreyāśrayaṇaṃ uddhavasya
sāṃkhyāyanabṛhaspatiśiṣyasyāpi punaḥ śrīkṛṣṇopadeśa iti | tathāśritagurvantarāṇāmapi pṛthurahūgaṇādīnāṃ punaḥ sanakādibharataprabhṛtibhirupadeśaḥ śrūyate | ataḥ pūrvagurvapekṣayā'nyagurorutkṛṣṭasya

4.1.13

lābhe sati samāśrayaḥ kārya eva | evaṃ sthite sati dīkṣito'pi śrīvallabhakulasya puruṣottamarūpatvātsarvataḥ śreṣṭhatvācca taccharaṇamavaśyaṃ gacchet | 'sānnidhyamātradattaśrīkṛṣṇapremā vimuktida' iti
vākyāt | ata eva śrīmadācāryān dṛṣṭvā sa dīkṣito'pi kṣatriyaḥ kṛṣṇadāsākhyaḥ śrīmadācāryaśaraṇaṃ jagmivān nāmamantrādigrahaṇaṃ kṛtavān | tatkṛtāsādhāraṇasevayā prasannaiḥ śrīmadācāryairvāratrayamabhimataṃ dattam | sa ekadā svagurugṛhe gatvā taṃ namaskṛtyopaviṣṭavān | tadā taṃ guruḥ pṛṣṭavān
māmavamatyānyāśrayaḥ kṛtastvayā katham ? tatrottaraṃ jagāda 'madgurustu bhavāneve'ti | bhavatkṛpayā
pūrṇapuruṣottamalābhaḥ samajani bhavatprasādasya puruṣottamaprāpakatvāt | tadā guruṇoktaṃ teṣāṃ pūrṇapuruṣottamatve kiṃmānamityuktaḥ sa kṛṣṇadāso jvaladanalamañjalibhyāṃ gṛhītvedamuktavān | yadi śrīvallabhācāryāḥ pūrṇapuruṣottamāstadā māmagnirna jvālayiṣyati nocejjvālayiṣyatītyuktvā muhūrtamātraṃ
tathaiva sthitavān | tadā gurustadukterthaṃ satyatvaṃ jñātvā tadgṛhītamagniṃ bhītaḥ san sthānasthitiṃ
kāritavānityākhyāyikā saṃgacchate | ataḥ śrīvallabhakulaṃ sarvathaiva samāśrayaṇīyamiti | 'gandhalubdho yathā bhṛṅgaḥ puṣpātpuṣpāntaraṃ vrajet | na hyekasmādgurorjñānaṃ susthitaṃ syātsupuṣkalam
'kimāsanaṃ te garuḍāsanāya kiṃ bhūṣaṇaṃ kaustubhabhūṣaṇāya | lakṣmīkalatrāya kimasti

4.1.14

deyaṃ vāgīśa kiṃ te vacanīyamasti' | brahmaṇe iti tailaṅgakuladīpakabrāhmaṇarūpadhāriṇe śrīvallabhāya namaḥ | asminviśeṣaṇe aiśvaryaṃ nirūpitamiti | 'vedāḥ śrīkṛṣṇavākyāni vyāsananu 'sa gururyaḥ kriyāḥ kṛtvā vedamasmai prayacchati | upanīya dadadvedamācāryaḥ sa
udāhṛta' iti yājñavalkyasmṛtyā pitureva gurutvaniścayāt | yo'sau garbhādhānādyā upanayanaparyantāḥ kriyā yathāvidhi kṛtvā vedamasmai brahmacāriṇe prayacchati sa gururiti mitākṣarākārairvyākhyātatvānmukhyagurutvaṃ pitaryeva kathaṃ śrīmadācāryāṇāṃ tatkulasya vā gurutvamiti cetsatyam
'sa vai satkarmaṇāṃ sākṣādvijāteriha saṃbhavaḥ | ādyo'ṅga yatrāśramiṇāṃ yathāhaṃ jñānado guruḥ | nanvarthakovidā brahman varṇāśramavatāmiha | ye mayā guruṇā vācā tarantyañjo bhavārṇavami'ti śrībhāgavatavacanābhyāṃ sarveṣāṃ gurutrayasya sattvānjñānapradasya tṛtīyagurormukhyatvam | asyārthastu jñānapradasya guroratyantapūjyatvaṃ vaktuṃ puruṣasya trīn gurunāha sa vā iti | iha saṃsāre yatra saṃbhavo
janma sa pitā ādyo guruḥ pūjyaḥ | sarvavidyāpradaṃ gurumāha | 'dvijāteḥ sataḥ puṃsaḥ satkarmaṇāṃ
yatra saṃbhava upanīya vedādhyāpaka ityarthaḥ | brahmavidyāpradaṃ gurumāha | āśramiṇāṃ sarveṣāṃ jñānado
yo guruḥ sa ahameva | ato jñānapradaṃ gururūpaṃ māmāśritya ye saṃsāraṃ taranti te buddhimanta
ityāha nanviti | he brahman, varṇāśramavatāṃ madhye arthakovidāḥ | iha manuṣyajanmani tatrāpi
varṇāśramavattve sati ye mayā gururūpeṇa vaktrā vācā upadeśamātreṇa añjaḥ sukhenaiva bhavārṇavaṃ

4.1.15

taranti | anena upadeśamātreṇānāyāsabhavārṇavataraṇasādhanamantraviśeṣasūcanāttṛtīyaguruṇaiva śreya iti
bhagavallīlāprāpakatvāttṛtīya eva gururmukhya iti | evañca gurutrayakaraṇaṃ puruṣamātrasyāpekṣitamiti
tṛtīyagurorbhagavattvaniścayācchrīmadācāryāṇāṃ śrutismṛtibhiśca puruṣottamatvaniścayāccaiṣāmevāśrayo'vaśyaṃ saṃpādanīya ityalaṃ bāhulyabhayādvistaro na nirūpyate | namanameva kartavyamiti | dainyaprayuktaṃ namanameva kartavyamityarthaḥ | ata eva phalaprakaraṇe subodhinyāṃ 'nahi sādhanasaṃpattyā haristuṣyati kasyacit | bhaktānāṃ dainyamevaikaṃ haritoṣaṇasādhanam | sa tuṣṭaḥ sarvaduḥkhāni nāśayatyeva
sarvata' iti śrīmadācāryacaraṇairuktam
sūtrāṇi caiva hi | samādhibhāṣā vyāsasya pramāṇaṃ taccatuṣṭaya’miti siddhāntitatvāt
vedādicatuṣṭayamatipādyatvādeśvaryam | kiñca ‘īśvaraḥ pūjyate loke mūḍhairapi yadā tadā
nirupādhikamaiśvaryaṃ varṇayanti manīṣiṇaḥ’ | mūḍhairiti strīśūdrādibhiḥ niḥsādhanasvoddhārakatvena pūjyata ityaiśvaryam
strīṣu tatrāpi kāmataḥ | sānnidhye puruṣāṇāṃ ca mūrcchā tena tato mahat' | śrīmadācāryacaraṇaireva svasvarūpaṃ bhagavaddāsyatvena pratipāditam 'arthaṃ tasya vivecitu' miti subodhinyārambhe, tena bhagavaddāsyarūpatvāt veṇuvādanaṃ tenaiva sambhavatīti devādīnāṃ mohakaraṇena
mahadvīryam | kiñca 'vīryaṃ deveṣu pratiṣṭhita' mitiśruteḥ deveṣu śaṅkarādiṣu | 'tvaṃ ca rudra
mahābāho mohaśāstrāṇi kāraye'ti bhagavadājñayā pravṛtteṣu śūnyavādiviśiṣṭamāyikamataprakāśakeṣu śaṅkarādidevapadavācyeṣu 'śaṅkaraḥ śaṅkaraḥ sākṣā' diti vākyāt tatra deveṣu

4.1.16

pratiṣṭhitam, śrīmadācāryāṇāṃ sākārabrahmavādasthāpakatvenāgnirūpatvena ca māyāvādāditūlapradāhakatvādvīryaṃ pratiṣṭhitam
kutaḥ | tatpradhānatvāt sarveṣāṃ vedāntānāṃ brahmaiva prādhānyena pratipādyaṃ yataḥ | ayaṃ
bhāvaḥ | karādīnāmabrahmatve tannirūpakāṇāṃ vedāntānāmabrahmaparatayā brahmaparatvaniyamavyāhatiḥ
ataḥ karādinirūpakāḥ sākṣādbrahmapratipādakā eveti sarvatra prasiddhopadeśāt | 'āmananti hi
cainamasminni'tyādyadhikaraṇarūpopapattirhiśabdenocyate | 'sa yathā saindhavaghano'nantaro'bāhyaḥ kṛtsno
rasaghana evaṃ vāre ayamātmānantaro'bāhyaḥ kṛtsnaḥ prajñānaghana eveti' 'satyaṃ vijñānamānandaṃ
brahma' 'ānandamātrakarapādamukhodarādiḥ' 'ānandamayo'bhyāsādi' tyādiśrutismṛtinyāyaikavākyatayā brahmatvamavayavānāmavadhāraṇīyamityādi śrīprabhucaraṇairvidvanmaṇḍane prapañcitam
nāśakāraṇā'dityādiprakārakaprakāśakeṣvityarthaḥ | dāhakatvāditi ' māyāvādāraṇyatūlāgnirbrahmavādinirūpaka' ityuktaṃ śrīmatprabhucaraṇaiḥ | vīryaṃ pratiṣṭhitamiti | etādṛśamatanirasanena vīryaṃ
pratiṣṭhitamityarthaḥ | tathā ca śrībhāgavate tṛtīyaskandhe 'svaśāntarūpeṣvitaraiḥ svarūpairabhyardyamāneṣvanukampitātmā | parāvareśo mahadaṃśayukto hyajo'pi jāto bhagavān yathāgniḥ ||' atra śrīkṛṣṇavitāraprādurbhāvo'gniprādurbhāvadṛṣṭāntatayopapāditaḥ | evaṃ ca dṛṣṭāntadārṣṭāntikayoraikyamapekṣitamanyathā
dṛṣṭāntahāniḥ | evaṃ ca yathāgniḥ prādurbhaviṣyati tathā bhagavān jātaḥ | ' hutāśanāvatāraśca śeṣarūpaḥ sudarśanaḥ' | 'hutāśanāvatārastu vallabho lakṣmaṇātmajaḥ || rāmānujaḥ śeṣarūpo nimbārko'tha

4.1.17

sudarśana' iti saṃmohanatantrāt | agnipadena śrīvallabhācāryanāmā gṛhyate | sa yathā prādurbhaviṣyati
tathā bhagavān śrīkṛṣṇo jātaḥ | yadyatra kāṣṭhātprādurbhāvaparatvena vyākhyāyate tadā svaśāntetyādiviśeṣaṇānanuguṇatayā dṛṣṭāntabhaṅgaḥ, bhagavān yathāgniriti sāmānādhikaraṇyabhaṅgaśca | bhagavān
yathāgniriti sāmānādhikaraṇyena ṣaḍaiśvaryavattvaṃ pūrṇapuruṣottamavacchrīmadācāryeṣu nirūpitam | ataḥ
pūrṇapuruṣottamatvaṃ sūcitamācāryāṇām | samuditārthastu-svīyāḥ śāntarūpā ye bhaktāsteṣu itarairaśāntarūpairasurairabhyardyamāneṣu anukampitātmā anukampita ātmā yasya saḥ | parāvareśaḥ mahadaṃśayuktaḥ
mahānto'śāḥ vāsudevasaṃkarṣaṇapradyumnāniruddhākhyāstairyuktaḥ | ajo'pi bhaktarakṣaṇārthaṃ jātaḥ prādurbhūtaḥ | śrīmadācāryapakṣe tu svīyāḥ śāntarūpāḥ śāntyādiguṇayuktā bhaktā daivijīvāsteṣu
itaraiḥ svarūpairmāyāvādavivādābhiniveśatayā'śāntarūpairabhyardyamāneṣu pīḍiteṣu satsu anukampitaḥ
anukampāviśiṣṭaḥ ātmāntaḥkaraṇaṃ yasya saḥ | anukampālakṣaṇaṃ ca 'rakṣitāśritabhaktānāmanurāgasukhecchayā | bhūyo'bhīṣṭapradānāya yacca tānanu dhāvati | anukampāguṇo hyeṣa prapannapriyagocaraṃ '
iti | tathāha śrīmadyadukulajaladhiratnaṃ 'teṣāmevānukampārthamahamajñānajaṃ tamaḥ | nāśayāmyātmabhāvastho
jñānadīpena bhāsvate'ti | parāvareśaḥ parā daivijīvāḥ avarā maryādāpravāhasthāstayorīśaḥ prerakaḥ
daivādīn bhagavadbhajanādiṣu pravartayati asurānmohayati | 'prākṛtānukṛtivyājanamohitāsuramānuṣa'
ityādivākyāt 'tameva sādhu karma kārayati yamūrdhvamunninīṣati | tamevāsādhu karma kārayati

4.1.18

yamadho ninīpatī'ti śruteḥ | na ca vaiṣamyanairghṛṇyāpattiritivācyam | 'vaiṣamyanairghṛṇye na sāpekṣatvādi'ti sūtreṇa tatparihārāt | vistarastu bhāṣyavidvanmaṇḍanādiṣu nirūpito'smatparivṛḍhaiḥ
mahadaṃśayuktaḥ | mahadvahatoḥ paryāyatvena mahacchabdenākṣarabrahmocyate tadaṃśaṃ yasya pūrṇapuruṣottamasya
'tadāhaṃ vallabhakule' iti brahmāṇḍapurāṇavākyāt śrīviṭhṭhalaḥ pūrṇapuruṣottamastena yuktaḥ | yadvā
mahānto daivijīvāḥ nityalīlāsthāste ca te aṃśāḥ sevakāsteṣāṃ mahattvaṃ bhagavatsevakatvena sakalabhagavatsāmarthyavattvena tādṛśā nityalīlāsthāntaraṅgabhaktāstaiḥ saha yuktaḥ | śrīmadācāryā nimāntaraṅgamṛtaśrīdāmodaradāsādibhiḥ saha prādurbhūtā iti bhāvaḥ | āptakāmatayādbhūtale'vatāraprayojanābhāve'pi svabhaktaduḥkhanivāraṇārthamavatāra ityāha ajopīti | etena vātsalyaguṇaḥ sūcitaḥ
nanu 'tvaṃ ca rudra'tivākyāni kalpitāni syuriticenna | varāhapurāṇe padmapurāṇe
ca kaṇṭharaveṇoktatvāttattatpustakeṣu dṛśyamānatvācca | tāni vākyāni 'tvaṃ ca rudra mahābāho
mohaśāstrāṇi kāraya | atathyāni vitathyāni darśayasva mahābhuja | prakāśaṃ kuru cātmānamaprakāśaṃ ca māṃ kuru | māṃ ca gopāya yena syātsṛṣṭireṣottarottarā' iti vārāhapurāṇa uktam
padmapurāṇe ca 'tvaṃ ca rudra mahābāho mohanārthaṃ suradvipām | pāṣaṇḍācaraṇaṃ dharma kuruṣva surasattama | tāmasāni purāṇāni kathayasva ca tānmati | mohanāni ca śāstrāṇi kuruṣva ca
mahāmate | mayyabhaktāśca ye viprā bhaviṣyanti maharṣayaḥ | tvacchaktyā tānsamāviśya kathayasva ca tāmasān | kāṇādaṃ gautamaṃ śāktamupamanyuṃ ca jaiminim | durvāsasaṃ ca kapilaṃ

4.1.19

mṛkaṇḍaṃ ca vṛhaspatim | bhārgavaṃ jamadagniṃ ca daśaitāṃstāmasānṛṣīn | tava śaktiḥ samāviśya
kurute jagato'hitam | tvacchaktyābhiniviṣṭāste tamasodriktayā bhṛśam | tāmasāste bhaviṣyanti kṣaṇādeva na saṃśayaḥ | kathayiṣyanti te viprāstāmasāni jagattraye | tvameva loke
tāṃllokānmohayasva jagattraye | tathā pāśupataṃ śāstraṃ tvameva kurusattama | kaṅkālaśaivākhaṇḍamhāśaivādibhedataḥ | avalambya mataṃ samyagvedvāhyā dvijādhamāḥ | bhasmākṣadhāriṇaḥ sarve bhaviṣyanti na saṃśayaḥ | tvāṃ paratvena vakṣyanti sarvaśāstreṣu tāmasāḥ | teṣāṃ matamadhiṣṭhāya sarve
daityā mahāvalāḥ | bhaviṣyanti maddvimukhāḥ kṣaṇādeva na saṃśayaḥ | ahamapyavatāreṣu tvāṃ ca rudra
mahābala | tamovatāṃ vimohāya pūjayāmi yuge yuge | mātsyaṃ kaurmaṃ tathā laiṅgaṃ śaivaṃ skāndaṃ
tathaiva ca | āgneyaṃ ca ṣaḍetāni tāmasāni nibodha me | vaiṣṇavaṃ nāradīyaṃ ca tathā bhāgavataṃ
śubham | gāruḍaṃ ca tathā pādmaṃ vārāhaṃ śubhadarśanam | sāttvikāni purāṇāni viśeṣeṇa
śubhāni vai | brahmāṇḍaṃ brahmavaivartaṃ mārkaṇḍeyaṃ tathaiva ca | bhaviṣyaṃ vāmanaṃ brāhmaṃ rājasāni
nibodha me | sāttvikā mokṣadāḥ proktā rājasāḥ svargadāḥ śubhāḥ | tathaiva tāmasā devi
nirayaprāptihetavaḥ | tathaiva smṛtayaḥ proktā ṛṣibhistriguṇātmikāḥ' iti padmapurāṇe evaṃ
śivaṃpratyājñā jātā tadāvatārāngṛhītvā mohaśāstrāṇi prakāśitāni
agrama iti viśeṣaṇena vīryaṃ nirūpya yaśo nirūpayati namaḥ pṛthivyā iti | nanu

4.1.20

śrīmadgokulādisthāneṣu yatra śrīmadācāryāṇāmupaveśanasthānaṃ tatra śrīmadācāryarūpeṇaiva bhaktimārge samānayanaṃ kimiti kriyate ityata āha namaḥ pṛthivyā iti | - pṛthivīrūpadhāriṇe
śrīvallabhāya namaḥ
tu daivānām | tena 'svavaṃśe sthāpitāśeṣasvamāhātmya' iti vākyādādhunikānāṃ daivijīvānāmuddhārakatvānmahadyaśaḥ
kiñca 'yaśo yadi vimūḍhānāṃ pratyakṣāsaktivāraṇāt | svadharmaṃ yojayetteṣu tadā
bhavati nānyathā' | yaśa iti | vimūḍhānāṃ strīśūdrāṇāṃ pratyakṣāsaktivāraṇāt laukikasāṃsārikāsakteḥ brahmasambandhena vāraṇāt dūrīkaraṇādityarthaḥ | teṣu daivijīveṣu svadharmaṃ yojayett sevādirūpaṃ dharmaṃ yojayettadā yaśo bhavatyanyathā netyarthaḥ | pṛthivīviśeṣaṇena yaśo
nirūpitam
ataḥparaṃ śriyaṃ nirūpayati nama oṣadhībhya iti | śrīmadgokule śrīmadācāryopaveśanasthānopari śamīvṛkṣarūpauṣadhisvarūpadhāriṇe śrīvallabhāya namaḥ | yathā viṣṇoḥ śāpavaśādaśvattharūpadhāraṇaṃ tathā na , kiṃtu jīvānāmupakārāya kṛṣṇādharāmṛtādisvādasiddhidānāya vṛkṣarūpeṇāvirbhāvaḥ | 'aho amī devavare' tyādinā bhagavatā vṛkṣāḥ stutāḥ vṛkṣāntaraṃ vihāya śamīrūpadhāraṇena śamyā agnirūpatvāt tena darśanamātreṇa sakalapratibandhādidahanapūrvakaṃ pūrvoktaphaladātṛtvaṃ siddham | tena paramā śrīrnirūpitā
kiṃca nanu śrīmadācāryapādukānāṃ caraṇarūpatvādaṅktimārge bhogasāmagryādisevāyāṃ
dṛśyamānatvātkathaṃ bhojanaṃ pādukāyāḥ sambhavati puṣṭimārge sākṣādbhojanasya

4.1.21

pratipādyatvāt 'kimapi kathamapi kāpyupāhartumicchatyadvā tadgopikeśaḥ svavadanakamale cāruhāsaṃ karotī'tivākyāccetyāśaṅkānirāsāyāha nama oṣadhībhya iti | oṣadhirūpadhāriṇe
śrīvallabhāya namaḥ | śrīpādukāyā dārutvapratīyamānatvādoṣadhītvam | vastutastvānandarūpaitra
saṃsārāduddhārakatvādoṣadhītvamapi | yathā śrīmadbhāgavataśravaṇasyauṣadhītvaṃ ‘bhavauṣadhācchrotramanobhirāmādi’ tivākyāt | tena yatra pādukāyā vidyamānatvaṃ tatrānandamātrakarapādamukhodarādi śrīvallabhamopadhirūpaṃ śrīpādukāyāṃ vidyamānam | tasmādbhogasāmagryādīnāṃ bhojanatilakādisarvasevāyāṃ sākṣātsvīkāraḥ sambhavati | kiñca ‘vaiṣṇavā vai vanaspatayo vaiṣṇavaistadupādhatta’ iti śruteḥ śrīmadācāryadharmirūpasya śrīpādukāyāḥ mārgasthātapaśarkarādijanyaśramanivārakatvātsevakatvam | ‘śriyo hi paramā kāṣṭhā sevakāstādṛśā yadi’ | tena śrīmadācāryavaduddhārakatvācchrīrūpatvaṃ śrīpādukāyāḥ sevakatvenoddhārakatvāt tena śrīmadācāryāṇāṃ śriyaḥ paramakāṣṭhāpannatvamāgatam | śrīmadācāryāṇāṃ viṣṇurūpatvasyāgre vakṣyamāṇatvāttatsambandhe śrīpādukāyā vaiṣṇavatvam | vaiṣṇavaireva tadupādhatte | śrīpādukāyāḥ sevā vaiṣṇavaireva dhāraṇaṃ svīkāraḥ kriyate
athavā nanu śrīmadācāryapādukāyā durlabhatvāddhaiṣṇavatvāvacchinnānāṃ kathaṃ sevā sambhavatītyāśaṅkānirāsāyāha ‘vaiṣṇavā vai vanaspatayo vaiṣṇavaireva tadupādhatta’ iti śrutiḥ | tulasīmālāyā api śrīmadācāryāṇāmopadhirūpaṃ yathāntaryāmiṇo dehatvāvacchinnā jīvasamīpe sthitiratathā puṣṭimārgīyavaiṣṇavadehatvāvacchinne śrīmadācāryaupadhirūpamālāyāḥ sthitiḥ

4.1.22

tena sarveṣāṃ vaiṣṇavānāṃ śrīmadācāryasevā sambhavati | bhavanivārakatvādoṣadhītvam | vaiṣṇavatvācchrīsampādakatvamapi
kiñca 'ācāryavān puruṣo vede'ti śruteḥ ācāryavān mālāyā ācāryarūpatvāttadvān puruṣaḥ puṣṭimārgīyajīvaḥ veda bhagavatsvarūpajñānaṃ tasya bhavati | tena mālārūpaśrīmadācāryaviśiṣṭasyaiva jīvasya puruṣottamasvarūpajñānāt sevādhikāraḥ | ācāryarūpamālārahitasya tadabhāvātspaṣṭa evānadhikāraḥ | nanvantaryāmidṛṣṭāntena tulasīkāṣṭhamālāyā dhāraṇaṃ
prāptaṃ tatra pramāṇajijñāsāyāṃ bhagavadvākyāni pramāṇāni santi | tathāhi viṣṇudharme
śrībhagavānāha 'tulasīkāṣṭhamālāṃ ca kaṇṭhasthāṃ vahate tu yaḥ | apyaśauco'pyanācāro māmevaiti na saṃśayaḥ' | skānde ca ' dhātrīphalakṛtā mālā tulasīkāṣṭhasambhavā | dṛśyate yasya
dehe tu sa vai bhāgavatottamaḥ | sannivedyaiva haraye tulasīkāṣṭhasambhavām | mālāṃ paścātsamādhatte sa vai bhāgavatottamaḥ | tulasīkāṣṭhasambhūtāṃ mālāṃ yo vahate naraḥ | tāritaṃ ca kulaṃ
tena yāvadrāmakathā kṣitau' | gāruḍe mārkaṇḍeyavacanam 'nivedya keśave mālāṃ tulasīkāṣṭhasambhavām | vahanti ye narā bhaktyā teṣāṃ vai nāsti pātakam | sadā prītamanāstasmin
kṛṣṇo devakīnandanaḥ | tulasīkāṣṭhasambhūtāṃ mālāṃ yo vahate naraḥ | prāyaścittaṃ na tasyāsti
nāśaucaṃ tasya vigrahe | tulasīkāṣṭhasambhūtaṃ śirobāhuvibhūṣaṇam | dhārayetkaṇṭhadeśe tu tasya
vai nāsti pātakam | tulasīkāṣṭhamālāṃ tu pretarājasya dūtakāḥ | dṛṣṭvā naśyanti dūreṇa
vātoddhataṃ yathā rajaḥ | tulasīkāṣṭhasambhūte māle kṛṣṇajanapriye | bibharmi tvāmahaṃ kaṇṭhe
kuru māṃ kṛṣṇavallabham' iti

4.1.23

gāruḍe pādme ca-'dhārayanti na ye mālāṃ hetukāḥ pāpabuddhayaḥ | narakānna nivartante
dagdhāḥ kopāgninā hareḥ | tulasīkāṣṭhamālokya kaṇṭhe vā mastake kare | nindāṃ kurvanti
ye mūḍhā mlecchajāste na saṃśayaḥ | atrātiśayamālokya tulasīṃ dveṣayanti ye | bahunoktena kiṃ pārtha sarve te hyanyavīryajāḥ' | skāndepi 'yajñopavītavaddhāryā kaṇṭhe tulasimālikā | nāśaucaṃ dhāraṇe tasyā yataḥ sā brahmarūpiṇī'ti
atra kecidvakṣyamāṇavākyānurodhātsadā na dhārayanti teṣāṃ vākyānāṃ tātparyānavabodhāt , niṣedhavākyānāṃ vidhāyakavākyānāṃ ca parasparaṃ virodhāt, niṣedhavākyeṣu
kāṣṭhapadābhāvāt kevalatulasīpadasya vidyamānatvāt, niṣedhasya tulasīpatradhāraṇaparaṃtvaṃ patrātmakamālādhāraṇaparaṃtvaṃ vodhyam | na tu tulasīkāṣṭhamālādhāraṇaparatvam | vidhāyakavākyānāṃ
vidyamānatvāt
tathāhi | nanu 'bhojane maithune caiva malamūtravisarjane | tulasīṃ dhāryate yena. viṣṇudrohī na saṃśayaḥ | tulasīṃ dhāryate kaṇṭhe malamūtravisarjane | narake pacyate mūḍho yamadaṇḍena
pīḍitaḥ | snānakāle yadā kaṇṭhe tulasīṃ dhāryate kvacit | tadvāri patitaṃ pādaṃ sa pāpiṣṭho
narādhamaḥ | tulasī ca yathā lakṣmīrlakṣmīśca tulasī tathe' tyādivacanairhārītena muninā
bhojanādipañcasthāneṣu tulasīdhāraṇasya niṣiddhatvāt sadā na dhāryeti cenna | taddhāraṇasya
yajñopavītavaduktatvāt | na hi yajñopavītaṃ malamūtrādivisarjanepi kenacintyajyate | tathā
tulasyāḥ sarvakāle viśeṣato dhāraṇamuktaṃ nāradapañcarātre 'āśauce vāpyanācāre kāle'kāle
ca sarvadā | tulasīmālikāṃ dhatte sa yāti paramaṃ pada' miti | skānde ca- 'tulasīkāṣṭhamālāṃ

4.1.24

yo dhṛtvā snānaṃ samācaret | puṣkare ca prayāge ca snātaṃ tena munīśvara | tulasīkāṣṭhamālāṃ
yo dhṛtvā bhuṅkte dvijottamaḥ | sikthe sikthe sa labhate vājimedhaphalaṃ mune' | pādme pārvatīṃ
prati śivaścāha 'snānakāle tu yasyāṅge dṛśyate tulasī śubhā | gaṅgādisarvatīrtheṣu snātaṃ
tena na saṃśayaḥ | tulasīmālikāṃ dhṛtvā yo bhuṅkte girinandini | sikthe sikthe sa
labhate vājapeyaphalaṃ śubham | bahunā kimihoktena śṛṇu tvaṃ varavarṇini | viḍutsargādikāle ca na tyājyā kaṇṭhamālikā | antakāle'pi yasyāṅgaṃ tulasīmālikā spṛśet
tasya dehodbhavaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati | kaṇṭhe śirasi bāhubhyāṃ karṇayoḥ karayostathā
vibhṛyāttulasīṃ yastu sa jñeyo viṣṇunā samaḥ | yatkaṇṭhe tulasī nāsti te narā mūḍhamānasāḥ | annaṃ viṣṭhā jalaṃ mūtraṃ pīyūṣaṃ rudhiraṃ bhavet | tataḥ sarveśu kāleṣu dhāryā tulasimālikā | kṣaṇārthaṃ taddināṃ yopi viṣṇudrohī na saṃśayaḥ ( bhavennaraḥ )
'harināmākṣarayutaṃ bhāle gopīmṛdāṅkitam | tulasīmālikoraskaṃ na spṛśeyuryamodbhaṭāḥ | ūrdhvapuṇḍrasya madhye tu viśāle sumanohare | sāntarāle samāsīno haristaṃtra
śriyā sahe' ti vacanena śrīdhāraṇamapi na sambhavati kintu śrīgopījanavallabhāyeti mudrathaiva dhāraṇaṃ sambhavati | niṣedhasya kevalatulasīpatradhāraṇaparatvam | yatastatra vacane kāṣṭhavacanābhāvāt | tena sarvadā mālādhāraṇaṃ prāptamityarthaḥ
nanu pūrvoktāntaryāmidṛṣṭāntena jīvānāmuddhārārthaṃ śrīmadācāryacaraṇairetāvatkṛtaṃ yadarthaṃ

4.1.25

mālārūpeṇāpi puṣṭimārgīyajīvānāṃ pratiśarīreṣu jīvasthitiḥ kṛtā, tatra jīvaiḥ pratyupakṛtiḥ kartavyocitetyāśaṅkaśanirāsāyaikādaśaskandhe śrībhagavantaṃ prati uddhava āha ‘naivopayantyapacitiṃ kavayastaveśa brahmāyuṣāpi kṛtamṛddhamudaḥ smarantaḥ | yo'ntarbahistanubhṛtāmaśubhaṃ
vidhunvannācāryacaityavapuṣā svagatiṃ vyanakti' | naiveti | apacitiṃ pratyupakāram | ānṛṇyamiti yāvat | kavayo māhātmyajñānapūrvakasudṛḍhasarvādhikasnehaviśiṣṭā api naivopayanti naiva
prāpnuvanti | yataḥ tvatkṛtamupakāraṃ smarantaḥ ṛddhamudaḥ upacitaparamānandāḥ | upakāramevāha | yo bhavān bahirācāryavapuṣā śrīmadācāryasvarūpeṇa, antaścaityavapuṣā antaryāmirūpeṇa,
tadvat antaḥ oṣadhīrūpalīlāpraveśena aśubhaṃ prākṛtaviṣayavāsanāṃ vidhunvan nirasyan
svagatiṃ nijarūpāṃ sāyujyādirūpāṃ prakaṭayati | vastutastu puṣṭimārgīyā jīvāḥ līlāsyāsteṣāṃ śāpādinā bhagavadicchayā vā bhūtale āgamanaṃ tadeva rogapadavācyam | tannivṛttirūpauṣadhaṃ puṣṭimārgaḥ tena līlāyāṃ praveśarūpaḥ svasvarūpaprāptiśca | tasmācchrīmadācāryāṇāmoṣadharūpapuṣṭimārgasvarūpatvaṃ tena jīvānāṃ niḥsādhanoddhārakartṛtvatparamā śrīḥ | nama
oṣadhībhya iti viśeṣaṇena śrīrnirūpitā
vyam | laukikapratītistvāsurāṇāṃ 'prākṛtānukṛtirvyājamohitāsuramānuṣa' iti prabhubhiruktam
'ayogyā devapūjādāva'smin padye bhūtaśuddhiṃ vinetyasyāgamoditabhūtaśuddhiṃ vinā ayogyā ityarthaḥ
siddhānte tu 'mantropāsanavaidikatāntrikadīkṣārcanādividhibhiryaḥ | aspṛṣṭo ramate nijabhakteṣu sa

4.1.26

me'stu sarvasvami'ti bhaktihaṃse prabhucaraṇairuktatvādatra brahmasaṃbanvādinā dehajīvaniṣṭhasarvadoṣanivṛttirūpabhūtaśuddhiṃ vinā pūjādau bhagavatsevāyāmayogyā ityarthaḥ | anena guṇenetaragurukaraṇanivṛttiḥ
sarvataḥ śreṣṭhatvena sarvathaivāśrayaṇīyatvaṃ śrīmadācāryāṇāmiti phalitam | nanu kimartha śrīmadācāryāṇāṃ
prākaṭyamiti śaṅkānirāsāyāha puṣṭivardhanamiti | ata eva caritracintāmaṇau śrīmadācāryāvataraṇaprasaṅge sarvairdevaiḥ prārthito bhagavān | tathā hi 'sevyasevakabhāvo hi na puṣṭiṃ yāti bhūtale
maryādā vā pravāho vā vartate puṣṭireva na || sahajaḥ sevako jīvaḥ sevyaḥ śrīpuruṣottamaḥ | iti
bhāvo yathā siddhayetpuṣṭyā tatsādhaya prabho' ityuktam | evaṃ ca sevyasevakabhāvapuṣṭyarthameva śrīmadācāryāṇāṃ prākaṭyamiti | 'puṣṭirnāma bhagavadanugraha' iti puṣṭipravāhamaryādāvivṛtau kalyāṇarāyacaraṇairuktatvāt 'devānāṃ guṇaliṅgānāmānuśravikakarmaṇām | sattva evaikamanaso vṛttiḥ svābhāvikī
tu ye'ti tṛtīyaskandhavākyāt 'māhātmyajñānapūrvastu sudṛḍhaḥ sarvato'dhikaḥ | sneho bhaktiriti
proktastayā bhaktirna cānyathe'ti nāradapañcarātravacanācca 'sā parānuraktirīśvare' iti śāṇḍilyasūtrācca | 'kṣaṇaṃ yugaśatamiva yāsāṃ yena vinā'bhavadi'ti śrībhāgavatavākyācca sarvataḥ paraddhisnehatve sati bhagavantamantarā kṣaṇā'sahiṣṇutvaṃ puṣṭimārgaḥ tasya vardhanamityarthaḥ | he śrīvallabhācārya,

4.1.27

mṛtyormukṣīya mṛtyoḥ sakāśānmā māṃ muñca | tathā tattvadīpe 'sāttvikā bhagavadbhaktā ye muktāvadhikāriṇaḥ | bhavāntasaṃbhavā daivāttepāmarthe nirūpyate' ityuktam | tena śrīmadācāryaiḥ svaśaraṇāpannānāmadhikāriṇāṃ janmamaraṇātyantābhāvo nirūpito yathā ṛṣibhiḥ prārthitam | nanu mṛtyoḥ svarūpaṃ
kīdṛśamityāha | mṛtāt prāṇatyāgarūpāt | yadvā māṃ he ṛtāt ṛtaṃ satyamatatīti ṛtāt he
satyapratijña, kimiva | 'bandhanādurvārukamiva phalaṃ bandhanādārodhanādi'ti nairuktā ityarthaḥ | 'puṣṭipathapravartanenadhīranigamāśayabhāsake'tyuktamabhiyuktaiḥ
ṣṭaca̍miti bhāvaḥ | 'karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādaya' iti, 'yadi hyahaṃ na varteyaṃ jātu karmaṇyatandritaḥ' | 'saṅkarasya ca kartā syāmupahanyāmimāḥ prajā' iti bhagavadvākyāt | 'karmamārgapravartaka' iti vākyācca | karmamārgapravartanārthaṃ prādurbhāvamāha udyatasruca ityādi | udyatāḥ sruco
yasmin tasmai yajñāya yajñaṃ kartuṃ bhavasi prādurbhavasi yajñakarteti vākyāt | kathaṃbhūtaḥ | śravāyyaḥ
śravaṇīyaguṇakarmalīlaḥ | nanu yajñakartṛtvamanyeṣvapi kimatra vaiśiṣṭyamityabhipretyāha | yaḥ bhavān
āhutiṃ pariveda jānāti indrādyuddeśena tyaktāhutirindrādīnāṃ bhagavadaṅgabhūtatayā bhagavattvena bhagavadarpaṇe paryavasyatīti paripūrvakaviderarthaḥ| kathaṃbhūtām| vaṣaṭkṛtim yajñe devāhvānamantro vaṣaṭ tasya
kṛtiruccāraṇaṃ yasyāṃ tām | punaḥ kiṃbhūtaḥ | viśaḥ ekāyuḥ viśanti te viśaḥ daivijīvānāmekāyurjīvanamityarthaḥ | viśa iti jātāvekavacanaṃ tantrāśrayeṇa viśa iti prathamāyā bahuvacanamapi

4.1.28

tathāyamarthaḥ- agre prathamaṃ viśaḥ daivijīvāḥ āāvivāsati paricaranti tvāmiti śeṣaḥ | tathāca
daivijīvoddhārārthamevāvatāro'nyadupasarjanībhūtamityarthaḥ | vāgrūpadhāriṇa iti | yathā śrīmadbhagavato
rūpaṃ śabdabrahmavedātmakaṃ tathā śrīmadācāryāṇāmapi śabdātmakaṃ rūpaṃ subodhinyādikamityarthaḥ
śrīmadācāryāṇāṃ mukhādāvirbhūtānāṃ granthānāṃ vedasvarūpatvādityuktamevātra naikaṭye bhagavadāsyasvarūpatvādācāryavaryāṇām | jñānādeva tviti | ' ṛte jñānānna muktiri'ti śrutyantarāt ' tameva
viditvātimṛtyumetī'ti ṛgantarācca bhagavadviṣayakajñānamavaśyamapekṣitam | māhātmyajñānādevāparādhonivṛttiḥ | māhātmyajñānapūrvastvityatra ' sudṛḍhaḥ sarvato'dhikaḥ sneho bhaktiri'ti lakṣaṇam
māhātmyajñānaṃ tvaparādhinivṛttyarthe na tu bhaktilakṣaṇe niviṣṭam | ata eva ' sā parānuraktīrīśvare ' iti sūtre'nurakteḥ paramabhaktitvamuktam
nanu jñānasaṃpattiḥ kathaṃ setsyatītyāśaṅkānirāsāyāhuḥ kiñcetyādi | granthaśravaṇeneti
yathā yamunāṣṭakapāṭhaphalastutau 'svabhāvavijayo bhavedvadati vallabhaḥ śrīhareri'tyuktaṃ śrīmadācāryavaryaiḥ
śravaṇādinā bhagavadviṣayakaniṣṭhayā bhagavati vyasane kṛtārthatā saṃpadyate yathā śrībhāgavataśravaṇena
prākṛtatadvṛttiṣu svabhāvaṃ tyājayitvā aprākṛtasevopayogipadārtheṣvindriyādīnāṃ vṛttikaraṇena
svabhāvavijayalakṣaṇaṃ jñānaṃ sevakeṣu saṃsiddham | sevakānāmapi tādṛśatve śrīmadācāryeṣu
jñānotkarṣaḥ kaimutikanyāyena siddhaḥ | evaṃ ca namo vāca iti viśeṣaṇena jñānaṃ nirūpitam

4.1.29

ataḥparaṃ vairāgyaṃ nirūpayitumāha namo vācaspataya iti | vācaspatirūpadhāriṇe śrīvallabhāya namaḥ | nanu kimiti vācaspatirūpadhāraṇaṃ, kāryatāvacchinnasya pūrvarūpeṇaiva siddhatvāditicenna | kāryāntarasya vidyamānatvāt, tathāhi bhagavadājñayā śrībhāgavatagūḍhārthavivaraṇārambhe śrīmadācāryaireva svātiriktasya śrībhāgavatagūḍhārthajñāne 'arthaṃ tasya vivecituṃ
nahi vibhurvaiśvānarādvākpateranyastatra vidhāya mānuṣatanuṃ māṃ vyāsavacchrīpatiḥ | dattvājñāṃ ca
kṛpāvalokanapaṭuryasmādato'haṃ mudā gūḍhārthaṃ prakaṭīkaromi bahudhā vyāsasya viṣṇoḥ priyam'
iti śloke svasya jñāne vākpatitvena vaiśvānaroktyā sākṣātpuruṣottamamukhāravindādhiṣṭhātṛtvaṃ nirūpitam | tatra hetuḥ śrībhāgavatasya dvādaśāṅgatvena puruṣottamasvarūpatvāt puruṣottamasvarūpaṃ puruṣottamasyaiva gamyaṃ nānyasyeti | ata eva gītāsvapyarjunenoktam 'nahi te bhagavanvyaktiṃ vidurdevā na dānavāḥ | svayamevātmanātmānaṃ vettha tvaṃ puruṣottame'ti | tasmācchrīmadācāryāṇāṃ puruṣottamasvarūpanirūpakatvānnirūpaṇasya vāgrūpatvādaucāryāṇāṃ puruṣottamasvarūpanirūpakatvādvācaspatitvamityarthaḥ | 'nāmarūpe vyākaravāṇī'ti śruteḥ nāmātmakabhāṣyasubodhinyādigranthā vāgrūpāḥ rūpātmakāḥ | svayaṃ śrīmadācāryacaraṇā vācaspatirūpāḥ tena
subodhinyādigranthoktapuṣṭimārgīyavairāgyanirūpaṇena vairāgyatvam
'sātvikā bhagavadbhaktā ye muktāvadhikāriṇaḥ | bhavāntasambhavā daivātteṣāmarthe nirūpyata'
iti vākyāt
nanu vāsudevaśabdasya puruṣottamavācakatve kiṃ pramāṇam | tasya ca vāsudevaśabdasya

4.1.30

vyūhaparatvenāpi satvāditicenna | 'droṇo vasūnāṃ pravara' itivacanāt vasuṣu dīvyatīti
vasudevo nandastasyāpatyaṃ vāsudevo nandanandanaḥ| kiñca 'vāsudevārjunābhyāṃ' miti sūtre vāsudevagrahaṇājjñāpakātpuruṣottamavācakatvam | nanu kathaṃ jñāpakatvamucyate vasudevasyāpatyamityarthe
'ṛṣyandhake' ṇyaṇi vāsudevaśabdo niṣpannaḥ | tathā ca 'gotrakṣatriyākhyebhya' ityuttarasūtreṇa vuñevāstu kimanena bunā | nahyatra vṛddhau viśeṣaḥ prāgeva vṛddhatvāt | naca 'vṛddhinnimittasye'ti puṃvadbhāvaniṣedhe doṣaḥ syāditi vācyam | vundyapina kopadhāyā'iti niṣedhasyepyamāṇatvāt | na vā svare viśeṣaḥ | 'ñityādirnitya' miti tulyasvaratvāt | nāpi
'abhyarhitaṃ pūrva'miti jñāpanameva phalamiti vācyam | jñāpakārthatve hi pūrvanipātaprakaraṇe'bhyarhitamityeva kuryāditicedatra bhāṣyam | saṃjñaiṣā bhagavataḥ | tathāca 'ṛṣyandhake' lyaṇūmratyayasyāprāptiḥ | 'gotrakṣatriyākhyebhya'iti vuñpratyayopi na | vāsudeva iti bhagavataḥ puruṣottamasya saṃjñā | aya bhāvaḥ | 'sarvatrāsau samastaṃ ca vasatyatreti vai yataḥ | tato'sau vāsudeveti vidvadbhiḥ parigīyata' iti smṛteḥ paramātmaiha vāsudevaḥ | bhūteṣu vasatīti vāsuḥ
bhūtāni vāsayatīti vā vāsuḥ sacāsau devaśceti | sarvatrāsau vasati sarvamatra vasatīti vā
vyutpattyā vāsuḥ bāhulakatvādaṇ | vāsuścāsau devaśceti vigrahaḥ | tathāca nāyaṃ gotrākhyā
nāpi kṣatriyākhyeti yukta eva vunvidhiḥ | abhyarhitaṃ pūrvamiti tu prasaṅgājjñāpite tadapyanityam 'śvayuvamaghonāmattaddhita' ityādi liṅgādityavadheyam | punaḥ kathaṃbhūto vallabhaḥ

4.1.31

devagītaḥ devairgīto devagītaḥ devairbrahmādibhiḥ puruṣottamagānena tadāsyatvādācāryāṇāmapi
gānam || nanu prayojanamanuddiśya kathaṃ gāne pravṛttirityata āhuḥ divijānandadāyī
dakāni purāṇavākyāni gīyateḥ paṅkajaśabdasya tāmarasa iva gītarūḍhatvāt | ata eva liṅgapurāṇe
uttarārdhe ṛṣaya ūcuḥ 'kṛṣṇastuṣyati keneha sarvadeveśvareśvaraḥ | vaktumarhasi tatsūta sarvaśāstrārthavidvarān || sūta uvāca | purā pṛṣṭo mahātejā mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ | ambarīṣeṇa viprendrāstadvadāmi yathāmati' iti ambarīṣamārkaṇḍeyasaṃvādamupakramya 'purā tretāyuge kaścitkauśiko
nāma vai dvijaḥ | vāsudevaparo nityaṃ sāmagānarataḥ sadā || bhojanāsanaśayyāsu sadā tadgatamānasaḥ
udāraṃ caritaṃ viṣṇorgīyamānaḥ punaḥ punaḥ || viṣṇusthalaṃ samāsādya hareḥ kṣetramanuttamam
agāyata hariṃ tatra layatālasamanvitam ' ityādinā śrīmatkṛṣṇaguṇagāyakasya kauśikasya tadannadātuśca padmākṣasya nityaṃ tadgānaṃ śṛṇvatastacchiṣyāṇāṃ ca rājanyavaiśyaviprāṇāṃ gānavidyādhikānāṃ
śrīvāsudevaparāyaṇānāṃ gālavanāmakasya vaiśyasya ca viṣṇuparāyaṇasya sabhāryasya tadgānaṃ śṛṇvataḥ
anyeṣāṃ ca brāhmaṇānāṃ śṛṇvatāṃ svaguṇagānārthaṃ kaliṅgarājena kṛte'pi nigrahe śrīmadgovindaguṇavyatiriktagānanivṛttānāmeteṣāṃ sarveṣāṃ kālagatiṃ gatānāṃ 'veṣṭitaḥ svagaṇai rājan brahmā prāha ca
tān surān | kauśikādīn dvijānadya vāsudevaparāyaṇān || gānayogena ye nityaṃ pūjayanti

4.1.32

janārdanam | tānānayata bhadraṃ vo yadi devatvamicchathe'tyādinā bhagavadanugrahaśca śrūyate 'tato'valokya bhagavān harinārāyaṇaḥ prabhuḥ | kauśiketyūha saṃprītyā tāṃśca sarvānyathākramam || jayaghoṣo
mahānāsīnmahadāścarye samāgate | brahmāṇamāha viśvātmā śṛṇu brahmanyathocitam || kauśikasya tu ye
viprāḥ sādhyasādhanatatparāḥ | hitāya saṃpravṛttā ye kuśasthalanivāsinaḥ || matkīrtiśravaṇe yuktā
gānatattvārthakovidāḥ | ananyadevatāsaktāḥ sādhyā devā bhavanti te || matsamīpe tathā'nyatra
praveśaṃ dehi sarvadā | evamuktvā punaddevaḥ kauśikaṃ prāha mādhavaḥ || svaśiṣyaistvaṃ mahāprājña saṃyukto
mama vai sadā | gāṇādhipatyamāpanno yatrāhaṃ tvaṃ samāsrva vai || gālavaṃ gālavīṃ caiva prāha dāmodaro
hariḥ | mama loke yathākāmaṃ bhāryayā saha gālava || divyarūpadharaḥ śrīmāñchṛṇvan gāyan mahādhipaiḥ | āsva lokaṃ yathākāmaṃ yāvallokā bhavanti vai || padmākṣamāha bhagavān dhanado bhava mānada
dhanānāmīśvaro bhūtvā yathākālaṃ hi māṃ punaḥ || āgatya dṛṣṭvā natvā ca kuruṣva ca yathāsukhaṃ'
mityādi | ambarīṣaṃ prati 'tasmāttvayā mahārāja viṣṇukṣetre viśeṣataḥ | arcādyaṃ gānanṛtyādi
vādyotsavasamanvitam || kartavyaṃ viṣṇubhaktairhi puruṣairaniśaṃ nṛpa | śrotavyaṃ ca tvayā nityaṃ stotavyo'sau haristvaye'ti | 'viṣṇukṣetre tato vidvānkārayedbhaktisaṃyutaiḥ | gānanṛtyādikaṃ caiva viṣṇvākhyānakathāṃ tathā || jātiṃ smṛtiṃ ca medhāṃ ca tathaiva paramonnatim | prāpnoti viṣṇusālokyaṃ
satyametannarādhipe'ti

4.1.33

tato'pyagrimādhyāye kauśikādīnāṃ gānayogena bhagavadanugrahamavalokyātu tato nāradastapastahṛvā ākāśavācā niyukto gānabandhusulūkendraṃ prati gataḥ 'ulūkendra mahāprājña śṛṇu sarvaṃ
yathātatha' mityapakramya 'yadattaṃ yaddhataṃ caiva yadvācā śrutameva ca | yadadhītaṃ mayā sarvaṃ kalāṃ nārhanti
ṣoḍaśīm || viṣṇormāhātmyayuktasya gānayogasya vai tade'tyādinā gānayogaviṣaye taṃ prārthitavān | gānabandhurapi bhuveneśaṃ nāma rājānaṃ prakṛtya 'tasya rājñaḥ purābhyāśe harimitra iti
smṛtaḥ | brāhmaṇo viṣṇubhaktaśca sarvadvandvavivarjitaḥ || nadīpulinamāsādya pratimāṃ sa hareḥ śubhām
abhyarcya ca yathāśāstraṃ ghṛtadadhyuttaraṃ bahu || miṣṭānnapāyasaṃ dattvā harerāvedyapūrvakam | praṇipatya
yathānyāyaṃ tatra vinyastamānasaḥ || agāyata hariṃ sākṣāttālavarṇasamanvita'mityādinā śrīhariguṇagāyakaṃ harimitraṃ praśasya tatpratibandhakartṛśca rājño yamayātanāṃ nirūpitavān | nacaitadbrāhmaṇaviṣayamiti vācyam | 'gāyanti tvā gāyatriṇa' iti śrutau 'brāhmaṇo vāsudevākhyaṃ gāyamāno'niśaṃ nṛpa | hareḥ sālokyamāpnoti rudragītasamo bhavet | anyathā narakaṃ gacchedvyāyamāno'nyadeva hī' tyatra ca brāhmaṇakarttavyatāpratipādanāt | kiñca 'viṣṇorgītaṃ ca nṛtyaṃ ca vādanaṃ ca
viśeṣataḥ | brahman brāhmaṇajātīnāṃ kartavyaṃ nityakarmava' diti nāradīyavākyāt 'gītanṛtyādi
kurvīta dvijadevābhituṣṭaye | na jīvanāya yuñjīta vipraḥ pāpabhiyā kaci' diti smṛteḥ | 'brāhmaṇo
vāsudevārthe gāyamāno'niśaṃ param | navavarṣasahastrāṇi kuberabhavanaṃ vase' diti vārāhācca siddhaṃ

4.1.34

brāhmaṇenāpi viṣṇorguṇagānaṃ kartavyamiti | nivāraṇopahāsayordoṣaśravaṇāt | tathāca nṛsiṃhaparicaryāyāṃ pādme 'nivārayati yo gītaṃ nṛtyaṃ jāgaraṇaṃ hareḥ | ṣaṣṭiryugasahasrāṇi pacyate rauravādiṣu
nṛtyamānasya viprasya upahāsaṃ karoti yaḥ | jāgare yāti nirayaṃ yāvadindrāścaturdaśe'ti 'śrotavyaṃ
ca ta' diti tacchrotṝṇāṃ padmākṣaprabhṛtīnāmuttamagatiśravaṇāt bhagavati cittānurāgahetutvācca bhagavadguṇagānasya kartavyatā śrotavyatā ca vijñāyate | 'tasmātkenāpyupāyena manaḥ kṛṣṇe niveśaye'
diti 'śṛṇvanti gāyanti gṛṇantyabhīkṣṇaśa' iti śrībhāgavatavacanācca | ataścaitannirastam
yadupidataṃ 'bhāṣāgītaṃ na śrotavyaṃ naca kartavya' miti tattu bhagavadvyatiriktasya tathātve'pi
śrīmadgokuleśānāmakīrtanasambandhino bhāṣāgītasya punaḥ punaḥ kriyamāṇasya, bhagavati cittānurāgahetutvenānubhavasiddhatvāt | naca 'na mlecchitavai nāpabhāṣitavai mleccho ha vā eṣa yadapaśabda' iti
niṣiddhatvādbhāṣayā guṇānuvādo na (pya) kartavya iti vācyam | tasya vihitatvena niṣedhāpravṛtteḥ
na ca bhagavadguṇagānakarttavyatāvidheruktaniṣedhānurodhena saṃkoco yuktaḥ | sādhuśabdenaiva bhagavadguṇakīrtanaṃ kartavyamiti vācyam | niṣedhasya rāgaprāptaviṣayatvenānupapatteḥ | na caivaṃ sākṣācchūyate sādhuśabdenaiva bhagavadguṇanāmakīrtanaṃ kartavyamiti | kiñca bhagavati dveṣādikartṝṇāmapi caidyādīnāṃ saṅgatiḥ
sāyujyādirūpā muktiśca śrūyate | sā ca na dveṣādeḥ phalam | tasya niṣiddhatvāt | kintu dveṣādijanyānuṣaṅgikagovindānusmaraṇaphalam | tataśca dveṣādināpi śrīkṛṣṇasmaraṇe sadgatiścet bhāṣayāpi

4.1.35

bhaktyā guṇānuvādasmaraṇe ca sadgatirbhavatīti kimu vaktavyam | vacana evāgrahaścet 'tasmātkenāpyupāyena manaḥ kṛṣṇe niveśaye'diti, 'stavairuccāvacaiḥ stotraiḥ paurāṇaiḥ prākṛtairapi' | 'yasmin
pratiślokamabaddhavatyapi' | śrīmadvrajasīmantinīprasaṅge 'yāsāṃ harikathodgītaṃ punāti bhuvanatraya'
miti bhāṣāyāmapi guṇānuvādaḥ kartavya iti jñāyate | kiñca bhāṣayā laukikaviṣayavārtāsu tadabhiniveśapūrvikāsu na doṣaḥ | śrīmadbhagavadguṇānuvāde parameśvarasmārake prāpake bhāṣākṛte doṣa iti
vadatāṃ māyājanito moha eva | 'jñānināmapi cetāṃsi devī bhagavatī hi sā | balādākṛṣya
mohāya mahāmāyā prayacchatī'ti mārkaṇḍeyapurāṇāt yadeva kiñcidbhagavadviṣayakaṃ tadanurāgabhūtaṃ ca
tatsarvamavaśyaṃ kāryam | 'tasmātkenāpyupāyena manaḥ kṛṣṇe niveśaye'diti pratiprasavāt 'grāmyagītaṃ
na śṛṇuyā'diti tu na parameśvaraviṣayakanibandhakaṃ śravaṇaṃ grāmyapadopādānāt īśvarasyāprākṛtaviṣayatvādityāryāṇāmasmākamācāryāṇāṃ nirduṣṭa eva panthā iti dik
vedoktakarmakaraṇe sahāyabhūtā prakaṭā babhūva ramaṇārthaṃ ca | ubhayoḥ sāmye satyeva ramaṇaṃ
bhavati 'raso vai sa' iti śrutyā rasātmā | svasyaṃ rasātmakatvena dvidvātmakatvādvasasya
sāmyaṃ vinā raso na bhavati | samatvaṃ ca puṣṭipravāhamaryādāyāmuktaṃ svasya puruṣottamatvāt
tathāhi 'svarūpeṇāvatāreṇa liṅgena ca guṇena ca | tāratamyaṃ na svarūpe dehe vā tatkriyāsu
ce' tyuktalakṣaṇāt
kiñca santataṃ nirantaraṃ bhūribhogaṃ yathāsyāttathā tvaṃ vallabharūpeṇa prakaṭī babhūva
bhogo bhagavato'smākaṃ ca | bhagavato bhogaḥ prakaṭito vallabhāṣṭake 'yasmādasmim̐sthito

4.1.36

yatkimapi kathamapi kvāpyupāhartumicchatyaddhā tadgopikeśaḥ svavadanakamale cāruhāse karotī'ti | asmākaṃ ca bhogo nānāprakāravyañjanādisahito bhagavadbhogānantaramucchiṣṭatayā
taduktamuddhavena 'tvayopabhuktasraggandhavāso'laṅkāracarcitāḥ | ucchiṣṭabhojino dāsāstava
vā svaya' mityatrāpi yadā ekādaśyādiniyamastadā ekādaśīvratasya nityatvātparityāgāsaṃbhavādrogādigrastastadā tanniveditaṃ bhaktebhyo dadyātsvayaṃ nopoṣya tiṣṭhen
nanu rogādigrasto'nnamahitaṃ bhaktīti na bhuṅkte, ekādaśīvratī tu rāgataḥ prāptamannabhojananiṣedhavacanādekādaśīvratakaraṇaphalaśravaṇācca na bhuṅkte | vaiṣṇavastu 'sikthe sikthe'śvamedhasya phalaṃ
prāpnoti mānava' iti jñātaprasādamāhātmyaḥ kathamekādaśīdine bhagavanniveditamannaṃ parityajediticenna | ekādaśīvratakaraṇe bhagavatprasādatyāge pratyavāyābhāvāt | yadyapi prasādasyā'nyattyābhāvāt
'yāni kāni ca pāpāni brahmahatyāsamāni ca | annamāśritya tiṣṭhanti samprāpte harivāsare' iti
vacanāt prasādamakṣaṇepi na doṣaḥ tathāpi 'sikthe sikthe'śvamedhasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ' iti
prasādamāhātmyaśloke sikthatvopaśabdātnādannatvamapi | naca sikthapadopādānāt 'bhaktamandho'nnamodano'strī' tyamarācaudanavṛtterevānnapadamiti vācyam | bhuktimātrasya niṣedhāt | 'na karoti
hi yo mūḍha ekādaśyāmupoṣaṇam | sa naro narakaṃ yāti rauravaṃ tamamāvṛta' miti sanatkumāravacanāt | 'ekādaśīmupavasenna kadācidatikrame' diti kāṇvavacanena sarvvāhāranivṛttarūpoṣaṇaṃ vihitam | ekādaśyāṃ na bhuñjīta kadācidapi mānava' iti sarvvavidhabhojanaṃ niṣedhatyeva viṣṇusmṛtiḥ

First 36 of 53 passages. Read on

Linked texts (9)