Pramāṇa · Search · About · API

Aphorisms on Brahman 232

Vedāntapārijātasaurabha 232

Language
Sanskrit

232.1

(ve0pā0sau0) brahmaprāptirvidyātaḥ “brahmavidāpnoti parami”tyādiśabdāditi bhagavānbādarāyaṇo manyate |
śrī 6 śrībhagavannimbārkaviracita-vedāntapārijātasaurabhākhya-brahmasūtravākyārthaḥ | asakṛt sādhanāvṛttiḥ karttavyā “śrotavyo mantavyo nididhyāsitavya” ityādibrahmadarśanāyopadeśāt |
(ve0pā0sau0) “vāṅmanasi sampadyate” iti vāgindriyasya manasi saṃyogarūpā sampattirucyate, vāgindriye uparate'pi manaḥpravṛttidarśanāt “vāṅmanasi sampadyate” iti śabdācca |
(ve0pā0sau0) eka eva mārgo'rcirādirjñeyo'tastenaiva vidvāṃso gacchanti “arciṣamevābhisambhavanti arciṣo'haraha āpūryamāṇapakṣamāpūryamāṇapakṣādyān ṣaḍudaṅṅeti māsāṃstānmāsebhyaḥ samvatsaraṃ samvatsarādādityamādityāccandramasaṃ candramaso vidyuttaṃ tatpuruṣo'mānavaḥ sa etān brahma gamayati eṣa devapatho brahmapatha etena pratipadyamānā imaṃ mānavamāvartta nāvarttante” iti chāndogye “te'rciṣamabhisambhavanti arciṣo'haraha āpūryamāṇapakṣamapūryamāṇapakṣādyān ṣaḍudaṅṅāditya eti māsebhyo devalokaṃ devalokādādityamādityādvaidyutaṃ eti vaidyutātpuruṣo'mānava etya brahmalokāngamayatī”ti bṛhadāraṇyake'nyatrāpi tathaiva prasiddheḥ |
(ve0pā0sau0) jīvo'rcirādikena mārgeṇa paraṃ sampadya svābhāvikena rūpeṇāvirbhavatīti “paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate” iti vākyena pratipādyate, svenetiśabdāt |

232.2

(ve0pā0sau0) karmmāṅgabhūtakartṛsaṃskāradvāreṇa vidyāyāḥ karmmāṅgatvaṃ, kartuḥ karmmaśeṣatvāt, phalaśrutirarthavādaḥ | yathā parṇamayī dravyādiṣvapāpaślokaśravaṇādiphalaśrutistadvaditi jaiminirmanyate |
(ve0pā0sau0) “abhyāsayogena tato māmicchāptuṃ dhanañjaya” ! ityādismṛteśca |
(ve0pā0sau0) vācamanu sarvāṇyapīndriyāṇi manasi sampadyante, tathādarśanāt, “indriyairmanasi sampadyamānairi”ti śabdācca |
(ve0pā0sau0) chāndogyaśrutipaṭhitātsamvatsarādūrdhvamādityātpūrvamagnilokamāgacchati “sa vāyulokami”ti kauṣatikiśrutyuktaṃ vāyumabhisambhavanti aviśeṣaviśeṣābhyām “agnilokamāgacchati sa vāyulokami”tyatra vāyoraviśeṣeṇopādiṣṭatvāt, “tasmai tatra vijihīte yathā
(ve0pā0sau0) bandhādvimukta evātra svena rūpeṇābhiniṣpadyata ityucyate | kutaḥ ? “ya ātmā'pahatapāpme”tyupakramya “etaṃ tveva te bhūyo-

232.3

(ve0 pā0 sau0) “janako ha vaideho bahudakṣiṇena yajñeneje” ityādiśrutibhyo janakādīnāmācāradarśanāt |
(ve0pā0sau0) “eṣa me ātme”ti pūrve upagacchanti, “eṣa te ātme”ti śiṣyānupadiśanti, ato mumukṣuṇā paramapuruṣaḥ svasyātmatvena dhyeyaḥ |
(ve0pā0sau0) tacca prāṇena saṃyujyate |
(ve0pā0sau0) “sa etaṃ devayānaṃ panthānamāpadyāgnilokamāgacchati sa vāyulokaṃ sa varuṇalokaṃ sa ādityalokaṃ sa indralokaṃ sa prajāpatilokaṃ sa varuṇalokama”ti kauṣītakiśrutyukto “varuṇaścandramaso vidyutmi”ti chāndogyaśrutyuktavidyuta upari tejo vidyadvaruṇasambandhādindraprajāpatī ca tadagre yojyau |
(ve0pā0sau0) ātmevāvirbhūtarūpastatprakaraṇāt |

232.4

(ve0pā0sau0) “yadeva vidyayā karoti śraddhayopaniṣadā tadeva vīryyavattaraṃ bhavatī”ti vidyāyāḥ karmmopayogitvasya śruteḥ |
(ve0pā0sau0) “sa eṣa rasānāṃ rasatama” ityādikarmmāṅgodgīthādistutimātraṃ tatsambandhitayā rasatamatvāderupādānāditi cenna | aprāptatvādudgīthādiṣu rasatamatvādivṛṣṭividhānam |
21 ||
(ve0pā0sau0) pratīke tvātmānusandhānaṃ na kāryyam, na sa upāsiturātmā |
(ve0pā0sau0) prāṇo jīvena saṃyujyate | kutaḥ ? “evamevemamātmānamantakāle sarve prāṇā abhisamāyānti, tamutkrāmantaṃ prāṇo'nūtkrāmati, kasminvā pratiṣṭhite pratiṣṭhitaḥ syāmi”ti tadupagamādibodhakavākyebhyaḥ jīvasaṃyuktasya prāṇasya tejasi sampattiriti phalito'rthaḥ |
( ve0 pā0 sau0 ) arcirādayo gantṝṇāṃ gamayitāraḥ “sa etānbrahma gamayatī”tyamānavasya gamayitṛtvaśravaṇāt pūrveṣāmapi gamayitṛtvaṃ gamyate |
( ve0pā0sau0) muktaḥ parasmādātmānaṃ bhāgāvirodhinā'vibhāgenānubhavati, tattvasya tadānīmaparokṣato dṛṣṭatvāt , śāstrasyāpyevaṃ dṛṣṭatvāt |

232.5

(ve0pā0sau0) “taṃ vidyākarmmaṇī samanvārabhete” iti vidyākarmmaṇoḥ sāhityadarśanācca |
(ve0pā0sau0) manaādau brahmadṛṣṭiryuktaiva, na tu brahmaṇi manaādidṛṣṭirbrahmaṇa utkarṣāt |
(ve0pā0sau0) sā ca jīvasaṃyuktasya tasya tejaḥsahiteṣu bhūteṣu bhavati “pṛthvīmaya āpomayo vāyumaya ākāśamayastejomaya” iti sañcarato jīvasya sarvabhūtamayatvaśravaṇāt |
(ve0pā0sau0) vidyut upariṣṭādamānavenaiva vidvānnīyate | varuṇādayastu sāhityenopakārakāḥ |
(ve0pā0sau0) apahatapāpmatvādibrāhmeṇa guṇena yuktaḥ pratyagātmā''virbhavatīti jaiminirmanyate | daharavākye brahmasambandhitayā śrutānāmapahatapāpmatvādīnāṃ prajāpativākye pratyagātmasambandhitayā'pyupanyāsādibhyo jakṣaṇādibhyaśca |

232.6

(ve0pā0sau0) “ācāryyakulādvedamadhītya yathāvidhānaṃ guroḥ ka-
rmmātiśeṣeṇābhisamāvṛtya (sve) kuṭumbe śucau deśe svādhyāyamadhīyāna” iti karmmavidhānācca |
(ve0pā0sau0) “ya evāsau tapati tamudgīthamupāsīte”tyādyupāsaneṣūdgīthādiṣvādityādimatayaḥ karttavyāḥ, ādityāderutkarṣopapatteḥ|
(ve0pā0sau0) ekasmiṃstu sa na sambhavati “tāsāṃ trivṛtamekaikāṃ karavāṇi, nānāvaryāḥ pṛthagbhūtāstataste saṃhatiṃ vinā | nāknuvan prajāḥ sraṣṭumasamāgamya kṛtsnaśaḥ||” iti śrutismṛtī ekaikasya kāryākṣamatvaṃ darśayataḥ |
(ve0pā0sau0) arcirādigaṇaḥ kāryyaṃ brahma tadupāsakānnayati, kā-
(ve0pā0sau0) brahmaṇi cidrūpe upasannaḥ pratyagātmā cinmātreṇa rūpeṇāvirbhavati, “prajñānaghana eve”ti tasya tadātmakatvaśravaṇādityauḍulomirmanyate |

232.7

(ve0pā0sau0) “kurvanneveha karmmāṇi jijīviṣecchataṃ samā” ityādiniyamācca |
(ve0pā0sau0) tatrocyate—
(ve0pā0sau0) āsīna evopāsanamanutiṣṭhettasyaiva tatsambhavāt |
(ve0pā0sau0) “śatañcaikā ca hṛdayasya nāḍyastāsāṃ mūrddhānamabhiniḥsṛtaikā | tayordhvamāyannamṛtatvameti viṣvaganyā utkramaṇe bhavantī”ti nā-
ḍīviśeṣeṇa viduṣo'pyutkramya gatiḥ śrūyate | evaṃsati viduṣāṃ nāḍīpraveśalakṣaṇagatyupakramāt prāgutkrāntiḥ samānaiva | yattu “yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi sthitāḥ | atha martyo'mṛto bhavatī”ti viduṣa ihaivāmṛtatvaṃ śrūyate, tadindriyādisambandhamadagdhvaivottarapūrvāghāśleṣavināśalakṣaṇamupapadyate |
(ve0pā0sau0) teṣu brahmalokeṣu “parāḥ parāvanto vasantī”ti lośabdabahuvacanābhyāṃ viśeṣitatvācca |
(ve0pā0sau0) vijñānamātrasvarūpatvapratipādane satyapyapahatapāpmatvādimadvijñānasvasvarūpavirbhāvādavirodhaṃ bhagavānbādarāyaṇo manyate| kutaḥ? muktajīvasambandhitayā'pahatapāpmatvādyupanyāsāt |

232.8

jīvātkartturadhikasya sarveśvarasya sarvaniyanturvedyatvenopadeśāt “puruṣārtho'taḥ” iti bhagavato bādarāyaṇasya matam | “eṣa sarveśvaraḥ antaḥ praviṣṭaḥ śāstā janānāṃ sarvasyeśānaḥ, taṃ tvaupaniṣadaṃ puruṣaṃ pṛcchāmi, sarve vedā yatpadamāmanantī”tyāditaddarśanāt |
(ve0pā0sau0) upāsanasya dhyānarūpatvādāsīna eva tadanutiṣṭhet |
(ve0pā0sau0) tadamṛtatvaṃ dehasambandhamadagdhvaiva bodhyam | kutaḥ ? “tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye'tha sampatsya” ityāvimukteḥ saṃsāravyapadeśāt |
(ve0pā0sau0) prathamajatvena brahmasāmīpyāttu “brahma gamayatī”ti deśa upapadyate |
(ve0pā0sau0) muktasya saṅkalpādeva pitrādiprāptiḥ | kutaḥ ? sa yadi pitṛlokakāmo bhavati saṅkalpādevāsya pitaraḥ samuttiṣṭhantī”ti dabhidhānaśruteḥ |

232.9

(ve0pā0sau0) vidyāyā akarmmāṅgatve'pi “kimarthā vayamadhyeṣyāmahe kimarthā vayaṃ yakṣyāmahe” ityādidarśanaṃ tulyam |
(ve0pā0sau0) “dhyāyatīva pṛthivī”tyatrācalatvamapekṣya dhyāyatiprayogo varttate, ata āsīna evopāsanamanutiṣṭhet |
(ve0pā0sau0) sūkṣmaṃ śarīramanuvarttate “viduṣastaṃ prati brūyāt satyaṃ brūyādi”ti pramāṇatastadbhāvopalabdheḥ |
(ve0pā0sau0) kāryyabrahmalokanāśe kāryyabrahmaṇā saha kāryyabrahmaṇaḥ paraṃ prāpnoti “te brahmaloke tu parāntakāle parāmṛtātparimucyanti sarve” ityābhidhānāt |
(ve0pā0sau0) parabrahmātmako mukta āvirbhūtasatyasaṅkalpatvādevānanyādhipatirbhavati “sa svarāḍ bhavatī”tiśruteḥ |

232.10

(ve0pā0sau0) “yadevaṃ vidyaye”ti śrutirna sarva(vidyā)viṣayā |
(ve0pā0sau0) “śucau deśe pratiṣṭhāpye”tyādi smaranti ca |
(ve0pā0sau0) ataḥ “atha martyo'mṛto bhavatī”ti dehasambandho-
(ve0pā0sau0) “brahmaṇā saha te sarve samprāpte pratisañcare | parasyānte kṛtātmānaḥ praviśanti paraṃ padami”ti smṛteścoktārtho'vagamyate |
(ve0pā0sau0) muktasya śarīrādyabhāvaṃ bādarirmanyate, yataḥ “aśarīraṃ vāva santaṃ na priyāpriye spṛśata” iti śrutistathaivāha |

232.11

(ve0pā0sau0) “taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete” ityatra phaladvayanimittaśatavibhāgavadvibhāgo jñeyaḥ |
(ve0pā0sau0) yatra cittaikāgryaṃ tatropāsīta, tadatiriktadeśādiviśeṣāśravaṇāt |
(ve0pā0sau0) sthūladehe sūkṣmadehasyaiva dharmabhūta uṣmopalabhyate, tasminnasati tadanupalabdherityupapatteḥ |
(ve0pā0sau0) “paraṃ brahma nayati etān brahma gamayatī”ti brahmaśabdasya parasminmukhyatvāt |
(ve0pā0sau0) taccharīrādibhāvaṃ jaiminirmanyate | kutaḥ ? “sa ekadhā bhavati tridhā bhavatī”tyādivaividhyāmananāt |

232.12

(ve0pā0sau0) “ācāryyakulādvedamadhītye”tyatra tvadhyayanamātravataḥ karma vidhīyate |
(ve0pā0sau0) upāsanamāprayāṇātkāryyam , yatastatrāpi “sa khalvevaṃ varttayan‌yāvadāyuṣami”tyādau taddṛṣṭam |
(ve0pā0sau0) athākāmayamāno yo'kāmo niṣkāma āptakāma ātmakāmo na tasya prāṇā utkrāmantī”ti vipratiṣedhādviduṣa utkrāntirnopapanneti cet | nāyaṃ virodhaḥ, yato'yaṃ prāṇānāmutkrāntipratiṣedhādviduṣaḥ prakṛtāccharīrāttasmātprāṇā utkrāmantīti spaṣṭa ekeṣāṃ pāṭhe | tasmānna teṣāmutkrāntipratiṣedhaḥ śrūyate |
(ve0pā0sau0) “paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate” iti paraprāpyatvadarśanācca |
(ve0pā0sau0) saṅkalpādeva śarīratvamaśarīratvañca muktasya bhagavān bādarāyaṇo manyate | dvādaśāhasya yathā “dvādaśāhamṛddhikāmā upeyuḥ dvādaśāhena prajākāmaṃ yājayedi”ti satratvamahīnatvañca bhavati, tadvat |

232.13

(ve0pā0sau0) niyamavākyasyāpi niyamena vidvadviṣayakatvāyogāt |
(ve0pā0sau0)viduṣa uttarapūrvayoraghayoraśleṣavināśau bhavataḥ| kutaḥ ? “evaṃvidi pāpaṃ karmma na śliṣyate asya sarve pāpmānaḥ pradūyanta” itivyapadeśāt |
(ve0pā0sau0) “sanniruddhastu tenātmā sarveṣvāyataneṣu vai | jagāma bhitvā mūrddhānaṃ divamabhyutpapāta he”ti viduṣa utkrāntiḥ smaryyate |
(ve0pā0sau0) “prajāpateḥ sabhāṃ veśma prapadye” ityayaṃ prāpteḥ saṅkalpaḥ kāryyabrahmaviṣayako na, kintu paramātmaviṣayakaḥ tasyaivādhikārāt13
(ve0pā0sau0) svasṛṣṭaśarīrādyabhāve svapnavadbhagavatsṛṣṭaśarīrādinā muktabhogopapatteḥ śarīrādirmuktasṛjyatvāniyamaḥ |

232.14

(ve0pā0sau0) vidyāstutaye viduṣaḥ “kurvanneveha karmmāṇī”ti karmmānujñā kriyate |
(ve0pā0sau0) puṇyasya kāmyakarmmaṇo'pi aghavānmuktivirodhi-
tvāduttarasyāśleṣaḥ, pūrvasya vināśa eva | uttarapūrvayoraśleṣavināśānantaraṃ dehapāte sati muktireva |
(ve0pā0sau0) tejaḥprabhṛtibhūtasūkṣmāṇi parasminsampadyante | “tejaḥ parasyāṃ devatāyāmi”tyāha śrutiḥ |
(ve0pā0sau0) arcirādigaṇaḥ pratīkālambanavyatiriktān parabrahmopāsakān brahmātmakatayā'kṣarasvarūpopāsakāṃśca paraṃ brahma nayati | kutaḥ ? ubhayathā doṣāt | kāryyopāsakānnayatītyatra “asmāccharīrātsamutthāya paraṃ jyotirupasampadye”tyādiśrutivyākopaḥ syāt | paropāsīnāneva nayatīti niyame tu “tadya itthaṃ vidurye ceme'raṇye śraddhāṃ tapa ityupāsate te'rciṣamabhisambhavantī”ti śrutivyākopaḥ syāt | tasmā“dyathākraturasmilloke puruṣo bhavati tathetaḥ pretya bhavatī”tyādiśrutestatkratustathaiva prāpnotīti siddhāntī bhagavān bādarāyaṇo manyate |
(ve0pā0sau0) svasṛṣṭaśarīrādibhāve'pi muktasya bhagavallīlārasabhogopapatteḥ kadācidbhagavallīlā'nusāriṇā svasaṅkalpenāpi sṛjati14

232.15

(ve0pā0sau0) “kiṃ prajayā kariṣyāmo yeṣāṃ no'yamātmā'yaṃ loka” ityeke viduṣāṃ svecchayā gārhasthyatyāgamata evābhidhīyate |
(ve0pā0sau0) vidyāprāptau pūrve pāpapuṇye'pravṛttaphale eva kṣīyete | kutaḥ ? “tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye 'tha sampatsye” iti śarīrapātāvadhiśravaṇāt |
(ve0pā0sau0) teṣāṃ vāgādibhūtasūkṣmāṇāṃ pare'vibhāgastādātmyāpattiḥ “bhidyete cāsāṃ nāmarūpe puruṣa ityevaṃ procyate” iti vacanāt |
(ve0pā0sau0) “yāvannāmno gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavatī”tyādikā śrutiḥ pratīkopāsakasya gatyanapekṣaṃ phalaviśeṣañca darśayati |
hariroṃ tatsaditi śrīmadbhagavannimbārkaviracite śārīrakamīmāṃsāvākyārthe vedāntapārijātasaurabhe caturthādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ |
(ve0pā0sau0) prabhāyā dīpasyeva jñānena dharmabhūtena jīvasyānekaśarīreṣvāveśo bhavati “sa cānantyāya kalpate” itiśrutistathāhi darśayati |

232.16

(ve0pā0sau0) ata eva vidyayā karmopamardañca “kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare” ityādinā paṭhanti |
(ve0pā0sau0) vidyayā'gnihotradānatapaādīnāṃ svāśramakarmaṇāṃ nivṛttiśaṅkā nāsti, vidyāpoṣakatvādanuṣṭheyānyeva | yajñādiśrutau teṣāṃ vidyotpādakatvaṃ darśanāt |
(ve0pā0sau0) “śatañcaikā ca hṛdayasya nāḍyastāsāṃ mūrddhānamabhiniḥsṛtaikā | tayorddhvamāyannamṛtatvametī”ti śrutyuktā nāḍī varttate | tāṃ vidyāsāmarthyāttaccheṣagatyanusmṛtiyogācca prasannena vedyenānugṛhīto yadā bhavati tatastasyauko hṛdayamagrajvalanaṃ bhavati tadā parameśvaraprakāśitadvārastāṃ viditvā vidvān tayā niṣkrāmati |
(ve0pā0sau0) “prājñenātmanā pariṣvakto na bāhyaṃ kiñcana veda nāntarami”ti vākyaṃ tu na muktaviṣayaṃ, kintu suṣuptyutkrāntyoranyatarāpekṣam | “nāha khalvayaṃ sampratyātmānaṃ jānātyahamamasmī”ti, no evemāni bhūtānīti etebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tānyevānuviśyatī”ti ca, “sa vā eṣa etena divyena cakṣuṣā manasaitān kāmānpaśyanni”ti ca jīvasyobhayatra nirbodhatvaṃ, muktyavasthāyāñca sarvajñatvaṃ śāstreṇāviṣkṛtam |

232.17

(ve0pā0sau0) ūrdhvaretassu āśrameṣu vidyādarśanācca tasyāḥ svātantryaṃ niścīyate | te tu “trayo dharmaskandhāḥ” ityādiśabde dṛśyante |
(ve0pā0sau0) asmātprāptiviṣayātkarmmaṇo vidyotpādakādirūpādanyāpyalabdhaviṣayā kṛtyā'sti | tadviṣayamekeṣāṃ “suhṛdaḥ sādhukṛtyāṃ dviṣantaḥ pāpakṛtyāmi”tyubhayoḥ puṇyapāpayorvibhāgavacanam |
(ve0pā0sau0) vidvānmūrddhanyayā nāḍyā niṣkramya sūryyaraśmīnanusṛtyaivorddhvaṃ gacchati “taireva raśmibhiri”tyavadhāraṇāt |
(ve0pā0sau0) jagatsṛṣṭyādivyāpāretaranmuktaiśvaryyam | kutaḥ ? “yato vā imāni bhūtāni jāyante” ityādau parabrahmaprakaraṇānmuktasya tatrāsannihitatvācca |

232.18

(ve0pā0sau0) “trayo dharmmaskandhā” ityādau teṣāmāśramāṇāmanuvādamātraṃ vidhāyakaśabdābhāvāt | “vīrahā vā eṣa devānāṃ yo'gnimudvāsayate”ityāśramāntarāpavādaśravaṇāccāśramāntaramananuṣṭheyamiti jaiminiḥ|
(ve0pā0sau0)karmmaṇaḥ prabalatvadurbalatvasūcanārthamidamucyate “yadeva vidyaye”ti hi |
( ve0 pā0 sau0 ) niśi mṛtasya viduṣo na paraprāptiriti na vācyam; yāvaddehabhāvikarmmasambandhāpagamāttasya tatprāptiḥ syādeva “tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye'tha sampatsye” iti śruteḥ |
( ve0pā0sau0) “sa svarāḍ bhavati tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavatī”tyādiśrutyā muktasya jagadvyāpārapratipādanāt “jagadvyāpāravarjjami”ti yaduktaṃ tanneti cenna | tayā śrutyā hiraṇyagarbhādilokasthānāṃ bhogānāṃ muktānubhavaviṣayatayoktatvāt |

232.19

(ve0pā0sau0) gārhasthyenāśramāntarasyānuvādavākye tulyatvaśravaṇā-
(ve0pā0sau0) vidvānārabdhakāryye tu sukṛtaduṣkṛte bhogenai kṣapayitvā brahma sampadyate |
hariroṃ tatsaditi śrīmadbhagavannimbārkavi0 śā0 mī0 vākyārthe ve0pā0saurabhe caturthādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ |
(ve0pā0sau0) uktahetordakṣiṇāyane'pi mṛtasya viduṣo brahmaprāptiḥ |
(ve0pā0sau0) janmādivikāraśūnyaṃ svābhāvikācintyānantaguṇasāgaraṃ savibhūtikaṃ brahmaiva mukto'nubhavati | tathā hi muktisthitimāha śrutiḥ “yadā hyevaiṣa etasminnadṛśye'nātmye'nirukte'nilayane'bhayaṃ pratiṣṭhāṃ vindate'tha so'bhayaṃ gato bhavati, raso vai sa rasaṃ hyevāyaṃ labdhvā'nandī bhavatī”tyādikā |

232.20

(ve0pā0sau0) vidhirevāsti, yathādiṣṭāgnihotre śrūyate “adhastātsamidhaṃ dhārayannanudravedupari devebhyo dhārayatī”ti vākye bhittvoparidhāraṇamapūrvatvādvidhīyate, tadvat |
(ve0pā0sau0) “yatra kāle tvanāvṛttiri”tyādinā ca yoginaḥ
prati sṛtidvayaṃ smaryyate ( smāryyate ) | te caite smaraṇārhe'to na kālaviśeṣaniyamaḥ |
hariroṃ tatsaditi śrīmadbhagavannimbārkaṃ vi0 śā0 mī0 vākyārthe ve0pā0saurabhe caturthādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ |
(ve0pā0sau0) kṛtsnajagatsṛṣṭyādivyāpārārhaṃ brahmaiva “sa kāraṇaṃ kāraṇādhipādhipaḥ, sarvasya vaśī sarvasyeśānaḥ, mayā'dhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sacarācarami”ti śrutismṛtī darśayataḥ—jagadvyāpāravarjjaṃ muktaiśvaryyam|

232.21

(ve0pā0sau0) “so'śnute sarvānkāmānsaha brahmaṇā vipaścite”ti bhogamātrasāmyaliṅgācca muktaiśvaryyaṃ jagadvyāpāravarjjam |

232.22

(ve0pā0sau0) “udgīthamupāsīte”tyādividhiśabdācca |
vedāntapārijātasaurabhaḥ | paraṃ jyotirupasampannasya saṃsārādvimuktasya pratyagātmanaḥ punarāvṛttirna bhavati | kutaḥ ? “etena pratipadyamānā imaṃ mānavamāvarttaṃ nāvartante” | “māmupetya tu kaunteya ! punarjanma na vidyate” iti śabdāt |
hariḥ oṃ tatsaditi śrīmadbhagavannimbārkaviracite śārīrakamīmāṃsāvākyārthe vedāntapārijātasaurabhe caturthādhyāyasya caturthapādaḥ |

232.23

(ve0pā0sau0) vedānteṣvākhyānaśrutayaḥ pāriplavārthā iti na mantavyam | “pāriplavamācakṣīte”tyuktvā “manurvaivasvato rāje”tyādinā kāsāñcidviśeṣitatvāt |

232.24

(ve0pā0sau0) evaṃ sati “anyāsāṃ draṣṭavyaḥ” ityādividhyekavākyatayopabandhāttā vidyārthāḥ |

232.25

(ve0pā0sau0) “brahmaniṣṭho'mṛtatvameti” ityādiśruterūrdhvaretassu agnīndhanādyanapekṣā vidyā'sti |

232.26

(ve0pā0sau0) “tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñene”tyādiśrutergamane'śvavadvidyā svotpattau sādhanabhūtāni sarvāṇi karmāṇyapekṣate |

232.27

(ve0pā0sau0) brahmajijñāsurvidyāṅgabhūtasvāśramakarmaṇā vidyāniṣpattisambhave'pi śamadamādyupetaḥ syāt , “tasmādevaṃvicchānto dānta uparatastitikṣuḥ samāhito bhūtvā''tmanyevā''tmānaṃ paśyedi”ti vidyā'ṅgatayā śamādividhesteṣāmavaśyānuṣṭheyatvāt |

232.28

(ve0pā0sau0) “na ha vā evaṃvidi kiñcanānannaṃ bhavatī”ti sarvānnānujñānaṃ prāṇātyayāpattāveva prāṇātyaye cākrāyaṇo hībhyocchiṣṭaṃ bhakṣaṇaṃ kṛtavān , tasya śrutau darśanāt |

232.29

(ve0pā0sau0) “āhāraśuddhau sattvaśuddhir”tyasyābādhācca |

232.30

(ve0pā0sau0) “jīvitātyayamāpanno yo'nnamatti yatastataḥ| lipyate na sa pāpena padmapatramivāmbhase”ti smaryyate ca |

232.31

(ve0pā0sau0) ata eva “tasmādbrāhmaṇaḥ surāṃ na pibedi”ti śabdo yatheṣṭācāranivṛttau varttate |

232.32

(ve0pā0sau0) yadvidyā'ṅgaṃ yajñādi tadvadamumukṣuṇā cāśramakarmmatvenāpyanuṣṭheyaṃ “yāvajjīvamagnihotraṃ juhotī”ti vihitatvāt |

232.33

(ve0pā0sau0) vidyāsahakāritvenāpi “vividiṣanti yajñene”tyādinā yajñādervihitatvānmumukṣuṇāmapyanuṣṭheyaṃ saṃyogapṛthaktvenobhayārthatvasambhavāt |

232.34

(ve0pā0sau0) ubhayārthatayā ta eva yajñādayo bodhyāḥ, ubhayatraika-

232.35

(ve0pā0sau0) “dharmmeṇa pāpamapanudatī”tiśrutiprasiddhairyajñādibhireva vidyābhibhavahetubhūtapāpāpanayanena vidyāyā anabhibhavaṃ darśayati |

232.36

(ve0pā0sau0) āśramamantarā varttamānānāmapi vidyā'dhikāro'sti, raikvādervidyāniṣṭhatvasya darśanāt |

232.37

(ve0pā0sau0) “japyenaiva tu saṃsiddhyed brāhmaṇo nātra saṃśayaḥ | kuryyādanyanna vā kuryyānmaitro brāhmaṇa ucyate||” iti teṣāmapi japādīnāṃ vidyānugrahaḥ smaryyate |

232.38

(ve0pā0sau0) janmāntarīyeṇāpi sādhanaviśeṣeṇa vidyānugrahaḥ | smaryyate ca “anekajanmasaṃsiddhastato yāti parāṃ gatimi”ti |

232.39

(ve0pā0sau0) (1)antarālavarttitvādāśramavarttitvaṃ jyāyaḥ, “anāśramī na tiṣṭhete”tiliṅgācca |

232.40

(ve0pā0sau0) prāptordhvaretobhāvasyābhāvastu nopapadyate, iti jaiminerapi sammataṃ vacavābhāvānnimittābhāvācchiṣṭācārābhāvācca |

232.41

(ve0pā0sau0) “omityetadakṣaramudgīthamupasīte”tyādikarmāṅgāśrayopāsanasya karmmasvaniyamaḥ | kutaḥ ? “tenobhau kuruto yaścaitadevaṃ veda yaśca naivaṃ vede”ti śrutau tasyāniyamasya darśanāt | anupāsakasyāpi praṇavena karmāṅgabhūtena karmmāṇi karttṛtvaśravaṇādupāsanakarmmasvaniyatatvaṃ niścīyate | yataśca karmmaphalādupāsyasya pṛthak phalaṃ “yadeva vidyayā karoti śraddhayopaniṣadā tadeva vīryyavattaraṃ bhavatī”tyupalabhyate |
(ve0pā0sau0) adhikāralakṣaṇe nirṇītaṃ prāyaścittaṃ naiṣṭhikasya na sambhavati, tasya tadayogāt “ārūḍho naiṣṭhikaṃ dharmaṃ yastu pracyavate dvijaḥ| prāyaścittaṃ na paśyāmi yena śuddhyetsa ātmahe”ti smṛteḥ |

232.42

(ve0pā0sau0) daharasya guṇinastadguṇaviśiṣṭatayā guṇacintane'pi cintanamāvarttanīyam, “indrāya rājñe puroḍāśamekādaśakapālaṃ nirvapedindrāyādhirājāya svarājña” iti puroḍāśapradānavat | taduktam “nānā vā devatā pṛthakjñānādi”ti |
(ve0pā0sau0) eke tu naiṣṭhikasya brahmacaryacyavanamupapātakamatastatra prāyaścittaṃ manyante, upakurvāṇavattasya brahmacāritvāviśeṣāt madhvaśanādivat , taduktam “uttareṣāmavirodhī”ti |

232.43

(ve0pā0sau0) “manaścito vākcitaḥ prāṇacitaścakṣuścitaḥ karmmacito'gnicita” ityādyagnayaḥ “yatkiñcemāni manasā saṅkalpayanti teṣāmeva sākṛti”riti “tānhaitānevaṃvide sarvadā sarvāṇi bhūtāni cinvantyapi svapate” ityevamādiliṅgānāṃ bāhulyādvidyāmayakratvaṅgabhūtā eva | liṅgaṃ hi prakaraṇādvalīyastadapi śeṣalakṣaṇe uktaṃ “śrutiliṅgavākyaprakaraṇasthānasamākhyānāṃ samavāye pāradaurbalyamarthaviprakarṣādi”ti |
(ve0pā0sau0) atha pūrvaḥ pakṣaḥ-
(ve0pā0sau0) naiṣṭhikādīnāṃ svāśramapracyutermahāpātakatvamupapātakatvaṃ vā'stūbhayathā'pi te brahmavidyā'dhikārādvahirbhūtāḥ “prāyaścittaṃ na paśyāmi yena śuddhyetsa ātmahe”ti smṛteḥ, śiṣṭācārācca |

232.44

“iṣṭakābhiragniṃ cinuta” iti vihitasya kriyāmayasya pūrvasyaivāyaṃ vikalpaḥ prakaraṇāt syāt | liṅgasyātrārthavādasthatvena balīyastvābhāvāt uktā agnayaḥ kriyārūpā eva, “mano grahaṃ gṛhṇātī”tivat |
(ve0pā0sau0) karmāṅgāśritamupāsanaṃ yajamānakarttṛkamityātreyaḥ, “yadeva vidyaye”ti phalaśruteḥ |

232.45

(ve0pā0sau0) “teṣāmekaika eva tāvānyāvānasau pūrvaḥ” iti pūrvasyāgnervīryyaṃ teṣvatidiśyate; ataste kriyārūpā eva |
(ve0pā0sau0) karmāṅgāśritamupāsanamṛtvi(ja) kkarttṛkaṃ, ta(sya)smai karmmaṇe krītatvāt , phalañca yajamānāścayam |

232.46

(ve0pā0sau0) siddhānte vidyātmakā eva te | kutaḥ ? “te haite vidyācita eve”ti nirddhāraṇāt, atraivaiṣāmaṅgino vidyāmayakrato“ste manasā'dhīyanta manasā'cīyanta manasaiṣu grahā agṛhyantamanasā'stuvanta manasā'śaṃsan, yatkiñca yajñe karmma kriyate” ityādau tadaṅgabhūtavidyāmayakratupratīteśca |
(ve0pā0sau0) “tasmādbrāhmaṇaḥ pāṇḍityaṃ nirvidya bālyena tiṣṭhāsedbālyañca pāṇḍityañca nirvidyātha muniri”tyatra mananaśīle maunapadapravṛttisambhave'pi pakṣeṇa prakṛtamananaśīle prayogadarśanāt pāṇḍityabālyayorapekṣayā tṛtīyaṃ sahakāryyantaraṃ maunaṃ vidhīyate, yajñādivacchamādivacca |

232.47

(ve0pā0sau0) “te haite vidyācita eve”ti śruteḥ “evaṃvide sarvadā sarvāṇi bhūtāni vicinvantī”ti liṅgasya “vidyayā haivate evaṃvidaścitā bhavantī”ti vākyasya ca prakaraṇādvalīyastvātteṣāmagnīnāṃ vidyāmayakratvaṅgatābādho na |
(ve0pā0sau0) “sa khalvevaṃ varttayandyāvadāyuṣaṃ brahmalokamabhisampadyate, na ca punarāvarttate” iti gṛhiṇopasaṃhāraḥ sarvāśramadharmmasadbhāvātsarvadharmapradarśanāthaḥ |

232.48

(ve0pā0sau0) “manasaiṣu grahā agṛhyante”tyādibhyaḥ stotraśastrādibhyo'nubandhebhyaḥ śrutyādibhyaśca vidyāmayaḥ kratuḥ pṛthageva, śāṇḍilyādividyāntarapṛthagvat | tathāsati vidhiḥ parikalpyate | dṛṣṭaścānuvādasarūpe “yadeva vidyayā karotī”tyādau kalpyamāno vidhiḥ “vacanāni tvapūrvatvādi”tyuktañca |
(ve0 pā0 so0) tathaiva tasminvākye'pi maunopadeśaḥ sarvadharmmapradarśanārthaḥ, maunopadeśavat “trayo dharmmaskandhā” ityādinā sarvāśramadharmmopadeśāt |

232.49

(ve0pā0sau0) mānasagrahasāmānyādapyeṣāṃ na kriyāmayakratvaṅgatvam, vidyārūpatvopalabdheḥ | “sa eṣa eva mṛtyurya eṣa tasminmaṇḍale puruṣaḥ agnirvai mṛtyuri”tyagnyādityapuruṣayormanaḥsādṛśyena vaiṣamyāpagamaḥ, na hi “loko gautamāgniri”tyagnerlokāpattiḥ |
(ve0pā0sau0) pāṇḍitya[prayukta]svamāhātmyamanāviṣkurvanbālyena nirahaṅkārabhāvena vartteta, tasyaivānvayasambhavāt |

232.50

(ve0pā0sau0) “ayaṃ vāva loka eṣo'gnicita” ityanantareṇa cāsya śabdasya manaścidādyagniviṣayasya tādvidhyaṃ manaścidādiṣūpādeyānāmagnyaṅgānāṃ bhūyastvādbahutvātteṣāṃ kriyā'gnisannidhāvanubandhaḥ |
(ve0pā0sau0) asati pratibandhe aihikaṃ vidyājanma, tasminsatyāmuṣmikam, “mṛtyuproktāṃ naciketo'tha labdhvā vidyāmi”tyādau taddarśanāt50

232.51

(ve0pā0sau0) upāsanavelāyāṃ baddhāvasthaḥ pratyagātmā cintanīyaḥ, śarīre tādṛśasyaivātmanaḥ sattvādityeke |
(ve0pā0sau0) tathā muktiphalāniyamaḥ “tasya tāvadeva cirami”ti vacanāt |
hariroṃ tatsaditi śrīmadbhagavannimbārkkaviracite śā0 mī0 vākyārthe ve0 pā0 saurabhe tṛtīyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ |

232.52

(ve0pā0sau0) baddhākārādvilakṣaṇo muktākāraḥ pratyagātmā sādhanakāle'nusandheyastādṛgrūpasyaiva muktau bhāvitvāt , dhyānānurūpaparamātmaprāptivat |

232.53

(ve0pā0sau0) “omityetadakṣaramudgīthamupāsīte”tyevamādyāḥ udgīthāṅgapratibaddhā upāsanā na śākhāsveva vyavasthitāḥ, api tu prativedaṃ sarvaśākhāsveva pratibaddhayante, yataḥ udgīthādiśruteraviśeṣāt |

232.54

(ve0pā0sau0) yathā “kuṭarurasī”ti mantraḥ yathā vā prayājāstadvadanyatroktānāmupāsanānāmitaratra yogo'virodhaḥ |

232.55

(ve0pā0) vaiśvānaravidyāyāṃ samagropāsanasya praśastā, yathā paurṇamāsādīnāṃ sāṅgānāmekaḥ prayogaḥ, evaṃ “mūrddhā te vyapatiṣyadyanmāṃ nāgamiṣye”ityādikā pratyaṅgamupāsane doṣaṃ bruvantī, samastopāsanasya praśastatāṃ darśayati śrutiḥ |

232.56

(ve0pā0) śāṇḍilyavidyādīnāṃ nānātvam, kutaḥ ? tacchabdādibhedāt |

232.57

(ve0pā0sau0) vidyābheda uktastatrānuṣṭhānavikalpo'viśiṣṭaphalatvāt |

232.58

(ve0pā0sau0) brahmaprāptivyatiriktaphalānuṣṭhāne'niyamo niyamaprayojakapūrvoktahetvabhāvāt |
(ve0pā0sau0) bahubhirliṅgaiḥ karmāṅgāśritānāmudgīthādividyānāṃ niyamena karmasūpādānamatyākṣipati-

232.59

udgīthādiṣvāśritānāṃ vidyānāmudgīthādivadaṅgabhāvaḥ |

232.60

(ve0pā0sau0) “udgīthamupāsīte”ti śāsanāccopādānaniyamaḥ |

232.61

(ve0pā0sau0) “hotṛṣadanāddhaivāpi durudgīthamanusamāharatī”ti praṇavodgīthayoraikyena sampādanācca |

232.62

(ve0pā0sau0) “teneyaṃ trayī varttate” iti guṇasādhāraṇyaśruteśca|

232.63

(ve0pā0sau0) nāṅgāśritānāṃ vidyānāmaṅgavatkratūṣūpādānaniyamaḥ, kratvaṅgabhāvāśravaṇāt |

232.64

(ve0pā0sau0) "evaṃ vidvān vai brahmā yajñaṃ yajamānaṃ sarvāṃścartvijo'bhirakṣatī"ti śrutau vedanāniyatatādarśanācca |
hariroṃ ta0 śrībhagavannimbā0 śā0 mī0 vā0 ve0 pā0 sau0 3 adhyāye 3 tṛtīyaḥ pādaḥ |

Linked texts (1)