Pramāṇa · Search · About · API

Prabhanjana 5.5

Prabhañjana 5.5

Language
Sanskrit

5.5.1

vyaktaṃviṣṇustathāvyaktaṃpuruṣaḥkālaevaca || krīḍatobālakasyevaceṣṭāṃtasyaniśāmaya
avyaktaṃ kāraṇaṃyattatpradhānamṛṣisattamaiḥ || procyateprakṛtiḥsūkṣmānityaṃsadasadātmakam
iti || evamitareṣvapi purāṇeṣu tatra tatra prasiddhameveti || kiṃbahunā śrutiṣvapi “karttāramīśaṃ
puruṣaṃbrahmayoniṃ” iti muṃḍakādiṣu prakṛtiyonitvaṃ paramātmanaḥ śrāvyate || etena “ajāmekāṃ” iti pūrvavākye kā sā'jeti śaṃkāpi vyudastā || śvetaketuvidyaikavākyatayā lohitaśuklakṛṣṇāmityatra tejo'bannātmakatvāderapi paṃcabhūtamūlabhūtāyāṃ tasyāṃ tejo'bannātmakatāyā
anapāyāt” || etenaiva sāṃkhyamatapraveśaśaṃkāpyapāstā || tai. prakṛteḥ svātaṃtryīṇa nityatvaṃ
puruṣāṇāṃ ca bahutvaṃ svātaṃtryeṇa nityatvamabhyupagacchadbhiravamaṃgīkārāt || tasyāḥ svakāryarūpāyā māyāyāniyāmakastu mahānīśvaraeva || kassarhi māyayā saṃniruddha iti cettatrāha
tasyāvayaveti tasya parameśvarasya avayavabhūtaiḥ svāṃśairjīvaiḥ || sarvamidaṃ paridṛśyamānaṃ jagajjaṃgamadehaprāṇeṃdriyāṃtaḥkaraṇādikaṃ vyāptaṃ pūrṇaṃ guṇato vyāptaiḥ || yatra yatra saṃghāstatra
tatra jīvaiti niyamādvyāptam || tathā ca prakṛtikāryadehādyabhimānavaśāttadaṃśaeva samyanniruddhaḥ || yattu tadbhāṣye “tasyaprakṛtasyaparameśvarasyāvayavādhiṣṭhāneṣu kalpitasarpādisyānīyairmāyikaiḥsvāvayavai” riti vyākhyātam | tanna | kalpitasarpādau rajjvādyavayavavāyāśrayokāryatvasyābhāve ityarthaḥ | vastutastu baṃdhaḥ avidyāśaktikāryaṃ śuktirajatavanmithyaiva

5.5.2

ata eva brahmajñānāttannivṛttiḥ || sā cāvidyā na bhāvarūpājñānam kiṃ tu bhagavacchaktiviśeṣa eveti na tanmatapraveśaḥ || spaṣṭaṃ cedaṃ nibaṃdhādiṣu tacchaktyāvidyayālasajjīvasaṃsāraucyata ityādau || tathāpi piśācaḥ piśācabhāṣayeti nyāyādihottaram || kiṃca iṃdro
māyābhirityādi || ayaṃ bhāvaḥ-yacca atraiva śāṃkarā iti mārtaṃḍaślokaṭīkāsthaṃ pāṭhaṃ
bhittvā kiṃcidanūditaṃ tanna ṭīkākārābhipretapāṭhastu "pururūpa īyata iti maṃtraḥ māyājñānaṃ
prati karaṇaṃ na tu brahmaṇo bahurūpatve" iti jñeyaḥ || tathā ca māyābhiriti karaṇasya kriyānvayitvameva yogyam || yadapi tanna tathetyādi agāyikatvamityantaṃ tadapi kuśakāśāvalambanam || tathāhi māyayā bahubhavane vivakṣitetu pūrvārddhaeva māyayeti vadet || na ca
tathoktāvapi vidheyabhedena vākyabhedānivāraṇamiti śaṃkyam || māyayā bhavanasyaiva vidheyatvāt || atha māyāyāḥ karaṇatvena vidhānāt "dadhnā juhotī"tyādau dadhyāderiva vidheyatayā vākyabhedaprasaṅga iti cenna || ekahelayā bahūnāṃ vidhānasya vākyabhedaprasaṃjakatvāt
yathā "somena yajete" tyatra somalatāguṇaviśiṣṭoyāgovidhīyate || yathāvā "udbhidā
yajeta paśukāmaḥ" iti paśurūpaphalaviśiṣṭa udbhidyāgaḥ || yathāca "yadāgneyoṣṭākapālomāvāsyāyāṃ cauparṇamāsyāṃ cācyutobhavati" iti dravyadevatākālādikaṃ vākyāṃtareṇāprāptamekahelayā vidhīyate || evaṃ saguṇakarmotpattivākyaphalaguṇavākyādiṣu bahuvidhānaṃ draṣṭavyam || uktaṃca || prāptekarmaṇināneko vidhātuṃ śakyateguṇa. || aprāptetuvidhīyaṃte bahavoṇyekayalata iti || atastathoktau doṣābhāvānmāyayā bahubhavane'bhiprete tathaiva vadet || vadati

5.5.3

tu svayaṃ bahubhavanaṃ māyābhiśca pururūpatayā darśanam || atodvaitapratyayaeva māyājanyo
na tu kāryamiti maṃtrāśayaḥ || purovādavailakṣaṇyasyāvaśyakatvāt || nāpi śabdagauravasya
spaṣṭapratipattyarthatvenādūṣaṇatvaṃ vācyam | sarvatra tathāṃgīkāre || (a0 2 pā0 2 sū0 2)
"ekasyaivaṃ punaḥ śrutiraviśeṣādanarthakaṃ hi syāt" ityādipūrvataṃtrādhikaraṇavirodhāt || nāpi
māyikavijñānaviṣayasya māyikatvameveti niyamaḥ śakyavacana | upanetrādinā sthūloyaṃ
kakāra iti pratyayasya sthaulyāṃśe bhramatayā māyikatvepi tadviṣaye varṇe māyikatvābhāvāt
prasaṅgā tathā niyamasyāṃgīkāre mūloktarītyā brahmaṇyapi māyikatvāpātācca || tasmādyathā
pūrvoktasthale sthaulyapratītireva mithyā na tu varṇaḥ | tathātra bhedapratītireva māyikī na tu
kāryamiti sāraḥ || dṛṣṭisṛṣṭivādaṃ dūṣayaṃti || yattu vivartetyādinā || jñānasvarūpamevāhuriti satyāpaṃśye'sya jñānasvarūpaṃ brahmasvarūpam || athaisvarūpaṃ nāmarūpavyākaraṇānurodhādghaṭāditattatpadavācyaparicchinnārtharūpamityarthaḥ || spaṣṭaṃ cedamākare samanvayādhikaraṇeṣu
vāsanāsantānavādastu vidvanmaṃḍane nirākṛta ityuttarabhāge samyakparihariṣyate || svapne
prakāśayaviṣayastu māyopādānaka aiṃdrajālikavastuvadīśvarapradarśito vakṣyate'tastatra naṭādivadīśvarasya prakāśakatayā karmakartṛbhāvāvirodhepi prakṛte tadvirodhe sustha iti bodhyam
samādhāne vijñānaṃ yajñamiti || yadyapyasminbrahmavallīvākye vijñānaśabdārthojīvo natu
kartṛgatadoṣāt || doṣāścānyacittatvādayaḥ ityakhyātivāde svīkurvaṃti || tathā sati

5.5.4

rajatamanubhavāmītyanuvyavasāyavirodhaḥ || tatra smarāmītyanuvyavasāyasyaucityāt || tadupādānārthapravṛttyādivirodhaśca || nahi kaścidapi bhojyaṃ smaranneva bhoktumārabhate
prābhākarāstu tatra grahaṇasmaraṇātmakaṃ jñānadvayaṃ manyaṃte || tatra śuktimanubhavāmi rajataṃ
smarāmītyanuvyavasāyadvayāpattiḥ || sarvatra viśiṣṭajñāne viśeṣaṇasmaraṇamātreṇa nirvāhāpattiścetyādiratatra prapaṃcaḥ || nāpyanirvacanīyaṃ rajataṃ viṣayaniṣṭhāvidyayā janyata ityanirvacanīyakhyātiḥ parābhimatā śakyasvīkārā || saṃskārābhāvepi tatpratītiprasaṃgāt | saṃskāraprāvalye'nyakhyātistadaprāvalye smaraṇaṃ copapadyata ityanyatra vistaraśca || tathā ca viparyedriyasaṃprayogeṇa prathamaṃ sāmānyajñāne jāte yadā buddhiḥ sattvāviṣṭā tadā niścayaḥ
sattvātsaṃjāyate jñāna || pravṛttiṃcanivṛttiṃca kāryākāryebhayābhaye iti bhagavadvākyāt|| rajasā
viṣṭā tu saṃśayaḥ || ayathāvatprajānāti buddhiḥ sāpāthairājasītyukteḥ || yadā tu tamoguṇāviṣṭā tadā māyānugṛhītasaṃskāraprābalyācca tadanuguṇaṃ padārthāṃtaramaṃtarotpādya viṣayīkaroti
pramādamohau tamaso bhavato'jñānamevaceti sarvārthānviparītāṃśca buddhiḥsāpārthatāmasīti
cokteḥ || etadeva sarvamabhipretya anumitamaṃtarā tvayi vibhāti mṛṣaikarasa ityatra subodhinyāṃ "pratyakṣe tu rajataṃ na dṛśyate | iṃdriyārthasannikarṣasya śuktiviṣayatvāt || nahi
rajatena saha sannikarṣosti | satoreva saṃyogāt | satsaṃprayoge puruṣasyendriyāṇāṃ buddhijanyattatpratyakṣamiti pratyakṣalakṣaṇam | rajataṃ tu tadanaṃtaraṃ buddhyājanyate viṣayīkriyate | ca

5.5.5

tatra sā buddhiravakāraṇaṃ" iti "kiṃca aṃtarāvibhāti | iṃdriyārthayormadhye bhāti tanmṛṣā"
iti coktam | dvitīyaskaṃdhanavamādhyāye ca ṛterthamityatra viṣayatāyāmāyājanyatvādikaṃ
nirṇītam || adhikaṃ tu subodhinyādibhyaḥ puruṣottamacaraṇaladūbhaṭṭādīnāṃ khyātivādakhyātivivekādibhyaścāvadheyam || etaddevorasi kṛtya vastutastvetyādyuktam || evaṃ ca yathā tava
idaṃ rajatamityatra idaṃśoga mithyā kiṃ tu rajatameva || tathātra pururūpaīyata ityanena bhagavadātmakeṣu rūpeṣu nānātvameva mithyā na tu rūpāṇīti na kopi virodhaḥ || sahasrākṣe nahi
śuktītyādyuktistu paramatājñānāt || āvirbhāvaḥ satkāryavādaśca samyak samarthayiṣyate
tacca saṃbhavatītyādi || paramātmano rūpāṇi māyikāni māyikajñānaviṣayatvātsvāpnikagajādivadityanumānena māyikatvaṃ sādhyam || tatra hetoḥ sādhyasāmānādhikaraṇyaṃ vivakṣitam || anyathā vyāptyasiddheḥ || tathāca svāpnikāṃtarbhāvena uktaviṣayatvaniṣṭhasādhyasāmānādhikaraṇyamātreṇa na tatsiddhiḥ kiṃ tu teṣu māyikatvaṃ yena saṃbaṃdhena svarūpātmakena
vidyate tadavacchedakaṃ tādṛśagajādivṛttidyadrūpamuttarakāle bādhitatvatattannimittopādānaśūnyatvādilakṣaṇam || sāmānādhikaraṇyena tadviśiṣṭaṃ yanmāyikajñānaviṣayatvaṃ tenaiva tatsiddhiḥ
viśiṣṭasya hetutvāṃgīkāre yuktimāhuḥ || evaṃ ceti || anyatheti || yatra kvacit
dṛṣṭasāmānādhikaraṇyamātreṇa hetutāyāḥ svīkāre || nanu māyikajñānaviṣayatvādityatra jñānapadamanubhavamātre paramatānvyabhicāra iti cenmaivam || svapne devatādidarśane tadānīṃtanmāyikajñānagocaratā gatānāmapi teṣāmamāyikatayā vyabhicārānapāyāt || na ca

5.5.6

svapnopalabdhānāṃmasvapnādīnāmapi māyikatvaṃ śakyam || taduktabhāvivṛttātāsaṃbhavasya
tadānīṃ taduktamatrādimṛṣābhāvasya ca prasaṃgāt || svapne sākṣāttaddarśanādibodhakaśāstra
virodhācca || tathāhi mahābhārate vanaparvaṇi triṃśatatamādhyāye (ślo0 5) dvādaśe
samanikrāntevarṣeprāptetrayodaśe || pāṇḍūnāhitakṛcchakra karṇabhikṣitumudyata

Linked texts (3)