Aphorisms on Brahman 1
Śāstradarpaṇa 1
- Language
- Sanskrit
Contents
- 1.4 — 4 parts
1.1
brahma vicāryaṃ na veti saṃdehaḥ, tadvicārasya viṣayaprayojanasaṃbhavāsaṃbhavābhyām | tatra-
jijñāsyaṃ dharmavadyaddhi saṃdigdhaṃ saprayojanam | nāsaṃdigdhamanarthaṃ ca ghaṭavatkaraṭāṅgavat ||
ahaṃdhiyātmanaḥ siddhestasyaiva brahmabhāvataḥ | tajjñānānmuktyabhāvācca jijñāsā nopapadyate ||
masiddham | na ca varṇādigrāhakapratyakṣasya āmnāyopajīvyatvena prathaordinarytvena ca prābalyāt tajjātīyāhaṃpratyakṣamapi prabalamiti tadvirodhādāmnāyo na pramāṇamiti yuktam ; pratyakṣagatārthakriyāsamarthavastuparicchedakatvasya vedāntairupajīvanāt tasya ca abādhanāt pratyakṣagatatattvāvedakatvasyāmnāyenānupajīvanāt sāṃvyavahārikapramāṇasiddhasyāpi varṇadairdhyādeḥ agamanamāgamanamityādau tattvaparicchedahetutvāt; prāthamyamātraṃ tu pratyakṣasya pareṇa nirapekṣeṇāmnāyajanyajñānena bādhyatvamevāvagamayati | taduktam'pūrvaṃ paramajātatvādabādhitsecondaryva jāyate | parasyānanyathotpādādadyabādhena saṃbhavaḥ' iti | vādibhirapyasya bhrāntatvaṃ mantavyam | tathā hi-
sarvagatatve ātmanaḥ ahamihāsmi sadane jānāna iti paricchedapratītiḥ bhramaḥ syāt | na cedaṃ dehasya prādeśikatvaṃ gṛhyate nātmana iti yuktam , tathā sati ahamityullekhāpogāt | na ca ahaṃ-śabdo dehe upacāritaḥ, upacāritātmabhāvasya dehasya jñātṛtvāyogena jānāna iti prayogāyogāt | na ca jñātṛtvamapyupacaryeta, svajñānaprakāśane vaktustātparyāt | tasmāddehagatapariccheda ātmanyadhyasyate | aṇutve ātmanaḥ sthūlo'haṃ dīrgha iti na syāt | nidāghadūnadehasya nīranimagnasya svadehavyāpisukhasākṣātkārānupapattiśca syāt | dehaparimāṇatve svaparicche-
evaṃ sadeva bhātīti vyāptau bhagnāyāṃ marīciṣu salilaṃ svarūpeṇāpi na sat bādhyamānatvāt nāpyasat aparokṣatvāt ityanirvācyam | tathā dehādyapīti | adhyāsakṣaṇaṃ tu paratrāsaṃnihitasya parasyāvabhāsa iti | atra paratra parasyāvabhāsa ityukte dvāravatyāṃ dṛṣṭasya caitrasya vārāṇasyāmavabhāse pratyabhijñāyām ativyāptirityasaṃnihitetyuktam | asaṃnihitāvabhāsa ityukte smṛtāvativyāptirmā bhūditi paratretyuditam | asaṃnihitatvaṃ ca āropyasyādhiṣṭhāne paramārthato'sattvaṃ na deśāntarādau sattvamiti nāpasiddhāntaḥ | athavā saṃnidhānena satkhyātiriha vāritā | avabhāsādasatkhyātirnṛśṛṅge taddarśanāt || na ca niraṃśe svaprakāśa ātmani sarvātmanāvabhāsādadhyāsāyogaḥ | pūrvapūrvāhaṃpratyayatatsaṃskārābhyāṃ viṣayīkṛtasya ātmanaḥ kālpanikasāṃśatvapratītyā pratītivaśādadhiṣṭhānatvasaṃbhavāt | asya sūtrasya vedāntairvicārāpekṣairapekṣaṇātsaṃgatiḥ | svādhyāyavidhivacca svetaravicāraprayojakatvācchāstrāntarbhāvaḥ | etadapekṣatvācca sarvaśāstrasya prathamādhyāyaprathamapādābhyāṃ saṃgatiriti ||
1.2
‘yato vā’ ityādivākyaṃ brahmalakṣaṇapratipādakaṃ na veti lakṣaṇasya prasiddhayaprasiddhibhyāṃ saṃśayaḥ | jijñāsyabrahmalakṣaṇamākṣipya samādhīyate | tatra—
atrocyate—
evamupalakṣaṇasiddhiḥ—
‘satyaṃ vijñānamānandaṃ brahma’ ityatra satyādiśabdairjātivacanaiḥ ekānandavyaktirlakṣyate | satyatvajñānatvayoḥ parāparabhāvavat ānandatvasya ca jñānatvāparajātitvābhāvāt kathamānandatvādhārasya jñānatvādhāratvamiti cet, śṛṇu | ānandatvaṃ jñānaniṣṭham ānandaniṣṭhatvāt sattvavat | na ca jātivyaktibhedādānandapadbodhitādvaitahāniḥ, ekasminnapi tattve kalpitabhedena jātikalpanopapatteḥ | tasmātsvarūpalakṣaṇamapi siddham |
1.3
‘asya mahato bhūtasya niḥśvasitametadyadṛgvedaḥ’ ityādivākyaṃ brahmaṇo vedakartṛtvena sarvajñatvaṃ na sādhayati uta sādhayatīti sakartṛtve vedasya sāpekṣatvānapekṣatvābhyāṃ saṃśayaḥ | jagatkāraṇatvasāmarthyasiddhameva brahmaṇaḥ sarvajñatvaṃ śāstrakartṛtvenāpi samarthyate | śāstrakartṛtvahetusamarthakanyāyabhedācca adhikaraṇāntaratvam | tatra—
iti prāpte, ucyate—
varṇanityatvavāde'pi padavākyādivibhāgaḥ kramakṛtaḥ | kramaśca svābhivyaktikārita iti sakartṛkatvaṃ vedasya tulyam; upādhyāyakṛtābhivyaktitulyatvāt māṇavakakṛtābhivyaktīnāṃ kramavatīnāṃ vedanityatā vācyā | tasmāt nṛtyānukaraṇavadvedānukaraṇam | yādṛśaṃ hi nṛtyaṃ śikṣayannartako gātracālanādi karoti, tādṛśameva tat śikṣyamāṇā anukaroti nartakī | anyathākaraṇe ca tasyā nigrahaḥ | evaṃ sarvajñaḥ sarvaśaktirapi san īśvaraḥ kramānyatve vāgvajratvena prāṇināṃ duritaṃ syāditi tadbhāvāya pūrvapūrvakramasadṛśakramavantamuttaramuttaraṃ vedaṃ racayati | racanātaḥ prākca saṃskārārūḍhaniyatakramavato'rthasahitasya vedasya yugapadīśvareṇa jñānāt nopalabdhipūrvakaṃracanā vedānām | ato na sāpekṣatā | yugapacca śabdatadarthajñānācca sarvajñatvam ; svakṛtakramānurūpeṇa ca uttarakramaracanāt na upādhyāyatulyatva-
eko'neko veti saṃdehe, kalpanālāghavādekaḥ, sa ca buddhaiva sakalaṃ jagatkarotīti sarvajñaḥ sarvaśaktiśca sidhyatīti vedāntā na vicāraṇīyāḥ | kiṃ tu anumānameva vicāryamiti prāpte, abhidhīyate— akṣāgamye jagaddhetau na viśeṣānumodayaḥ | sāmānyato dṛṣṭamapi na viśeṣārpaṇakṣamam ||
na tāvadapratyakṣaṃ brahma agnivadviśeṣato'numātuṃ śakyam ; kāryamātraṃ tu kartṛmātraṃ gamayati | na ca lāghavāttadekatvanirṇayaḥ, vicitraprāsādāderanekakartṛkatvasyāpi dṛṣṭatvena niścetumaśakyatvāt | tathā ca kartuḥ na sarvajñatvasarvaśaktitvanirṇayaḥ | vedānteṣu yata ityekavacananirdeśādekakartṛkatvaṃ sidhyatīti sarvajñatvādiniścayaḥ | tasmādvaidaikagamyaṃ brahmeti ||
1.4.1
‘sadeva somyedamagra āsīt’ ityevamādayo vedāntā brahmaṇi pramāṇaṃ na veti, siddhavastubodhātphalabhāvābhāvābhyāṃ vā, siddhaṃ rūpādihīnaṃ vastu bodhayato vākyasya mānāntarasāpekṣatvānapekṣatvābhyāṃ vā saṃśayaḥ | śāstraikagamyatvaṃ brahmaṇa uktam, tadākṣipyate | athavā jagatkāraṇatvena brahma lakṣitam, arthasiddhaṃ ca sarvajñatvaṃ śāstrakartṛtvena dṛḍhīkṛtam | tādṛśe brahmaṇi na tāvatpratyakṣādipramāṇaṃ saṃbhavati | nāpi śāstraṃ tatra pramāṇamityākṣipyate | tathā hi— pravṛttinivṛttisādhye hi sukhāvāptiduḥkhanivṛttī | na ca siddhe vastuni pravṛttinivṛttī bhavata iti tatparatve vedāntānāmaprayojanatvam | siddhaṃ vastu pramāṇāntareṇa dṛṣṭvā puruṣāṇāṃ tatra vacanaracanasaṃbhavāt vākyatvādihetubhiḥ vedāntānāṃ pauruṣeyatvaṃ prasajyamānaṃ na nivārayituṃ śakyam | ataḥ sāpekṣatvaṃ prāmāṇyasya syāt | kāryaparatve tu kāryasya mānāntarāyogyatvāt adṛṣṭacare vacanaracanānupapatteḥ na pauruṣeyatvamanumātuṃ śakyamiti anapekṣatvalābhaḥ | tasmāt brahmātmatvopāstiparatvaṃ vedāntānām | evaṃ ca jīvabrahmabhedagrāhipramāṇairavirodhaḥ | āropeṇāpyupāstividhisaṃbhavāditi prāpte, abhidhīyate—
1.4.2
upakramopasaṃhārābhyāṃ tāvadvetāntānāmadvaitabrahmaparatvamavagamyate | tadyathā ‘sadeva somyedamagra āsīt’ ityupakramya ‘aitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi’ ityupasaṃhārāt | na ca aprayojanatvam | ānandarūpabrahmaṇa ātmatvasākṣātkārādeva tadajñānabādhena tadavāpteḥ samastaduḥkhabādhācca | na ca siddhārthatve vedāntānāṃ nadītīraphalasattāvākyavat pauruṣeyatvam | brahmātmatvasya mānāntarāyogyatvena tatra vacanaraca- aparaḥ prakāraḥ | pūrvatra hi, siddhārthe'pi pramāṇāntaraparatantrāṇāṃ pauruṣeyavākyānāṃ prāmāṇyamaṅgīkṛtya vedānteṣu kāryaviṣayatāmantareṇa na nairapekṣyapuruṣārthaparyavasāne labhyete iti pūrvaḥ pakṣaḥ brahmātmaikyasya pramāṇāntarāgamyatvena tadvagamamātrātprayojanalābhena ca nirastaḥ | idānīṃ siddhe padavyutpattyabhāvādibhiḥ na siddhaṃ śabdaprameyam ; ataḥ vedāntā upāsananiyogaparā ityāśaṅkayate | athavā āropitabrahmabhāvasya jīvasya upāstiparā vedāntāḥ na brahmātmatve pramāṇamiti pūrvaṃ pūrvaḥ pakṣaḥ | sadevetyādivedāntā vidheyapratipattiviṣayatvena brahma pramimate uta sākṣāditi, siddhe śabdasya vyutpattyabhāvabhāvābhyāṃ saṃśayaḥ | śāstrapramāṇakatvamuktaṃ brahmaṇaḥ, tadgataviśeṣaścintyate | tatra siddhe vastuni śabdānāmajñātasaṃgatitvena śāstratvenārthavattayā | mananādipratītyā ca kāryārthādbrahma niścayaḥ ||
1.4.3
siddhaṃ vastvaprayojanaṃ na śrotrā pratipitsitaṃ nāpi vaktrā pratipipādayiṣitamiti na tatra vākyaprayogaḥ | na ca śabdaprayogāviṣaye vyutpattigrahaḥ | na ca siddhasya pravṛttinivṛttyagocaratvāt tadavagamaḥ madhyamavṛddhapravṛttyā bālenānumātuṃ śakyate | abuddhvā tadavagamaṃ śabdasya tajjanakatvaśaktirna śakyagrahā | śāstratvācca vedāntānāṃ niyogaparatvam, pravartakavacanasya śāstratvaprasiddheḥ | taduktam- 'pravṛttirvā nivṛttirvā nityena kṛtakena vā | puṃsāṃ yenopadiśyeta tacchāstramabhidhīyate' iti | vedāntaiḥ siddhabrahmapratipādane ca na prayojanaṃ dṛśyate | rajjureṣetyādisiddhabodhe bhayanivṛttirdṛṣṭeti nodāharaṇam | yadi ca brahmabodhamātrānmokṣaḥ, tarhi śravaṇenaiva tatsiddhermananādividhirna syāt | tasmāt brahmopāstividhiparā vedāntāḥ vidheyopāstiviṣayatvena brahma gamayanti | mokṣaśca upāstiphalaṃ vidhyavagamyaḥ iti prāpte, ucyate-
1.4.4
na tāvatkāryabodha eva madhyamavṛddhavartipravṛttiliṅgenāvagantuṃ śakyaḥ na siddhabodha iti niyamaḥ, putraste jāta iti paṭavāsopāyanārpaṇapuraḥsaramabhihitavati vārtāhare tena saha samāgatasya bālasya pratipannapitṛpramodahetubhūtaputrajanmanaḥ pitṛmukhavikāsādinā tadīyaharṣamanuminvataḥ harṣeṇa ca harṣahetubodhaṃ kalpayataḥ harṣahetubodhe putraste jāta iti vākyasya janakatvaśaktigrahāt, prayogabhedeṣu ca āvāpodvāpābhyāṃ pratipadaṃ śaktyavagamāt | evaṃ ca siddhārthavākyasyāpyarthavattā, putrajanmavākyādeva pitṛharṣotpādāt | śāstratvaṃ tu vedāntānāṃ hitabrahmabodhakatvādupapannam | na ca brahmabodho niṣprayojanaḥ, brahmasākṣātkāre paramānandabrahmābhivyakteḥ sarvaduḥkhocchedācca | mananādestu śravaṇavadavagatyarthatvāt avagateśca dṛṣṭaphalatvāt avagatabrahmaṇaśca apūrvānupayogāt na upāstividhikalpakatvam | upāstisādhyatve ca mokṣasya anityatvāpattiriti ||
1.5
‘sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam’ ‘tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti, tattejo'sṛjata’ iti, tathā ‘yaḥ sarvajñaḥ sarvavit yasya jñānamayaṃ tapaḥ tasmādetadbrahma nāmarūpamannaṃ ca jāyate’ iti samāmananti | tatra yadīkṣitṛ sarvajñaṃ jagadupādānaṃ taccetanamacetanaṃ veti jñānajñātṛtvābhyāṃ saṃśayaḥ| jñānaṃ hi cetanasvarūpe na saṃbhavati | jñānakartṛtvaṃ ca vyāpāravatyacetana iti | pūrvaṃ sarvajñe jagatkāraṇe samanvayapradarśanena cetanaṃ tadityupakṣiptam ; tadākṣipyate—
na tāvatsvarūpacaitanyena brahmaṇaḥ sarvajñatā, jīvānāṃmapi tadāpatteḥ | tasmātsarvaviṣayajñānapariṇāmena sarvajñatvam; sarvotpādanakriyāśaktiyogācca sarvaśaktitvam | na ca sarvajananaśaktisarvaviṣayajñānayorbrahmaṇi saṃbhavaḥ, tasya jñānakriyāśaktyabhāvāt—jñānakriyayoḥ śaktī jñānakriyāśaktī, tayorabhāvādityarthaḥ | yasya hi kiṃcinmātrajananaśaktiḥ kiṃcinmātrajñānaśaktirvā na saṃbhavati, kutastasya sarvajananaśaktisarvaviṣayajñāne bhavetām ? śaktidvayābhāve hetuḥ apariṇāmitvam | kāryonneyā hi śaktiḥ; kārye ca jñānakriye nāsya staḥ apariṇāmitvādityarthaḥ | triguṇe tu pradhāne sattvapariṇāmajñānasaṃbhavāt jagatpariṇāmasaṃbhavācca sarvajñatvasarvaśaktitvayorasti saṃbhava iti | athavā brahmaṇaḥ kāraṇatvekṣitṛtvayorasaṃbhavāt ‘tatteja aikṣata’ ityādigauṇekṣaṇasaṃnidheśca pratyāsannasargatvaniyatakāryakartṛtvabhyāṃ guṇābhyāṃ pradhānasya īkṣitṛtvamupapadyata iti prāpte, abhidhīyate-
aikṣatetyatra prakṛtyarthastāvat brahmasvarūpam | asyaiva viṣayāvacchinnacaitanyaṃ kādācitkamiti tatprati kartṛtvādvrahmaṇi pratyayārtho'pyupapannaḥ | na ca avyākṛtanāmarūpāvacchinnacaitanyasya
1.6
taittirīyake'nnamayaṃ prāṇamayaṃ manomayaṃ vijñānamayaṃ cānukramyāmnāyate ‘tasmādvā etasmādvijñānamayādanyo'ntara ātmānandamayaḥ’ iti | tatraikadeśimatenādhikaraṇaṃ racyate | tatrānandamayo jīva uta brahmeti mayaṭo vikāraprācuryayoḥ sādhāraṇatvātsaṃśayaḥ | tatra—
abādigauṇekṣaṇapravāhapāte'pi jagatkāraṇe īkṣaṇaṃ mukhyamiti yujyate, mukhyasaṃbhave gauṇasyānavakāśatvāt | ataḥ tatra saṃśayānudaye prāyapātho'kiṃcitkaraḥ | iha tu mayaṭo vikāraprācuryayorubhayormukhyatve sati vikārārthagrahaṇe'nnamayādivikāraprāyadṛṣṭiḥ viśeṣikā prācuryārthāt vyāvartikā | evaṃ ca pūrvādhikaraṇasiddhāntābhāvena pūrvapakṣotthānāt pratyudāharaṇalakṣaṇā saṃgatiḥ | nanu yuktamannavikāre dehe mayaṭo vikārārthatvam | prāṇamayādestu prāṇādivikāratvābhāvāt na vikāraprāyadṛṣṭiriti svārthika eva mayaḍiti tanna | prāṇādyupādhyavacchinnasyātmanaḥ prāṇādivikāratvāt annātmakadehāvacchinnasya ātmana eva annamayatvam, ‘sa vā eṣa puruṣo'nnarasamayaḥ’ iti prakṛtātmānaṃ parāmṛśya tasya annarasamayatvābhidhānāt, satyāṃ ca gatau prāṇamayādau mayaṭaḥ svārthikatvāyogāt | na ca sarvāntaratvali-
stato'pi balavattvaṃ mānāntarānvagatamiti devadattabalavattvamāpekṣikam | ānandamayādāntare tu nāsti mānāntaram, na ca śrutiriti viśeṣaḥ | evaṃ ca sarvāntaratvaliṅgādvikārasaṃnidherbādhānyathāsiddhī ukte priyādyavayavatvaśārīratve caupādhike | tasmādbrahmaivānandamaya iti ||
1.7
brahma kimānandamayasyāvayavaḥ uta svapradhānamiti pucchabrahmaśabdābhyāṃ saṃśayaḥ | pūrvatra mukhyekṣaṇāt brahmanirṇayena gauṇekṣaṇaprāyapāṭho bādhitaḥ | iha tu pucchaśabdasya lāṅgūle rūḍhasya avayavamātraparatvādhāramātraparatve ca tulye lākṣaṇikatve sati avayavaprāyapāṭhāt tattatsamabhivyāhṛtaṃ brahma ānandamayāvayava iti saṃgatiḥ | na ca pucchaśabdasyādhāramātraparatve'pyasti brahmaśabdasamabhivyāhāra iti yuktam, viśeṣyānandamayaṃ pratyaṅgatvena brahmaṇo'vayavatvapratīteḥ | tatraikadeśimatasiddhāntarūpapūrvapakṣe prāpte, siddhāntaḥ-
yattu avayavatvena brahma samarpyate na svapradhānatveneti, neti brūmaḥ | na tāvadvayavyānandamayo vākyātpradhāno'vagataḥ, yena tasya brahmāvayavo'ṅgamiti yuktam, brahmaśruterbrahmaprādhānyāvagamāt, vākyācca śruterbalīyastvāt | api ca— prāyapāṭhaparityāgo mukhyatritayalaṅghanam | pūrvasminnuttare pakṣe prāyapāṭhasya bādhanam || ānandamaye hi brahmaṇa blockquoteyāśrīyamāṇe mayaṭo vikāraprāyapāṭhaḥ parityaktaḥ syāt | mayaṭ vikāre mukhyaḥ, na avikāre brahmaṇi | na ca prācuryārthatvam, duḥkhālapatvasyāpi prasaṅgāt | na ca pracuraprakāśaḥ savitetyukte yathā tamaso'nuvṛttirna pratīyate evamiheti vācyam, tatrāpi śabdabalādvirodhyanuvṛttipratīteḥ | mānāntareṇa tu tadbhāvāvagame prācuryamalpatvanivṛttiparaṃ kalpyate | tasmānmayadarthasya mukhyasya tyāgaḥ | evamānandābhyāso'pyānande mukhyastyajyeta | brahmaśabdo'pi nirvikārabrahmaṇi mukhyo'tilaṅghitaḥ syāt | evaṃ pūrvapakṣe prāyapāṭhaparityāgo mukhyatritayalaṅghanaṃ ca syāt | siddhānte tu pucchaśabdāvayavaprāyapāṭhamātraṃ bādhyate | tacca tulyaṃ vikāraprāyapāṭhabādhena anugṛhyate tu mukhyatritayam | tasmātsiddhaṃ svapradhānaṃ brahmeti ||
1.8
idamāmnāyate—‘ya eṣo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo dṛśyate hiraṇyaśmaśrurhiraṇyakeśa āpraṇakhātsarva eva suvarṇaḥ tasya yathā kapyāsa puṇḍarīkamevamakṣiṇī tasyoditi nāma sa eṣa sarvebhyaḥ pāpmabhya udita udeti ha vai sarvebhyaḥ pāpmabhyo ya evaṃ veda... ityadhidaivatam' 'athādhyātmam... ya eṣo'ntarakṣiṇi puruṣo dṛśyate' ityādi| tatra kiṃ hiraṇmayaḥ puruṣaḥ ādityadevatā uta sarveśvara iti rūpavattvādeḥ sarvapāpavirahasarvātmatvābhyāṃ ca saṃśayaḥ| pūrvatra mukhyatritayādibahupramāṇavaśāt brahma svapradhānamityuktam| evamihāpi rūpavattvādibahupramāṇānusāreṇa sārvarvātmyasarvapāpavirahaliṅge nītvā saṃsārī hiraṇmayo vyākhyeyaḥ| tathā hi—
hiraṇyaśmaśrutvādirūpaśravaṇāt, ya eṣo'ntarāditye ya eṣo'ntarakṣiṇi iti ca adhikaraṇabhedaśravaṇāt, 'ye cāmuṣmātparāñco lokāsteṣāṃ ceṣṭe devakāmānāṃ ye caitasmādarvāñco lokāsteṣāṃ ceṣṭe manuṣyakāmānāṃ ca' ityaiśvaryamaryādāśruteśca saṃsāryāditya upāsyaḥ| tasya ca devatvena karmānadhikārātsarvapāpmabhya udaya udgamanam, tasya stutitvena 'ṛkca sāma ca geṣṇau' ityādisārvātmyanirdeśaścopapannāviti prāpte, ucyate—
ṛgādyātmatvena sarvātmatvaṃ kāraṇasya brahmaṇaḥ kāryābhedādyujyate| jīvasya tu na jagatkāraṇatvam| sarvebhyaḥ pāpmabhya udita iti sarvapāpmavirahaḥ parameśvarasya yuktaḥ, apahatapāpmetyādau tasyaiva tadavagateḥ| na jīvasyādityasya, tasya devaśarīre pāpmānadhikāre'pi anādibhavaparaṃparopājitapāpmanāṃ prasuptānāṃ saṃbhavāt| evamananyathāsiddhasarvapāpmavirahasarvātmatvābhyāṃ bahūnyapi rūpavattvādīni netavyāni| tatra rūpavattvamīśvarasya parānugrahārthaṃ kāryanirmāṇeṇa vā kāryasya śarīrasya kāraṇābhedādvā ghaṭate | evaṃ maryādādhārabhedāvapi kāryagatau kāryasya kāraṇābhedādīśvarasyopāsanārthaṃ nirdiṣṭau | tasmādīśvara eva hiraṇmayaḥ puruṣa iti ||
1.9
‘asya lokasya kā gatirityākāśa iti hovāca sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyante | ākāśaṃ pratyastaṃ yantyākāśo hyevaibhyo jyāyānākāśaḥ parāyaṇaṃ sa eṣa parovarīyānudgīthaḥ sa eṣo'nantaḥ’ ityatra saṃśayaḥ — kimākāśaśabdena brahma abhidhīyate, uta bhūtākāśa iti, bhūtākāśe ākāśaśabdasya rūḍhatvāt, brahmaṇi ca vede nirūḍhaprayogadarśanāt | pūrvatrānanyathāsiddhaliṅgādanyathāsiddharūpavattvādi liṅgaṃ nītam | iyaṃ tu śrutirliṅgānnānyathayitavyeti pratyudāharaṇalakṣaṇā saṃgatiḥ | prathamatvātpradhānatvādākāśaṃ mukhyameva naḥ | tadānuguṇyena anyāni vyākhyeyānīti niścayaḥ ||
1.10
‘prastotaryā devatā prastāvamanvāyattā tāṃ cedavidvānprastoṣyasi mūrdhā te vipatiṣyati’ iti cākrāyaṇenākṣiptaḥ prastotā taṃ pṛcchati ‘katamā sā devatā’ iti| cākrāyaṇastu prāṇa iti hovāca sarvāṇi ha vā imāni bhūtāni prāṇamevābhisaṃviśanti layakāle, prāṇamabhyujjihate udgacchati sṛṣṭikāle, saiṣā devatā prastāvamanvāyattā iti| atra atideśatvātpūrvavatsaṃśayādayaḥ| prāṇaśabdo hi ‘prāṇasya prāṇam’ ityādau vede brahmaṇi nirūḍhaḥ prayujyate| rūḍhaśca vāyuvikāre| ataḥ kiṃviṣaya iti saṃśayaḥ| hiraṇmayavākye'nanyathāsiddhabrahmaliṅgānusāreṇa rūpavattvādi nītam| prāṇaśrutirliṅgānnānyathayitavyeti pūrvavadeva saṃgatiḥ| athavā anantavastuparatvādupakramopasaṃhārayorastvākāśavākyaṃ brahmaparam| atra tu brahmāsādhāraṇadharmaparopakramopasaṃhārādarśanānna brahmaparateti saṃgatī| athavā ākāśavākyānantaryātprāṇavākyasyeti saṃgatayaḥ| tatra prathamatvapradhānatvādibhiḥ pūrvapakṣaḥ| ‘katamā sā devatā’ iti cetanavacanadevatāśabdena prāṇaśabdātprāgeva praśnopakramātprāṇaśrutiprāthamyaśruteḥ, ‘prāṇa iti hovāca’ ityuttarasya ca praśnena samānaviṣayatvātpūrvapratītapraśnānusāreṇa ca caramaprativacanasya netavyatvāt, pṛṣṭadevatāyāścetanāyā eva pradhānatvāt sarvabhūtasaṃveśanodgamanaliṅgācca brahmaivātra prāṇaśabdamiti pūrvavadeva siddhāntaḥ| tarhi tenaivaitadgatam; tanna| yataḥ—
1.11
sarvanāmaprasiddhārthaṃ prasādhyārthavighātakṛt | prasiddhayapekṣisatpūrvavākyasthamapakarṣati || tadbalāttena neyāni tejoliṅgānyapi dhruvam | brahmaṇyeva pradhānaṃ hi brahma chando na tatra tu ||
1.12
asti kauṣītakibrāhmaṇopaniṣadi indrapratardanākhyāyikā | ‘pratardano ha vai daivodāsirindrasya priyaṃ dhāmopajagāma yuddhena ca pauruṣeṇa ca’ ityāmnātā | tasyāṃ śrūyate ‘sa hovāca prāṇo'smi prajñātmā taṃ māmāyuramṛtamityupāsva’ iti taddevatāyā liṅgam | tathottaratra ‘atha khalu prāṇa eva prajñātmedaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayati’ iti etatprāṇasya | tathā ‘na vācaṃ vijijñāsīta vaktāraṃ vidyāt’ ityādi etat jīvasya | ante ca ‘sa eṣa prāṇa eva prajñātmānando'jaro'mṛtaḥ’ ityādi idaṃ brahmaṇaḥ | naitat ‘ata eva prāṇaḥ’ ityanena gatārtham | tatra hi brahmaliṅgātprāṇaśrutirnītā | iha tu śrutibhaṅgāya nyāyo na nirūpyate, kiṃ tu tāṃ svīkṛtyaiva || anekaliṅgasaṃdohe balavatkasya kiṃ bhavet | liṅgino liṅgamityatra cintyate prāgacintitam || anekeṣāṃ jīvādīnāṃ pratyekamanekāni liṅgānīha milanti | tena bhūyasāṃ nyāyo'pi sarveṣāṃ samaḥ | tatra kiṃ liṅgaṃ balavatkiṃ sarvāṇi samabalāni, utaikasyaiva liṅgino liṅgaṃ balavat ? yadyekasya, tadāpi kasya liṅginaḥ—kiṃ jīvāderuta brahmaṇa iti iha cintyate | na caitatprāk ‘ata eva prāṇaḥ’ ityatra cintitam | cintā caivam—‘prāṇo'smi prajñātmā’ ityupakramāt ‘sa eṣa prāṇa eva prajñātmā’ ityupasaṃhārāccaikamidaṃ vākyam | ekaścāsyārthaḥ | sa ca ka iti vicāre kāryadevatāprāṇayordharmāḥ kāraṇe brahmaṇi saṃbhavanti, tasya kārye'nugatatvāt | na kāraṇadharmāḥ kārye, kāraṇasya kāryāntareṣvapyanugamātkāryasya ca vyāvṛttatvāt | evaṃ brahmāvacchedakalpitajīvadharmā brahmaṇi saṃbhavanti; na brahmadharmāstasminniti | etattu 'antastaddharmopadeśāt' ityanena na gatam| tatra hi sārvātmyasarvaduritavirahābhyāṃ brahmaṇi sarvakāraṇe'vagate rūpavattvādikāryadharmā nītāḥ | iha tu prakārāntareṇa varṇyate | atra saṃśayaḥ- kiṃ jīvaprāṇabrahmāṇi trīṇīhopāsyāni, brahmaiva vā jñeyaṃ pratipādyata iti, padārthavākyārthayoḥ parasparaṃ prābalyadaurbalyānavadhāraṇāt | pūrvatra divi diva ityatra pradhānaprakṛtyarthābhedamāśritya guṇabhūtapratyayārthabhedo nītaḥ | evamihāpi svatantraprāṇādipadārthabhedapratītyā etatsāpekṣatvena guṇabhūtavākyārthapratīteryuktamanyathānayanam, tathā hi-
atra tāvat 'yāvaddhyasmiñśarīre prāṇo vasati tāvadāyuḥ' ityādyadhyātmasaṃbandhabāhulyadarśanāt parācīndre tadanupapatteḥ 'māmeva vijānīhi' ityādeśca śāstradṛṣṭyopapatterna devatopāstiśaṅkā | ata eva hi bhagavānsūtrakāro devatāpakṣaṃ phalgutvātpṛthageva nirasya 'upāsātraividhyāt' ityāha | itarathā cāturvidhyādityavakṣyat | jīvaprāṇabrahmaṇāṃ tu saṃbhavati, 'prāṇo'smi
iti śrīparamahaṃsaparivrājakācārya śrīmadanubhavānandapūjyapādaśiṣyasya bhagavadamalānandaviracite śāstradarpaṇe prathamādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ || spaṣṭabrahmaliṅgavākyāni prathamapāde udāharaṇam | dvitīyatṛtīyayostu aspaṣṭabrahmaliṅgāni | tayo'stu prāyaśaḥ saviśeṣanirviśeṣabrahmaliṅgavākyaviṣayatayā rūḍhiyogaviṣayatayā vā avāntarabhedaḥ | prathamapāde brahmaṇaḥ sarvajñatvajagatkāraṇatvasāmarthyasiddhasarvātmatvāderupajīvanāduttarasaṃdarbhasya tadānantaryam ||
Linked texts (1)
- Brahmasūtra — Bādarāyaṇa, Sanskrit