Pramāṇa · Search · About · API

Shribhashya 4: caturthāpādaḥ

Śrībhāṣya (complete text) 4

Language
Sanskrit

Contents

caturthāpādaḥ

4.4.1

ānumānikamapyekāṣāmiti cenna śarīrarūpakavinyastagṛhītedarśayati ca || 1 ||

4.4_2

1
uktaṃ paramapuruṣārthalakṣaṇamokṣasādhanatayā jijñāsyaṃ jagajjanmādikāraṇaṃ brahma acidvastunaḥ pradhānādeścetanācca baddhamuktobhayāvasthādvilakṣaṇaṃ nirastasamastaheyagandhaṃ sarvajñaṃ sarvaśakti satya-saṅkalpaṃ samastakalyāṇaguṇātmakaṃ sarvāntarātmabhūtaṃ niraṅkuśaiścaryyamiti | idānīṃ kāpilatantrasiddhābrahmāt-makapradhānapuruṣādipratipādanamukhena pradhānakāraṇatvapratipādanacchāyānusārīṇyapi kanicidvākyāni kāsucic-

4.4-2

1
chākhāsu santītyāśaṅkaya brahmaikakāraṇatvasthemne tannirākriyate | kaṭhavallīṣvāmnāyate "indriyebhyaḥ parā hyarthā arthe-bhyaśca paraṃ manaḥ | manasastu parā buddhirbuddherātmā mahān paraḥ | mahataḥ paramavyakramavyaktātpuruṣaḥ paraḥ | puruṣānna paraṃ kiñcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ ’ iti | tatra sandehaḥ - kiṃ kāpilatantrasiddhamabrahmātmakaṃ pradhānamiha avyakta-śabdenocyate, uta na? iti | kiṃ yuktam? pradhānamiti | kutaḥ? "mahataḥ paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ’ iti tantrasiddhatatvaprakriyāpratyabhijñānena tasyaiva pratīteḥ, "puruṣānna paraṃ kiñcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ’’ iti pañcaviṃ-śakapuruṣātiriktatattvaniṣedhācca; ato'vyaktaṃ kāraṇamiti prāptam | tadidamuktam ānumānikamapyekeṣāmiti cediti | ekeṣāṃ śākhināṃ śākhāsvānumānikaṃ pradhānamapi kāraṇamāmnāyata iti cet atrottaraṃ-neti | nāvyakta-

4.4-3

1
bdenābrahmātmakaṃ pradhānamihābhidhīyate | kutaḥ? śarīrarūpakavinyastagṛhīteḥ śarīrākhyarūpakavinyastasya avya-ktaśabdena gṛhīteḥ | ātmaśarīrabuddhimanaindriyaviṣayeṣu rathirathādibhāvena rūpiteṣu ratharūpaṇena vinyastasya śarīrasya atra avyakta śabdena grahaṇādityarthaḥ | etaduktambhavati-pūrvatra hi-"ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva ca | buddhiṃ tu sārathiṃ viddhi manaḥ pragrahameva ca | indriyāṇi hayānāhuḥ viṣayāṃsteṣu gocarān ’ ityādinā "so'-dhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam ’ ityantena saṃsārādhvanaḥ pāraṃ vaiṣṇaṃ padaṃ prepsantamupāsakaṃ rathitvena taccharīrādīni ca ratharathāṅgatvena rūpayitvā yasyaite rathādayo vaśe tiṣṭhanti , sa evādhvanaḥ pāraṃ vaiṣṇavaṃ padamā-

4.4-4

1
pnotītyuktavā teṣu rathādirūpitaśarīrādiṣu yāni yebhyo vaśīkāryatāyāṃ pradhānāni tānyucyante "indriyebhyaḥ parāḥ ’ - ityādinā | tatra hayatvena rūpitebhya indriyebhyo gocaratvena rūpitā viṣayāḥ vaśīkāryatve parāḥ , vaśyendriya-syāpi viṣayasannidhāvindriyāṇāṃ durnigrahatvāt tebhyopi paraṃ pragraharūpitaṃ manaḥ , manasi viṣayapravaṇe viṣayā-sannidhānasyā-pyakiñcitkaratvāt | tasmādapi sārathitvarūpitā buddhiḥ parā , adhyavasāyābhāve manaso'pyaki-

4.4-5

1
ñcitkaratvāt | tasyā api rathitvarūpita ātmā kartṛtvena prādhānyaparaḥ , sarvasya cāsyātmecchāyattatvādatmaiva mahāniti ca viśeṣyate | tasmādapi ratharūpitaṃ śarīraṃ param , tadāyattatvājjīvātmanassakalapuruṣārthasādhanapravṛttī-nām | tasmādapi parassarvāntarātmabhūto'ntaryāmyadhvanaḥ pārabhūtaḥ paramapuruṣaḥ , yathokrasyātmaparyantasya samastasya tatsaṅkalpāyattapravṛttitvāt | sa khalvantaryāmitayopāsanasyāpi nirvartakaḥ | "parāttu tacchruteḥ ’ iti hi jīvātmanaḥ kartṛtvaṃ paramapuruṣāyattamiti vakṣyate | vaśīkāryopāsananirvṛttyupāyakāṣṭhābhūtaḥ paramaprāpyaśca sa eva | tadidamucyate

4.4-6

1
" puruṣānna paraṃ kiñcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ ’ iti | tathā cāntaryāmibrāhmaṇe " ya ātmani tiṣṭhan ’ ityā-dibhissarvaṃ
sākṣātkurvan sarvaṃ niyamayatītyukta " nānyo'to'sti draṣṭā ’ iti niyantrantaraṃ niṣidhyate | bhaga-vadgītāsu ca " adhiṣṭhānaṃ tathā- karttā karaṇaṃ ca pṛthagvidham | vividhā ca pṛthak ceṣṭādaivaṃ caivātra pañcamam ’ iti | daivamatra puruṣottama eva , " sarvasya cāhaṃ hṛdi sanniviṣṭo mattaḥ smṛtijñānamapohanañca ’ iti vacanāt | tasya ca vaśīkaraṇaṃ taccharaṇāgatireva | yathāha "īśvarassarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjjuna tiṣṭati | bhrāyaman sarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyamā | tameva śaraṇaṃ gaccha ’ iti | tadevam " ātmānaṃ rathinaṃ viddhi ’ ityādinā rathyādirūpakavinyastā indri-yādayaḥ "indriyebhayaḥ parā hyarthāḥ ityatra svaśabdaireva pratyabhijñāyante, na ratharūpitaṃ śarīramiti pariśeṣāttadavyakta-śabdenocyata iti niścīyate; ataḥ kāpilatantrasiddhasya pradhānasya prasaṅga eva nāsti | na cātra tattantrasddhiprakri-yāpratyabhijñā "indriyebhyaḥ parā hyarthāḥ’ itīndriyebhyo'rthānāṃ śabdādīnāṃ paratvakīrttanāt | na hi śabdādaya indri-yāṇāṃ kāraṇabhūtāstaddarśane | "arthebhyaśca paraṃ manaḥ ’ ityapi na tattantrasaṅgatam , akāraṇatvādeva ; tathā "buddherā-

4.4-7

1
tmā mahān paraḥ ’ ityapyasaṅgatam , buddhiśabdena mahattattvasyābhidhānābhyupagamāt | na hi mahato mahān paras-sambhavati | mahata ātmaśabdena viśeṣaṇaṃ ca na saṅgacchate , ato rūpakavinyastānāmeva grahaṇam | darśayati ca tadeva "eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍhātmā na prakāśate | dṛśyate tvagrayayā buddhayā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ ’ "yacchedvāṅmanasī prājñastadyacchet jñāna ātmani | jñānamātmani mahati niyacchettadyacchecchānta ātmani ’ iti | ajitabāhyābhya-ntarakaraṇairasya paramapuruṣasya durdarśatvamabhidhāya hayādirūpitānāmindriyādīnāṃ vaśīkāraprakāro'yamucyate |"yacche-dvāṅmanasī ’ vācaṃ manasi niyacchet - vākpūrvakāṇi karmendriyāṇi jñānendriyāṇi ca manasi niyacchedityarthaḥ |

4.4-8

1
vākchabde dvitīyāyāḥ " supāṃ suluk ’ iti luk | manasī iti saptamyāśchāndaso dīrghaḥ | " tadyacchet jñāna āt-mani ’tanmano buddhau niyacchet | jñānaśabdenātra pūrvoktā buddhirabhidhīyate | "jñāna ātmani ’ iti vyadhikaraṇe

4.4-9

1
saptamyau | ātmani varttamāne jñāne niyacchedityarthaḥ | "jñānamātmani mahati niyacchet ’ buddhiṃ karttari mahatyātmani niyacchet | "tadyacchecchānta ātmani ’ taṃ karttāraṃ parasmin brahmaṇi sarvāntarayāmiṇi niyacchet | vyatyanena ta-diti napuṃsakaliṅgatā | evambhūtena rathinā vaiṣṇavaṃ padaṃ gantavyamityarthaḥ | 1.4.1

4.4-10

2
avyaktaśabdena kathaṃ vyaktasya śarīrasyābhidhānam ? tatrāha -

4.4.2

sūkṣmaṃ tu tadarhatvāt || 2 ||

4.4-11

2
bhūtasūkṣmavyākṛtaṃ hyavasthāviśeṣamāpannaṃ śarīraṃ bhavati ; tadavyākṛtamiha śarīrāvasthaṃ avyaktaśabdenocyate | tadarhatvāt - tasyāvyākṛtasya acidvastuna eva vikārāpannasya rathavat puruṣārthasādhanapravṛttyarhatvāt |

4.4-12

3
yadi bhūtasūkṣmamavyākṛtamabhyupagamyate ; kāpilatantrasiddhopādāne kaḥ pradveṣaḥ ? tatrāpi hi bhūtakāraṇamevāvyaktamityucyate ; tatrāha

4.4.3

tadadhīnatvādarthavat || 3 ||

4.4-13

3
paramakāraṇabhūtaparamapuruṣādhīnatvātprayojanavadbhūta sūkṣmam | etaduktambhavati na vanamavvaktaṃ tatpariṇāmaviśeṣāṃśca svarūpeṇa
nābhyupagacchāmaḥ, api tu paramapuruṣaśarīratayā tadātmakatvaviraheṇa | tadātmakatvenaiva hi prakṛtyādayaḥ svaprayojanaṃ sādhayanti ; anyathā svarūpasthitipravṛttibhedāḥ teṣāṃ na syuḥ, tathā'nabhyupagamādeva tantrasiddhaprakriyā

4.4-14

3
nirasanamiti | śrutismṛtyorhi jagadutpattipralayavādeṣu paramapuruṣamahimavādeṣu ca prakṛtivikṛtipuruṣāstadā-tmakāssaṅkītyarnte , yathā " pṛthivyapsu līyate ’ ityārabhya "tanmātrāṇi bhūtādau līyante | bhūtādirmahati līyate | mahānavyakte līyate | avyaktamakṣare līyate | akṣaraṃ tamasi līyate | tamaḥ pare deva ekībhavatī ’ tathā " yasya pṛthivī śarīraṃ yasyāpaśśarīraṃ yasya tejaśārīraṃ yasya vāyuśśarīraṃ yasyākāśaḥ śarīraṃ yasyāhaṅkāraḥ śarīraṃ yasya buddhiśārīraṃ yasyāvyaktaṃ śarīraṃ yasyākṣaraṃ śarīraṃ yasya mṛtyuḥ śarīram eṣa sarvabhūtāntarātmā'pahatapāpmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ ’ tathā "bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano baddhireva ca | ahaṅkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtiraṣṭadhā | apareyamitastvanyāṃ prakṛtiṃ viddhi me parām | jīvabhūtāṃ mahābāho yayedaṃ dhāryyate jagat | etadyonīni bhūtāni

4.4-15

3
sarvāṇītyupadhāraya | ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayastathā | mattaḥ parataraṃ nānyat kiñcidasti dhanañjaya | mayi sarvamidaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva ’ iti | " vyaktaṃ viṣṇustathā'vyaktaṃ puruṣaḥ kāla eva ca ’ iti , "prakṛtiyaryā mayā''khyātā vyaktāvyaktasvarūpiṇī | puruṣaścāpyubhāvetau līyate paramātmani | paramātmā ca sarveṣāmādhāraḥ parameśvaraḥ | viṣṇunāmā sa vedeṣu vedānteṣu ca gīyate ’ iti ca |1.4.3

4.4.4

jñeyatvāvacanācca || 4 ||

4.4-16

4
yadi tantrasiddhamihāvyaktamavivakṣiṣyat, tadāsya jñeyatvamavivakṣiṣyata; vyaktāvyaktajñavijñānānmokṣaṃ vadadbhi-tāntrakaiteṣāṃ sarveṣāṃ jñeyatvābhyapagamāt , na cāsya jñeyatmucyate ; ato na tantrasiddhasyeha grahaṇam || 4 ||

4.4.5

vadatīti cenna prajño hi prakaraṇāt || 5 ||

4.4-17

5
aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ tathā'tasaṃ nityamagandhavacca yat | anādyanantaṃ mahataḥ paraṃ dhruvaṃ nicāyya taṃ mṛtyumukhātpramucyate ’ ityavyaktasya jñeyatvamantarameva vadatīṃ śrutiriti cet-tanna , prājñaḥ paramapuruṣa eva hyatra śloke nivā-yyatvena pratipādyate "vijñānasārathiyaryastu manaḥ pragrahavānnaraḥ | so'dhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam | "eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍhotmā na prakāśate | dṛśyate tvagrayayā budhyā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ ’ iti prājñasyaiva prakṛtatvāt ; ata eva "puruṣānna paraṃ kiñcit ’ iti na pañcaviṃśakapuruṣātiriktattvaniṣedhaḥ | tasya ca paramapuruṣasya
aśabdatvādayo dharmāḥ " yattadadreśyamagrāhyam ’ ityādiśrutiprasiddhāḥ | " mahataḥ param ’ ityapi "buddherātmā mahān

4.4-18

5
paraḥ ’ iti pūrvaprakṛtājjīvātmanaḥ paratvamevocyate || 5 ||

4.4.6

trayāṇāmeva caivamupanyāsaḥ praśnaśca || 6 ||

4.4-19

6
asmin prakaraṇe hyupāyopeyopetṛṛṛṇāṃ trayāṇāmeva caivamupanyāsaḥ -jñeyatvenopanyāsastaviṣayaśca praśno dṛśyate, nānyasyāvyaktādaḥ | tathāhi ; naciketā mumukṣussan mṛtyupradatte varatraye prathamena vareṇātmanaḥ puruṣārthayogyatā-pādinīmātmani pitussumanaskatāṃ pratilabhya dvitīyena vareṇa mokṣopāyabhūtāṃ nāciketāgnividyāṃ vavre , " sa tvamagniṃ svargyamadhyepi mṛtyo prabrūhi taṃ śraddadhānāya mahyam | svargalokā amṛtatvaṃ bhajanta etaddvitīyena vṛṇe vareṇa ’ iti | svargaśabdena atra paramapuruṣārthalakṣaṇomokṣaḥ abhidhīyate, " amṛtatvaṃ bhajante ’ iti tatrasthasya jananamaraṇā-

4.4-20

6
bhāvaśravaṇāduttaratra, kṣayiphalakarmanindādarśanācca; "triṇāciketastribhiretya sandhiṃ trikarmakṛttarati janmamṛtyū ’ iti ca prativacanāt | tṛtīyena vareṇa mokṣasvarūpapraśnadvāreṇopeyasvarūpamupetṛsvarūpamupayābhūta karmmānugṛhītopāsana-svarūpañca pṛṣṭham, "yeyaṃ prate vicikitsā manuṣye astītyeke nāyamastīti caike | etadvidyāmanuśiṣṭastvayā'haṃ varāṇāmeṣa varastṛtīyaḥ ’ iti | evaṃ mokṣe pṛṣṭe tadupadeśayogyatāṃ parīkṣyopadideśa, "tuṃ dudarśaṃ gūḍhamanupraviṣṭaṃ guhāhitaṃ gahvareṣṭhaṃ purāṇam | adhyātmayogādhigamena devaṃ matvādhīro harṣaśokau jahāti ’ iti, tadevaṃ sāmānyenopadiṣṭe naci-ketāḥ prītaḥ san devaṃ matvā’ ityupāsyatayā nirdiṣṭhasya prāptabhūtasya devasya "adhyātmayogādhigamena ’ iti vedita-vyatayā nirdiṣṭasya praptuḥ pratyagātmanaśca "matvā dhīro harṣaśokau jahāti ’ iti nirdiṣṭasya brahmopāsanasya ca svarū-pavirodhanāya punaḥ papraccha "anyatra dharmādanyatrādharmādanyatrāsmātkṛtākṛtāt | anyatra bhūtādbhavyācca yattatpaśyasi

4.4-21

6
tadvada ’ iti | evaṃ sakaletarātītānāgatavarttamānasādhyasādhanasādhakavilakṣaṇe traye pṛṣṭe | prathamaṃ praṇavaṃ praśasya tadvācyaṃ prāpyasvarūpaṃ , tadantargatañca praptṛsvarūpaṃ, vācakarūpaṃ copāyaṃ punarapi sāmānyena khyāpayan praṇavaṃ tāvadupadideśa "sarve vedā yatpadamāmananti tapāsi sarvāṇi ca yadvadanti | yadicchanto brahmacaryyaṃ caranti tatte

4.4-22

6
padaṃ saṅgraheṇa bravīmyomityetat ’ iti | evamupadiśya punarapi praṇavaṃ praśasya prathamaṃ tāvat prāptuḥ pratyagātmanaḥ svarūpamāha "na jāyate mriyate vā vipaścit ’ ityādinā | prāpyasya parasya brahmaṇo viṣṇoḥ svarūpam ’ aṇo-raṇīyān ’ ityādinā "ka itthā veda yatra saḥ’ ityantenopadiśanmadhye "nāyamātmā pravacanena labhyo na medhayā na bahunā śrutena ’ ityādinopāyabhūtasyopāsanasya bhaktirūpatāmapyāha | "ṛtaṃ pibantau ’ iti copāsyasyopāsakena sahāvasthānātsūpāsatāmuktavā "ātmānaṃ rathinaṃ viddhi ’ ityādinā "durgaṃ pathastatkavayo vadanti ’ ityantenopā-sanaprakāramupāsīnasya ca vaiṣṇavaparamapadaprāptimabhidhāya "aśabdamasparśam ’ ityādinopasaṃhṛtam ; atastrayāṇāmeva

4.4-23

6
atra jñeyatvenopanyāsaḥ praśnaśca , tasmānneha tāntrikasyāvyaktasya grahaṇam || 6 ||

4.4.7

mahadvacca || 7 ||

4.4-24

7
yathā "buddherātmā mahān paraḥ’ ityatrātmaśabdasāmānādhikaraṇyānna tantrasiddhaṃ mahattattvaṃ gṛhyate ; evamavyakra-mapyātmanaḥ paratvenābhidhānānna kāpilatantrasiddhaṃ gṛhyata iti sthitam ||

4.4.8

camasavadaviśeṣāt || 8 ||

4.4-25

8
atrāpi tantrasiddhaprakriyā nirasyate, na brahmātmakānāṃ prakṛtimahadahaṅkārādīnāṃ srūpam, śrutismṛtībhyāṃ brahmātmakānāṃ teṣāṃ pratipādanāt | yathā ātharvaṇikā adhīyate-"vikārajananīmajñāmaṣṭharūpāmajāṃ dhruvām | dhyāyate'dhyāsitā tena tanyate preryate punaḥ | sūyate puruṣārthaṃ ca tenaivādhiṣṭhitā jagat | gauranādyantavatī sā janitrī bhūtabhāvinī | sitasitā ca raktā ca sarvakāmadughā vibhoḥ | pibantyenāmaviṣamāmavijñātāḥ kumārakāḥ |

4.4-26

8
ekastu pibate devassvacchando'travaśānugām | dhyānakriyābhyāṃ bhagavān bhuṅkte'sau prasabhaṃ vibhuḥ | sarvasādhāraṇīṃ
dogdhrīṃ pīḍyamānāntu yajvabhiḥ’ | caturviṃśatisaṅkhayākamavyaktaṃ vyaktamucyate ’ iti | atra prakṛtyādīnāṃ svarūpa-mabhihitam | yadātmakāścaite prakṛtyādayaḥ, sa paramapuruṣo'pi "taṃ ṣaḍviṃśakamityāhuḥ | saptaviṃśamathāpare | puruṣaṃ nirguṇaṃ sāṅkhayamatharvaśiraso vidu’riti pratipādyate, apare cātharvaṇikāḥ "aṣṭau prakṛtayaḥ ṣoḍaśa vikārā’ itya-dhīyate; śvetāśvatarāścaivaṃ prakṛtipuruṣeśvarasvarūpamāmananti "saṃyuktametat kṣaramakṣaraṃ ca vyaktāvyaktaṃ bharate viśvamīśaḥ| anīśaścā'nyo vadhyate bhoktṛbhāvāt | jñātvā devaṃ mucyate sarvapāśaiḥ’ jñājñau dvāvajāvīśanīśāvajā hyekā bhoktṛ-bhogārthayuktā | anantaścātmā viśvarūpo hyakarttā | trayaṃ yadā vindate brahma caitat ’ "kṣaraṃ pradhānamamṛtākṣaraṃ haraḥ kṣarā-tmānāvīśate deva ekaḥ | tasyābhidhyānādyojanāttatprabhāvādbhūyaścānte viśvamāyānivṛtti’riti | tathā "chandāṃsi pajñāḥ ṛtavo vratāni | bhūtaṃ bhavyaṃ yacca devā vadanti’ "asmānmāyī sṛjate viśvametattasmiṃścānyo māyayā sanni-ruddhaḥ "māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinantu maheśvaram | tasyāvayava bhūtaistu vyāptaṃ sarvamidaṃ jagat’ iti tathottaratrā'pi
"pradhānakṣetrajñapatirguṇeśaḥ saṃsāramokṣasthitibandhaheturi’ti | smatirapi "prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva vidhdyānādi ubhāvapi |

4.4-27

8
vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisambhavān | kāryyakāraṇakarttṛtve hetuḥ prakṛtirucyate | puruṣassukhaduḥkhānāmbho-ktṛtvaṃ heturucyate | puruṣaḥ prakṛtistho'pi bhuṅkate prakṛtijānguṇān | kāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu | sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ | nibadhnanti mahābāho | dehe dehinamavyayam | tathā "sarvabhūtāni kaunteya prakṛtiṃ yānti māmikām | kalpakṣaye punastāni kalpādau visṛjāmyaham | prakṛtiṃ svāmavaṣṭabhya visṛ-jāmi punaḥ punaḥ | bhūtagrāmamimaṃ kṛtsnamavaśaṃ prakṛtervaśāt | mayā'dhyakṣeṇa prakṛtissūyate sacarācaram | hetunā'nena kaunteya ! jagaddhiparivarttane ’ iti | tasmādabrahmāmātvakatvena kāpilatantrasiddhāḥ prakṛtyādayo nirasyante, śvetā-śvataropaniṣadi śrūyate "ajāmekāṃ lohitaśulkakṛṣṇāṃ bahvīḥ prajāḥ sṛjamānāṃ sarūpāḥ | ajo hyeko juṣamāṇo-'nuśete jahātyenābhbhuktabhogāmajo'nyaḥ’ iti, tatra sandehaḥ kimāsminmantre kevalātantrasiddhā prakṛtirabhidhīyate? uta brahmātmikā ? iti | kiṃ yuktaṃ ? kevaleti, kutaḥ ajāmekāmityasyāḥ prakṛterakāryyatavaśravaṇāt "bahvīḥ prajāḥ

4.4-28

8
sṛjamānaṃ sarūpāḥ’ iti svātantreṇa sarūpāṇāṃ bahvīnāṃ prajānāṃ straṣṭṭatvaśravaṇācceti - evamprapte'bhidhīyate - chamasavadaviśeṣāt | na jāyata ityajetyajātvamātrapratipādanāt tantrasiddhābrahmātmakājāgrahaṇe viśeṣāpratīteḥ camasavat yathā "arvāgbilaścamasa ūrddhvabudhna ’ ityasminmantre camasasya bhakṣaṇasādhanatvamātraṃ camasaśabdena pratīyata iti na tāvanmātreṇa camasaviśeṣapratītiḥ yaugikaśabdānāmarthaprakaraṇādibhirvinā'rthaviśeṣaniścayā-yogāt ; tatra "yathedantacchira eṣa hyarvāgbilaśramasa ūrddhvabudhna ’ ityādinā vākyaśeṣeṇa śirasaścamasatva-
niścayaḥ, tathā atrā'pyarthaprakaraṇādibhirevājā nirṇetavvā; na cā'tra tantrasiddhājāgrahaṇahetavo'rthaprakaraṇādayo

4.4-29

8
dṛśyante, nacāsyāḥ svātantreṇa sraṣṭṛtvaṃ ratīyate, "bahvīḥ prajāḥ sṛjamānām’ iti sraṣṭatvamātrapratītiḥ, ato'nena mantreṇa nābrahmātmikājā'bhidhīyate || 8 || brahmātmakājāgrahaṇa eva viśeṣato heturastītyāha -

4.4.9

jyotirupakramā tu tathā hyadhīyata eke || 9 ||

4.4-30

9
tuśabdo'vadhāraṇārthaḥ, jyotirupakramaivaiṣā'jā, jyotibarrahma "tandevājyodiṣāṃjyotiḥ’ "atha yadataḥ parā divo jyotirdīpyate’ ityādiśrutiprasiddheḥ | jyotirupakramā brahmakāraṇiketyarthaḥ, tathā'hyadhīyata ekehīti hetau, yasmādasyā ajāyā brahmakāraṇakatvamekeśākhinastaittirīyā adhīyate - " aṇoraṇīyānmahato mahīyānātmā guhāyāṃ nihito'sya jantoḥ’ iti hṛdayaguhāyāmupāsyatvena sannihitaṃ bahmābhidhāya "sapta prāṇāḥ prabhavanti tasmāt’ ityādinā sarveṣāṃ lokānāṃ brahmādīnāñca tata utpattimabhidhāya sarvakāraṇībhūtā'jā tata utpannābhi-dhīyate’ "ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ bahvīṃ prajāṃ janayantīṃ sarūpām | ajo hyeko juṣamāṇo'nuśete

4.4-31

9
jahātyenāmbhuktabhogāmajyo'nya’ iti | sarvasya tadyvatiriktasya vastujātasya tata utpattyā tadātmakatvopadeśe prakriyamāṇe'bhidhīyamānatvātprāṇasamudraparvatādivadeṣā'pyajā bahvīnāṃ sarūpaṇāṃ prajānāṃ sraṣṭrī karmavaśyenā''-tmanā bhujyamānā'nyena viduṣā''tmanā tyajyamānā ca brahmaṇa utpannā brahmātmikā'vagantavyetyarthaḥ | ato vākyaśeṣāccamasaviśeṣavacchākhāntarīyādetatsarūpātpratyabhijñāyamānārthādvākyānniyamitā'jā brahmātmiketi niścīyate | ihā'pi prakaraṇopakrame "kiṃ kāraṇaṃ brahme’tyārambha "te dhyānayogānugatā apaśyandevātmaśaktiṃ svaguṇairnigūḍhām ’ iti parabrahmaśaktirūpāyā ajāyā avagateḥ, uyariṣṭācca "asmānmāyī sṛjate viśvametatta-smiṃścānyo māyayo sanniruddhaḥ’ "māyāntu prakṛtiṃ vidyānmāyinantu maheśvaram’ "yo yoniryonimadhitiṣṭhatyeka’

4.4-32

10
iti ca tasyā eva pratīternāsminmantre tantrasiddhasvatantraprakṛtipratipattigandhaḥ || kathaṃ tarhi jyotirupakramāyā lohitaśuklakṛṣṇarūpāyā asyāḥ prakṛterajātvam ? ājāyā vā kathaṃ jyotirupakramātvam ? ityatrāha -

4.4.10

kalpanopadeśācca madhvādivadavirodhaḥ || 10 ||

4.4-33

10
prasaktāśaṅkānivṛttyarthaścaśabdaḥ, asyāḥ prakṛterajātvaṃ jyotirupakramātvañca na virudhyate | kutaḥ ? kalpanopadeśāt, kalpanaṃ kḷptiḥ sṛṣṭiḥ, jagatsṛṣṭayupadeśādityarthaḥ | yathā "sūryyācandramasau dhātā yathāpūrvamakalpayat’ iti kalpanaṃ sṛṣṭiḥ, atrāpi "asmanmāyī sṛjate viśvameta’diti jagatsṛṣṭirupadiśyate | svenāvi bhaktadasmātsūkṣmāvasthātkā-raṇānmāyī sarveśvaraḥ sarvaṃ jagatsṛjatītyarthaḥ | anena kalpanopadeśenāsyāḥ prakṛteḥ kāryakāraṇarūpeṇāvasthādvayā-nvayo'vagamyate, sā hi pralayavelāyāṃ brahmatāpannā avibhaktanāmarūpā sūkṣmarūpeṇā'vatiṣṭhate | sṛṣṭivelāyāṃ

4.4-34

10
tūdbhūtasattvādiguṇā vibhaktanāmarūpāvyaktādiśabdavācyā tejobannādirūpeṇa ca pariṇatā lohitaśuklakṛṣṇākārā cāvatiṣṭhate | ataḥ kāraṇāvasthā'jā, kāryyāvasthā ca jyotirupakrameti na virodhaḥ | madhvādivat yatheśvareṇā-dityasya kāraṇāvasthāyāmekasyaivāvasthitasya kāryyāvasthāyām ṛgyajussāmāthavarpratipādyakarmaniṣpādyarasā-śrayatayā vasvādidevatābhogyatvāya madhutvakalpanamudayāstamayakalpanañacca na virudhyate | taduktaṃ madhuvidyāyām "asau vā ādityo devamadhu ’ ityārabhya atha "tata ūrdhva udetya naivodetā nāstametyekala eva madhye sthāte ’-tyantena ekalaḥ ekasvabhāvaḥ, ato'nena māntreṇa brahmātmikā'jaivā'bhidhīyate, na kāpilatantrasiddheti siddham | anye tvasminmantre tejobannalakṣaṇā'jaikābhidhīyata iti bruvate, te praṣṭavyāḥ - kiṃ tejobannānyeva tejobannā-tmikājaikā ? uta tejobannarūpaṃ brahmaiva ? kiṃ vā- tejobannākāraṇabhūtā kāciditi | prathame kalpe tejobannānā-manekatvādajāmekāmiti virudhyate, na ca vācyantejobannānāmanekatve'pi trivṛtkaraṇenaikatāpattiriti |

4.4-35

10
trivṛtkaraṇe'pi bahutānapagamāt, "imāstisro devatāḥ ’ "tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamaikaikāṅkaravāṇī’ti pratyekaṃ trivṛ-tkaraṇopadeśāt | dvitīyaḥ kalpo vikalpyaḥ,- kintejobannarūpeṇa vikṛtaṃ brahmaivājaikā ? kiṃ vā svarūpeṇā-vasthitamavikṛtamiti | prathamaḥ kalpo bahutvānapāyādeva nirastaḥ | dvitīye'pi lohitaśuklakṛṣṇāmiti virudhyate | svarūpeṇāvasthitaṃ brahma tejobannalakṣaṇamiti vaktumapi na śakyate, tṛtīye kalpe'pyajāśabdena tejobannāni nirdiśya taistatkāraṇāvasthopasthāpanīyetyāstheyam | tato varamajāśabdena | tejobannakāraṇāvasthāyāḥ śrutiprasi-ddhāyā evābhidhānam ,yatpunarasyāḥ prakṛterajāśabdena chāgatvaparikalpanamupadiśyata iti tadapyasaṅgatam , niṣprayo-

4.4-36

10
janatvāt yathā "ātmānaṃ rathinaṃ viddhī’tyādiṣu brahmaprāptyupāyatākhyāpanāya śarīrādiṣu rathādirūpaṇaṃ kriyate, yathā cāditye vasvādīnābhbhogyatvakhyāpanāya madhutvakalpanaṃ kriyate, tadgadasyāmprakṛtau cchāgatvaparikalpanaṃ kvopayujyate, na kevalamupayogābhāva eva virodhaśca | kṛtsnajagatkāraṇabhūtāyāssvasminnanādikālasambaddhānāṃ sarveṣāmeva cetanānāṃ nikhilasukhaduḥkhopabhogāpavargasādhanabhūtāyāḥ acetanāyāḥ atyalpaprajāsagrakarāgantuka-saṅgamacetanaviśeṣaikarūpatyalpa prayojanasādhanasvaparityāgāhetu bhūtasvasambandhiparityāgasamatharcetanaviśeṣa-rūpacchāgasvabhāvakhyāpanāya tadrūpatvakalpanaṃ viruddhameva | "ajāmekām ’ "ajo hyekaḥ ’ "ajo'nya ’ itya-trājāśabdasya virūpārthakalpanañca na śobhanam | sarvatra cchāgatvaṃ parikalpyata iti cet "jahātyenāmbhuktabho-gāmajo'nya ’ iti viduṣa ātyantikaprakṛtiparityāgarṅkuvato'nena vā'nyena vāpunarapi sambandhayogayacchā-gatvaparikalpanamatyantaviruddham || camasādhikaraṇaṃ samāptam ||

4.4.11

na saṃkhyopasaṅgrahādapi nānābhāvādatirekācca || 11 ||

4.4-37

11
vājasaneyinassamāmananti "yasmin pañca pañcajanā ākāśaśca pratiṣṭhitaḥ | tame-vanmanya ātmānaṃ vidvān brahmāmṛto'mṛtam ’ iti | kimayaṃ mantraḥ kāpilatantrasiddhatattvapratipādanaparaḥ ? uta neti sandihyate | kiṃ yuktama? tantrasiddhatattvapratipādanapara iti | kutaḥ ? pañcaśabdaviśeṣitātpañcajanaśabdā

4.4-38

11
tpañcaviṃśatitattvapratīteḥ | etaduktambhavati pañcajanā iti samāsaḥ samāhāraviṣayaḥ | pañcajanāḥ-pañcānāṃ janānāṃ samūhāḥ pañcajanāḥ, pañcapūlya itivat |pañcajanā iti liṅgavyatyayaśchāndasaḥ | te ca samūhāḥ katītyapekṣāyāṃ

4.4-39

11
pañcajanaśabdaviśeṣaṇena prathamena pañcaśabdena samūhāḥ pañceti pratīyante yathā pañca pañcapūlya iti | ataḥ "pañca pañcajanāḥ’ iti pañcaviṃśatipadārthāvagatau te katama ityapekṣāyām mokṣādhikārānmumukṣubhirjñātavyatayā smṛti-prasiddhāḥ prakṛtyādaya eva jñāyante | "mūlaprakṛtiravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta | ṣoḍaśakaśca vikāro na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ’ iti hi kāpilānāṃ prasiddhiḥ, atastantrasiddhatattvapratipādanaparaḥ |iti prāpte pracakṣmahe, nasaṅkhayopasaṅgrahādapī’ti | "pañca pañcajanā’ iti pañcaviṃśatitatvasaṅkhayopasaṅgrahādapi na tantrasiddhatattvapratītiḥ kutaḥ? nānābhāvāt- eṣāṃ pañcasaṅkhayaviśeṣitānāṃ pañcajanānāṃ tantrasiddhebhyastattvebhyaḥ pṛthagbhāvāt | "yasmi-npañcapañcajanā ākāśaśca pratiṣṭhita ’ ityeteṣāṃ yacchabdanirdiṣṭabrahmāśrayatayā brahmātvakatvaṃ hi pratīyate; " tamevaṃ

4.4-40

11
manya ātmānaṃ vidvānbrahmāmṛto'mṛta ’mityatra tamiti parāmarśena yacchabdanirdiṣṭaṃ brahmetyavagamyate | atastebhyaḥ pṛthagbhūtāḥ "pañca pañcajanā’ iti na tantrasiddhā ete | atirekāñca, tantrasiddhebhyastattvebhyo'tra tattvāreko'pi bhavati yacchabdanirdiṣṭa ātmā ākāśaśca'trātiricyete | ataḥ "taṃ ṣaḍviṃśakamityāhuḥ saptaviṃśamathāpara ’ iti śrutiprasiddhasarvatattvāśrayabhūtaḥ sarveśvareśvaraḥ paramapuruṣo'trābhidhīyate | na saṅkhayopasaṅgrahādapītyapiśabdasya "pañca pañcajanā’ ityatra pañcaviṃśatitatvapratipattireva na sambhavatītyabhiprāyaḥ | kathaṃ pañcabhirārabdhasamūhapañcakāsambhavāt; nahi tantrasiddhatatveṣu pañcasu pañcasvanugatantattatasaṅkhayāniveśanimittaṃ jātyādyasti, na ca vācyaṃ pañca karmendri-yāṇi pañca jñānendriyāṇi pañca mahābhūtāni pañca tanmātrāṇyavaśiṣṭāni pañca -ityavāntarasaṅkhayāniveśanimitta-mastyeveti, ākāśasya pṛthaṅnirdeśena pañcabhirārabdhamahābhūtasamūhāsiddheḥ, ataḥ pañcajā ityayaṃ samāso na samāhāraviṣayaḥ, ayantu "diksaṅkhaye saṃjñāyā’miti saṃjñāviśeṣaviṣayaḥ, anyathā pañcajanā iti liṅgavyatyayaśca | pañcajanā nāma kecitsanti te ca pañcasaṅkhayayā viśeṣyante - pañca pañcajanā iti, sapta saptarṣaya itivat || 11 ||

4.4-41

12
na syāditi bhāvaḥ; ke punastu pañca pañcajanā ityatrāha -

4.4.12

prāṇādayo vākyaśeṣāt || 12 ||

4.4-42

12
"prāṇasya prāṇamuta cakṣuśracakṣuḥ śrotrasya śrotramamnasyānnamanaso mano ye viduḥ ’ iti vākyaśeṣāt brahmāśrayāḥ

4.4-43

13
prāṇādaya eva pañca pañcajanā iti vijñāyante ||12|| atha syātkāṇvānāṃ mādhyandinānāñca "yasminpañca pañca-janā’ ityayaṃ mantraḥ samānaḥ, "prāṇasya prāṇa ’mityādivākyaśeṣe kāṇvānāmannasya pāṭho na vidyate, teṣāṃ pañca pañcajanāḥ prāṇādaya iti na śakyaṃ vaktumiti, atrottaram -

4.4.13

jyotiṣaikeṣāmasatyanne || 13 ||

4.4-44

13
ekeṣāṃ kāṇvānāṃ pāṭhe asatyanne jyotiṣā pañcajanā indriyāṇīti vijñāyante; teṣāṃ vākyaśeṣaḥ pradarśanārthaḥ |

4.4-45

13
etaduktambhavati "yasmin pañca pañcajanā ’ ityasmāt pūrvasminmantre "taṃ devā jyotiṣāṃ jyotirāyurhopāsate -'mṛtam ’ iti | jyotiṣāṃ jyotiṣṭvena brahmaṇyabhidhīyamāne brahmādhīnasvakāryāṇi kānicijjyotīpi pratipannāni; tāni ca viṣayāṇāṃ prakāśakānīndriyāṇīti "yasminpañca pañcajanā ’ ityanirddhāritaviśeṣanirdeśenāvagamyanta iti | prāṇasyeti prāṇaśabdena sparśendriyaṅgṛhdate | vāyusambandhitvātsparśendriyasya mukhyaprāṇasya jyotiśśabdena pradarśanāyogāt | cakṣuṣa iti cakṣurindriyam , śrotrasyeti śrotrendriyam , annasyeti ghrāṇarasanayoḥ tantreṇopādānam

4.4-46

13
annaśabdoditapṛthivīsambandhitvāt ghrāṇendriyamanena gṛhyate | adyate'nenetyannamiti rasanendriyamapi gṛhyate , manasa iti manaḥ, ghrāṇarasanayostantreṇopādanamiti pañcatvamapyaviruddham prakāśakāni manaḥ paryyantānīndriyāṇi pañcajanaśabdanirdiṣṭāni, tadavirodhāya ghrāṇarasanayostanatreṇopādānam | tadevaṃ "yasminpañca pañcajanā ākāśaśca pratiṣṭhita ’ iti pañcajanaśabdanirdiṣṭānīndriyāṇi ākāśaśabdapradarśitāni mahābhūtāni ca brahmaṇi pratiṣṭhitānīti

4.4-47

13
sarvatatvānāṃ brahmāśrayatvapratipādanānna tantrasiddhapañcaviṃśatitatvaprasaṅgaḥ | ataḥ sarvatra vedānte saṅkhayopasaṅgrahe tadabhāve vā na kāpilatantrasiddhatatvapratītirastīti sthitam | || saṅkhayopasaṅgrahādhikaraṇaṃ samāptam ||

4.4.14

kāraṇatvena cākāśādiṣu yathā vyapadiṣṭokteḥ || 14 ||

4.4-48

14
punaḥ pradhānakāraṇavādī pratyavatiṣṭhate na vedānteṣvekasmātsṛṣṭirāmnāyata iti jagato

4.4-49

14
brahmaikakāraṇatvaṃ na yujyate | tathāhi "sadeva somyedamagra āsī’diti satpūrvikā sṛṣṭirāmnāyate | "asadvā idamagra āsīt ’ ityasatpūrvikā ca | anyatra "asadevedamagra āsīttatsadāsīttatsamabhavat ’ iti ca | ato vedānteṣu sṛṣṭuravyasasthiterjjagato brahmaikakāraṇatvaṃ na niścetuṃ śakyam ;pratyuta pradhānakāraṇatvameva niścetuṃ śakyate "taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīt ’ ityavyākṛte pradhāne jagataḥ pralayamabhidhāya "tannāmarūpābhyāṃ vyākriyate ’ ityavyākṛtādeva jagataḥ sṛṣṭiścābhidhīyate | avyākṛtaṃ hyavyaktam , nāmarūpābhyāṃ na vyākriyate na vyajyata ityarthaḥ, avyaktaṃ pradhā-nameva | asya ca svarūpaniyatvena pariṇāmāśrayatvena ca jagatkāraṇavādivākyagatau sadasacchabdau brahmaṇīvāsminna virotsyete | evamavyākṛtakāraṇatve niścite sati īkṣaṇādayaḥ kāraṇagatāḥ sṛṣṭayaunmukhyābhiprāyeṇa yojayitavyāḥ| brahmātmaśabdāvapi bṛhattvavyāpitvābhyāṃ pradhāna eva varttete, ataḥ smṛtinyāyaprasiddhaṃ pradhānameva jagatkāraṇaṃ

4.4-50

14
vedāntavākyaiḥ pratipādyate - iti prāpte pracakṣmahe- kāraṇatvena cākādiṣu yathāvyapadiṣṭokteḥ | caśabdastu śabdārthe; savarjñāta sarveśvarātsatyasaṅkalapānnirastanikhiladoṣagandhāt parasmādbrahmaṇa eva jagadutpadyata iti niścetuṃ śakyate | kutaḥ ? ākāśādiṣu kāraṇatvena yathāvyapadiṣṭasyokteḥ - sarvajñatvādiviśiṣṭatvena "janmāddasya yata ’ityevamādiṣu

4.4-51

14
pratipāditaṃ brahma yathāvyapadiṣṭamityucyate, tasyaikasyaiva ākāśādiṣu kāraṇatvenokteḥ | "tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ ’ "tattejo'sṛcata ’ ityādiṣu sarvajñaṃ brahmaiva kāraṇatvenocyate | tathā hi "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma ’ "so'śnute sarvākāmānsaha brahmaṇā vipaścitā ’ iti prakṛtaṃ vipaścideva brahma, "tasmādvā etasmā ’diti parāmṛśyate | tathā "tadaikṣata bahu syām ’ itinirdiṣṭaṃ sarvajñaṃ bahmaiva "tattejo'sṛjata ’ iti parāmṛśyate | evaṃ sarvatra sṛṣṭivākyeṣu draṣṭavyam , ato brahmaikakāraṇaṃ jagaditi niścīyate | nanu "asadvā sadamagra āsīt ’ ityasadeva

4.4-52

15
kāraṇatvena vyapadiśyate, tatkathamiva sarvajñasya satyasaṅkalpasya brahmaṇa eva kāraṇatvaṃ niścīyata ityata āha -

4.4.15

samākarṣāt || 15 ||

4.4-53

15
"asadvā idamagra āsīt ’ ityatrāpi vipaścitānandamayaṃ satyasaṅkalpaṃ brahmaiva samākṛṣyate, kathaṃ "tasmādvā eta-smādvijñānamayādanyā'ntara ātmānandamayaḥ’ so'kāmayata "bahu syāṃ prajāyeye’ti | "idaṃ sarvamasṛjata yadidaṃ ’ kiñca tatsṛṣṭvā tadevāpranuviśat tadanupraviśya sacca tyaccā'bhavat ’ ityādinā brāhmaṇenānandamayaṃ brahma satyasaṅkalpaṃ sarvasya sraṣṭṭa sarvānupraveśena sarvātmabhutamabhidhāya "tadapyeṣa śloko bhavatī ’tyuktasvārthasya sarvasya sākṣitvenodā-hṛto'yaṃ ślokaḥ, "asadvā idamagra āsīt ’ iti | tathottaratra "bhīṣāsmādvātaḥ pavate’ ityādinā tadeva brahma samākṛṣya sarvasya praśāsitṛtvaniratiśayānandatvādayo'bhidhīyante, ato'yammantrastadviṣaya eva | tadānīṃ nāmarūpavibhāgābhāvena tatsambandhitayastitvābhāvādbrahmaivāsacchabdenocyate "asadevedamagra āsīt ’ ityatrāpya-

4.4-54

15
yameva nirvāhaḥ | yaduktaṃ "taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīt ’ iti pradhānameva jagatkāraṇatvenā'bhidhīyata iti;netyucyate, tatrāpyavyākṛtaśabdenāvyākṛtaśarīraṃ brahmaivābhidhīyate, "sa eṣa iha praviṣṭa ānakhāgrebhyaḥ paśyaṃścakṣuḥśṛṇvan śrotraṃ manvāno mana ātmetyevopāsīta ’ ityatra "sa eṣaḥ ’ iti tacchabdenāvyākṛtaśabdanirdiṣṭasyāntaḥ praviśya praśā-sitṛtvenānukarṣāt "tatsṛṣṭvā tadevānupraviśat ’ "anena jīvenātmanā'nupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi ’ iti sraṣṭuḥ sarvajñasya parasya brahmaṇaḥ kāryānupraveśanāmarūpavyākaraṇaprasiddheśca | "antaḥpraviṣṭaḥ śāstā janānāṃ sarvātmā’ iti niyamanārthatvādanupraveśasya pradhānasyācetanasyaivaṃrūpo'nupraveśo na sambhavati; ataḥ avyākṛtam avyākṛ-taśarīraṃ brahma "tannāmarūpābhyāṃ vyākriyata ’ iti tadevāvibhaktanāmarūpaṃ brahma sarvajñaṃ satyasaṅkalpaṃ svenaiva vibha-ktanāmarūpaṃ svayameva vyākriyata ityucyate | evañca satīkṣaṇādayo mukhyā eva bhavanti | brahmātmaśabdāvapi

4.4-55

15
niratiśayabṛhattvaniyamanārthavyāpitvābhāvena pradhāne na kathañcidupapadyate , ato brahmaikakāraṇaṃ jagaditi sthitam | kāraṇatvādhikaraṇaṃ samāptam ||

4.4.16

jagadvācitvāt || 16 ||

4.4-56

16
punarapi sāṅkhayaḥ pratyavatiṣṭhate - yadyapi vedāntavākyāni cetanaṃ jagatkāraṇatvena prati-pādayanti, tathāpi tantrasiddhapradhānapuruṣātiriktaṃ vastu jagatkāraṇaṃ vedyatayā na tebhyaḥ pratīyate | tathā hi bhoktā-rameva puruṣaṃ kāraṇaṃ vedyatayā'dhīyate kauṣītakinobālākyajātaśatrusaṃvāde "brahma te bruvāṇī ’ ityupakramya "yo vai

4.4-57

16
yaḥ kāraṇabhūtaḥ, etatkāraṇabhāvahetubhūtaṃ puṇyāpuṇyalakṣaṇaṃ ca karma yasya sa vai veditavyaḥ tatsvarūpaṃ prakṛterviviktaṃ veditavyamiti | tathottaratra "tau ha suptaṃ puruṣamājagmatuḥ taṃ yaṣṭinā cikṣepa’ iti suptapuruṣāgamanayaṣṭighātotthāpa-nādīni ca bhoktṛpratipādana eva liṅgāni | tathopariṣṭādapi bhoktaiva pratipādyate "tadyathā śreṣṭhī sverbhuṅkate yathā vā svāḥ śreṣṭhinaṃ bhujantyevamevaiṣa prajñātmaitairātmabhirbhuṅkate evamevaita ātmana enaṃ bhuuñjanti ’ iti | tathā kvaiṣa etadbālāke puruṣo'śayiṣṭa kva vā etadabhūtkuta etadāgāta ’ iti pṛṣṭamarthamajānate tasmai svayamevājātaśatruruvāca "hitā nāma nāḍyastāsu tadā bhavati yadā suptaḥ svapnaṃ na kathañcana paśyatyathāsminprāṇa evaikadhā bhavati tadainaṃ vāk sarvairnā-mabhiḥ sahāpyeti manassarvairdhyānaissahāpyeti sa yadā pratibudhyate yathā'gnerjvalataḥ sarvā diśo visphuliṅgā vipra-tiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ’ iti suṣuptyādhāratayā svapnasuṣuptijāgaritāvasthāsu varttamānaṃ vāgādikaraṇāpyayodgamasthānamenameva jīvātmānam "athāsmin prāṇa evaikadhā bhavati’ ityuktavān | asmin -jīvātmani | prāṇabhṛttvanibandhano'yaṃ prāṇaśabdaḥ "sa yadā pratibudhyate’

4.4-58

16
iti prāṇaśabdanirdiṣṭasya prabodhaśravaṇāt mukhyapramāṇasyeśvarasya ca suṣuptiprabodhayorasambhavāt | athavā "asmin prāṇe ’ iti vyadhikaraṇe saptamyau; asminnātmani varttamāne prāṇa evaikadhā bhavati vāgādikaraṇagrāma iti prāṇa-śabdasya mukhyaprāṇaparatve'pi jīva evāsmin prakaraṇe pratipādyate, svataḥ prāṇasya jīvopakaraṇatvāt; ato vaktavyatayopakrāntaṃ brahma puruṣa eveti tadyvatirikteśvarāsiddhiḥ | kāraṇagatāścekṣaṇādayaścetanadharmmā asminnevopa-padyanta ityetadadhiṣṭhitaṃ pradhānameva jagatkāraṇam || iti prāpte pracakṣmahe -jagadvācitvāt | atra puṇyāpaṇyaparavaśaḥ

4.4-59

16
kṣudraḥ kṣetrajñaḥ svasmin prakṛtidharmādhyāsena tatpariṇāmahetubhūtaḥ puruṣo nābhidhīyate, api tu nirastasamastā-vidyādidoṣagandho'navadhikātiśayāsaṅkhayeyakalyāṇaguṇagaṇanidhiḥ nikhilajagadekakāraṇabhūtaḥ puruṣottamo'-bhidhīyate | kutaḥ ? "yasya vaitatkarma’ ityatraitacchabdānvitasya karmaśabdasya paramapuruṣakāyarbhūtajagadvācitvāt | etacchabdo hyarthaprakaraṇādibhirasaṅkucitavṛttiviśeṣeṇa pratyakṣādipramāṇopasthāpitanikhilacidacinmiśrajagadviṣayaḥ| na ca puṇyāpuṇyalakṣaṇaṃ karmātra karmaśabdābhidheyaṃ "brahma te bruvāṇi ’ ityupakramya brahmatvena bālākinā nirdiṣṭā

4.4-60

16
nāmādityamaṇḍalādyadhikaraṇānāṃ puruṣāṇāmabrahmatvena "mṛṣā vai khalu mā saṃvādayiṣṭāḥ’ iti tamabrahmavādinamapodya tenāviditabrahmajñāpanāyājātaśatruṇedaṃ vākyamavatāritaṃ "yo vai bālāke’ ityādi | puṇyāpuṇyalakṣaṇakarmasamba-ndhina ādityādyadhikaraṇāstatsajātīyāśca puruṣāstenaiva viditā iti tadaviditapuruṣaviśeṣajñāpanaparo'yaṃ karma-śabdo na puṇyāpuṇyamātravācī, kriyāmātravācī vā; api tu kṛtsnasya jagataḥ kāryatvavācī | evameva khalva-vidito'rtha upadiṣṭo bhavati | puruṣasya karmasambandhopalakṣitasvābhāvikasvarūpasyājñātasya veditavyatvopadeśe ca lakṣaṇā, karmasambandhamātrasyaiva veditavyasvarūpalakṣaṇatvādyasya karma sa veditavya ityetāvataiva tatsiddheḥ, "yasya vaitatkarma’ ityetacchabdavaiyarthyaṃ ca | "ya eteṣāṃ kartā yasya vaitatkarma’ iti pṛthaṅnirdeśasya cāyamasabhaprāyaḥ, ye tvayā

4.4-61

16
brahmatvena nirddiṣṭāḥ puruṣāḥ teṣāṃ yaḥ kartā te yatkāryabhūtāḥ kiṃ viśiṣyābhidhīyate kṛtsnaṃ jagadyasya kāryam, utkṛṣṭā apakṛṣṭāścetanā acetanāśca sarve padārthā yatkāryatve tulyāḥ sa paramakāraṇabhūtaḥ puruṣottamo veditavya iti | jaga-dutpatterjīvakarmanibandhanatve'pi na jīvaḥ svabhogyabhogopakaraṇādessvayamutpādakaḥ, api tu svakarmānuguṇyene-śvarasṛṣṭaṃ sarvaṃ bhuṅkte; ato na tasya puruṣānprati karttṛtvamupapadyate | ataḥ sarvavedānteṣu paramakāraṇatayā prasiddhaṃ paraṃ brahmaivātra veditavyatayopadiśyate || 16 ||

4.4.17

jīvamukhyaprāṇaliṅgānneti cettadyvākhyātam || 17 ||

4.4-62

17
atha yaduktama - jīvaliṅgānmukhyaprāṇasaṅkīrttanācca liṅgādbhoktaivāsmin prakaraṇe pratipādyate, na paramātmeti ;

4.4-63

17
tadyvākhyātam -tasya nirvāhaḥ pratardanavidyāyāmabhihitaḥ | etaduktaṃ bhavati; yatropakramopasaṃhāraparyālocanayā brahmaparaṃ vākyamiti niścitaṃ tatrānyaliṅgāni tadanurodhena varṇanīyāniti tatra pratipāditam | atrāpyupakrame "brahma te bruvāṇi’ iti brahmopakṣiptam ; madhye ca "yasya vaitatkarma’ iti nirdiṣṭaṃ na puruṣamātram , api tu nikhilajagadeka-kāraṇaṃ brahmaivetyuktam | upasaṃhāre ca "sarvān pāpmano'pahatya sarveṣāṃ ca bhūtānāṃ śraiṣṭhayaṃ svārājyamādhipatyaṃ paryeti ya evaṃ veda’ iti brahmopāsanaikāntaṃ sarvapāpāpahatipūrvakaṃ svārājyaṃ ca phalaṃ śrutam;ato'sya vākyasya brahmaparatvaniścayena jīvamukhyaprāṇaliṅgānyapi tatparatayā varṇanīyānīti | prātarddane hyupāsātraividyena jīvamukhya

4.4-64

18
prāṇaliṅgānāṃ brahmaparatvamuktam; atrāpi "athāsmin prāṇa evaikadhā bhavati’ iti sāmānādhikaraṇyasambhave vaiyadhikaraṇyasamāśrayaṇāyogāt brahmaṇyeva prāṇaśabdaprayoganiścayena ca prāṇaśarīrakabrahmopāsanārthaṃ prāṇasaṅkīrttanaṃ liṅgaṃ yujyate || 17 || jīvaliṅgānāṃ punaḥ kathaṃ brahmaparatvamityatrāha -

4.4.18

anyārthaṃ tu jaiminiḥ praśnavyākhyānābhyāmapi caivameke || 18 ||

4.4-65

18
tuśabdo jīvasaṅkīrttanena vākyasya tatparatvasambhāvanāvyāvṛttyarthaḥ | anyārtham - jīvasaṅkīrttanaṃ jīvātirikta-brahmasvarūpapratibodhanārthamiti jaimitirācāryyo manyate | kutaḥ ? praśnavyākhyānābhyām - praśnastāvat " tau ha suptaṃ puruṣamājagmatuḥ’ ityādinā suptasya prabuddhaprāṇasyaiva prāṇanāmabhirāmantraṇāśravaṇayaṣṭighātotthāpanābhyāṃ prāṇātivyatiriktaṃ jīvaṃ pratibodhya punarjīvavyatiriktabrahmapratibodhanaparo dṛśyate "kvaiṣa etādbalāke puruṣo'śayiṣṭa

4.4-66

18
kva vā etadabhūt kuta etadāgāt’ iti | vyākhyānamapi "yadā suptaḥ svapnaṃ na kathañcana paśyatyathāsmin prāṇa evai-kadhā bhavati etasmādātmanaḥ prāṇāḥ yathā''yadanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ’ iti jīvādarthā-ntarabhūtaparamātmaparameva | suṣuptasya hi jīvasya yatropitasya jāgaritasvapnadaśāsambandhivicitrasukhaduḥkhānubhava-kāluṣyaviraheṇa samprasannasya svasthatāpattiḥ, punarapyasya yasmādbhogāya niṣkramaṇaṃ so'yaṃ paramātmā | tathāhi "satā somya tadā sampanno bhavati prājñenātmanā sampariṣvakto na bāhmaṃ kiñcana veda nāntaram ’ iti suṣupyādhāra

4.4-67

18
tayā prasiddho jīvādarthāntarabhūtaḥ prājñaḥ paramātmā | ataḥ praśnaprativacanābhyāṃ jīvasaṅkīrtanaṃ jīvādarthāntarabhūta-paramātmapratipādanārthamiti niścīyate | yaduktaṃ praśnavyākhyāne jīvapare suṣuptisthānaṃ ca nāḍya eva, karaṇagrāmaśca prāṇaśabdanirdiṣṭe jīva evaikadhā bhavatīti | tadayuktam nāḍīnāṃ svapnasthānatvāt uktarītyā brahmaṇa eva suṣupti

4.4-68

18
sthānatvācca, prāṇaśabdanirdiṣṭe brahmaṇyeva jīvasya tadupakaraṇabhūtavāgādikaraṇagrāmasya caikatāpattivibhāgavaca-nācca | api caivameke vājasaneyino'sminneva bālākyajātaśatrusaṃvāde suṣuptādvijñānamayādbhedena tadāśrayabhūtaṃ paramātmānamāmananti "ya eṣa vijñānamayaḥ puruṣaḥ kvaiṣa tadābhūta kuta etadāgāt yatraiṣa etat suptobhūdya eṣa

4.4-69

18
vijñānamayaḥ puruṣastadaiteṣāṃ prāṇānāṃ vijñānena vijñānamādāya ya eṣo'ntahahṛdaya ākāśastasmicchete’ iti | ākāśaśabdaśca paramātmani prasiddhaḥ "dahāro'sminnantara ākāśaḥ’ iti | ato'tra jīvasaṅkīrttanaṃ tasmādarthā-ntarabhūtasya prājñasya parasya brahmaṇaḥ pratibodhanārthamityavagamyate | tasmādasmin vākye puruṣādarthāntarabhūtasya nikhilajagatkāraṇasya parasyaiva brahmaṇo veditavyatayā'bhidhānānna tantrasiddhasya puruṣasya tadadhiṣṭhitasya vā pradhānasya kāraṇatvaṃ kvacidapi vedānte pratīyata iti siddham || ||

4.4.19

vākyānvayāt || 19 ||

4.4-70

19
atrāpi kāpilatantrasiddhapuruṣatattvāvedanaparaṃ vākyaṃ kvaciddṛśyata iti tadatirikta īśvaro nāma na kaścitsambhavatītyāśaṅkaya nirākaroti | bṛhadāraṇyake maitreyībrāhmaṇe śrūyate "na vā are patyuḥ kāmāya patiḥ priyo bhavatyātmanastu kāmāya patiḥ priyo bhavati’ ityārabhya "na vā are sarvasya kāmāya sarvaṃ priyaṃ

4.4-71

19
bhavatyātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavatyātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo maṃtavyo nididhyāsitavyaḥ maitreyyātmani khalvare dṛṣṭe śrute mate vijñāte idaṃ sarvaṃ viditam’ iti | tatra saṃśayaḥ- kimasmin vākye draṣṭavyatayopadiśyamānaḥ tantrasiddhapuruṣa eva ? athavā sarvajñaḥ satyasaṅkalpaḥ sarveśvara iti | kiṃ yuktam ? puruṣa iti | kutaḥ ? ādimadhyā-vasāneṣu puruṣasyaiva pratīteḥ, upakrame tāvatpatijāyāputravittapaśvādipriyatvayojjīvātmaiva pratīyate, madhye'pi "vijñānaghana evaitebhyo bhūtebhyassamutthāya tānyevānuvinaśyati na pretya saṃjñā'sti’ ityutpattivināśayogātsa evāvagamyate | tathānte ca "vijñātāramare kena vijānīyāt’ iti sa eva jñātā kṣetrajña eva pratīyate, ne śvaraḥ, atastantrasiddhapuruṣapratipādanaparamidaṃ vākyamiti niścīyate | nanu "amṛtatvasya tu nāśā'sti vittena’ ityu-pakramāt amṛtatvaprāptyupāyopadeśaparamidaṃ vākyamityavagamyate, tatkathaṃ puruṣapratipādanaparatvamasya vākyasya |

4.4-72

19
taducyate, ata eva hyatra puruṣapratipādanam , tantre hyaciddharmādhyāsaviyuktapuruṣasvarupayāthātmyavijñānamevāmṛta-tvahetutvenocyate, ato jīvātmanaḥ prakṛtiviyuktaṃ svarūpamihāmṛtatvāya "ātmā vā are draṣṭavyaḥ’ ityādi-nopadiśyate | sarveṣāmātmanāṃ prakṛtiviyuktaṃ svarūpamekarūpamiti prakṛtiviyuktasvātmayāthātmyavijñānena sarva evātmāno viditā bhavantītyātmavijñānena sarvavijñānamupapannam | devādisthāvarānteṣu sarveṣu bhūteṣvātmasvarū-pasya jñānaikaprakāratvāt "idaṃ sarvaṃ yadayamātmā’ ityaikātmyopadeśaḥ, devādyākārāṇāmātmākāratvāt "sarvaṃ taṃ paradāt’ ityādinā'nyatvaniṣedhaśca | "yatra hi dvaitamiva bhavati’ iti ca nānātvaniṣedhenaikasvarūpe hyātmani devādiprakṛtipariṇāmabhedena nānātvaṃ mithyetyucyate | "tasya ha vā etasya mahato bhūtasya niśvasitarametadyadṛgvedaḥ’ ityādyapi prakṛteradhiṣṭhātṛtvena puruṣanimittatvājjagadutpatterupapadyate | evamasmin vākye puruṣapare niścite sati tadaikārthyāt sarve vedāntāstantrasiddhaṃ puruṣamevābhidadhatīti tadadhiṣṭhitā prakṛtireva jagadupādānam , neśvaraḥ-iti |

4.4-73

19
evaṃ prāpte pracakṣmahe - vākyānvayāditi | sarveśvara evāsminvākye pratīyate | kutaḥ ? evameva hi vākyākya-vānāmanyonyānvayaḥ samañjaso bhavati | "amṛtatvasya tu nāśā'sti vittena’ iti yājñavalkyenābhihite "yenā'haṃ nāmṛtā syāṃ kimahaṃ tena kuryyāṃ yadeva bhagavān veda tadeva me brūhi’ ityamṛtatvānupāyatayā vittādyanādarāṇāmṛ-tatvaprāptyupāyameva prārthayamānāyai maitraiyyai tadupāyatayā draṣṭavyatayopadiṣṭo'yamātmā paramātmaiva, "tamevaṃ viditvā-'timṛtyumeti’ tamevaṃ vidvānamṛta iha bhavati nānyaḥ panthāḥ’ ityādibhiramṛtatvasya paramapuruṣavedanaikopāyatayā pratipādanāt | paramapuruṣavibhūtibhūtasya prāpturātmanaḥ svarūpayāthātmyavijñānamapavargasādhanaparamapuruṣavedano-payogitayā'vagantavyam , na svata evopāyatvena; ato'tra paramātmaivāmṛtatvopāyatayā draṣṭavyaḥ’ ityādino-padiśyate | tathā "tasya ha vā etasya mahato bhūtasya niśvasitametadyadṛgvedaḥ’ ityādinā kṛtsnasya jagataḥ kāra-ṇatvamucyamānaṃ paramapuruṣādanyasya karmaparavaśasya muktasya nirvyāpārasya ca puruṣamātrasya na sambhavati | tathā "ātmano vā are darśanena ’ ityādinā ekavijñānena sarvavijñānamabhidhīyamānaṃ sarvātmabhūte paramātmanyevāva-kalpate | yattvetadekarūpatvādātmanāmekātmavijñānena sarvātmavijñānamucyata iti, tadayuktam ; acetanaprapañca-jñānābhāvena sarvavijñānābhāvāt | pratijñopapādanāya ca "idaṃ brahmedaṃ kṣatram ’ ityupakramya’ idaṃ sarvaṃ yadayamātmā’

4.4-74

19
iti pratyakṣādisiddhaṃ cidacinmiśraṃ prapañcamidamiti nirddiśyaitadayamātmetyaikātmyopadeśaśca paramātmana evopapadyate na hīdaṃśabdavācyaṃ cidacinmiśraṃ jagatpuruṣeṇācitsaṃsṛṣṭena tadviyuktena svarūpeṇa vā'vasthitena caikmamupagacchati; ata eva "sarvaṃ taṃ parādādyo'nyatrātmanaḥ sarvaṃ veda’ iti vyatiriktatvena savarvedananindāñca; tathā prathame ca maitreyī-brāhmaṇe "mahadbhūtamanantamapāram ’ iti śrutā mahattvādayo guṇāḥ paramātmana eva sambhavanti; atasya evātra prati-pādyate | yattūktaṃ patijāyāputravittapaśvādipriyānvayino jīvātmana upakrame tvanveṣṭavyatayā pratipādanāttadviṣayame-vedaṃ vākyamiti; tadayuktam , ātmanastu kāmāya’ ityātmaśabdena jīvātmasaṃśabdena tasya "ātmā vā are draṣṭavyaḥ’ ityanenānanvayaprasaṅgāt | "ātmā vā are draṣṭavyaḥ’ ityātmano draṣṭavyatvopayogitayā "ātmanastu kāmāya ’ ityupadiṣṭamiti pratīyate | ātmanastu kāmāya - ātmanaḥ kāmasaṃpattaye; kāmyanta iti kāmāḥ, ā-tmana iṣṭasampattaya iti yāvat | na ca jīvātmana iṣṭasampattaye patyādayaḥ priyā bhavantītyukte sati tasya jīvasya

4.4-75

19
svarūpamanveṣṭavyaṃ bhavati | priyameva hyanveṣṭavyam , na tu priyaṃ prati śeṣiṇaḥ priyaviyuktaṃ svarūpam; yasmādātmana iṣṭasampattaye patyādayaḥ priyā bhavanti tasmātpatyādipriyaṃ parityajya tadviyuktamātmasvarūpamanveṣṭavyamityasaṅgataṃ bhavati | pratyuta na patyādiśeṣatayā patyādīnāṃ priyatvam , api tvātmanaḥ śeṣatayā patyādīnāṃ priyatvamityukte svaśeṣatayā ta evopādeyāḥ syuḥ | "ātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati’ ityasya pareṇānanvaye vākyabhedaḥ prasajyate, abhyupagamyamāne'pi vākyabhede pūrvavākyasya na kiñcitprayojanaṃ dṛśyate; ataḥ patyādi sarvaṃ priyaṃ parityajyātmana evānveṣṭavyatvaṃ yathā pratīyate tathā vākyārtho varṇanīyaḥ, so'yamucyate "amṛtatvasya tu nāśā-'sti vittena’ iti vittādīnāṃ nityanirdoṣaniratiśayānandarūpāmṛtatvaprāptyanupāyatāmuktavā vittaputrapatijā-yādīnāṃ sātiśayaduḥkhamiśrakādācitkapriyatvamanubhūyamānaṃ na patyādisrūpaprayuktam , api tu niratiśayānanda-svabhāvaparamātmaprayuktam ; ato ya eva svayaṃ niratiśayānandassannanyeṣāmapi priyatvaleśāspadatvamāpādayati sa paramātmaiva draṣṭavya ityupadiśyate | tadayamarthaḥ, na vā are patyuḥ kāmāya patiḥ priyo bhavati - na hi patijāyāputra-vittādayo matprayojanāyāhamasya priyaḥ syāmiti svasaṅkalpātpriyā bhavanti, api tvātmanaḥ kāmāya, paramātmanaḥ svārāghakapriyapratilambhanarūpeṣṭanirvṛttaya ityarthaḥ| paramātmā hi karmabhirārādhitastattattkarmānuguṇaṃ pratiniyatadeśa-kālasvarūpaparimāṇamārādhakānāṃ tattadvastugataṃ priyatvamāpādayati "eṣa hyevānandayāti’ iti śruteḥ | na tu

4.4-76

19
tmana evābhidhānāt "ātmanastu kāmāya’ "ātmā vā are draṣṭavyaḥ’ iti pūrvoktaprakriyayobhayatrātmaśabdāveka-viṣayau||matāntareṇāpi jīvaśabdena paramātmābhidhānopapādanāyāha -

4.4.20

pratijñāsiddherliṅgamāśmarathyaḥ || 20 ||

4.4-77

20
ekavijñānena sarvavijñānapratijñāsiddheiīdaṃ liṅgam , yajjīvātmavāciśabdaiḥ paramātmano'bhidhānamityāśmarathya ācāryyo manyate sma | yadyayaṃ jīvaḥ paramātmakāryyatayā paramātmaiva na bhavettadā tadyvatiriktatayā paramātmavi-jñānādetadvijñānaṃ na setsyati | "ātmā vā idameka evāgra āsīt’ iti prāksṛṣṭerekatvāvadhāraṇāt , "yathā sudīptātpāvakādvisphuliṅgāssahasraśaḥ prabhante sarūpāḥ| tathā'kṣarādvividhāḥ somya bhāvāḥ prajāyante tatra caivā-piyanti’ ityādibhirbrahmaṇo jīvānāmutmattiśravaṇāttasminneva layaśravaṇācca jīvānāṃ brahmakāryyatvena brahmaṇai-kyamavagamyate, ato jīvaśabdena paramātmābhidhānamiti ||

4.4.21

utkramiṣyata evambhāvādityauḍulomiḥ || 21 ||

4.4-78

21
yaduktaṃ jīvasya brahmakāryyatayā brahmaṇaikyenaikavijñānena sarvavijñānapratijñopapādanārthaṃ brahmaṇo jīvaśabdena pratipā-danamiti, tadayuktam; "na jāyate mriyate vā vipaścit’ ityādinā'jatvaśruterjīvātmanāṃ prācīnakarmaphalabhogāya jagatsṛṣṭayabhyupagamācca, anyathā viṣamasṛṣṭayanupapatteśca brahmakāryasya jīvasya brahmatāpattilakṣaṇo mokṣa ākāśā-divadavajarnīya iti tadupāyavidhānānuṣṭhānānarthakyācca; ghaṭādivatkāraṇaprāptervināśarūpatvena mokṣasyāpuruṣārthatā ca

4.4-79

21
jīvātmana utpattipralayavādopapattiruttaratra prapañcayiṣyate; ataḥ "eṣa samprasādo'smāccharīrārātsamutthāya paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇaṇā'bhiniṣpadyate’ yathā nadyaḥ syandamānāssamudre'staṃ jacchanti nāmarūpe vihāya | tathā vidvānnāmarūpādvimuktaḥ parātparaṃ puruṣamupaiti divyam’ ityutkramiṣyataḥ paramātmabhāvājjīvaśabdena paratma-no'bhidhānamityauḍulomirācāryo manyate ||

4.4.22

avasthiteriti kāśakṛtsnaḥ || 22 ||

4.4-80

22
yaduktamutkramiṣyato jīvasya brahmabhāvādbrahmaṇastacchabdenābhidhānamiti, tadapyayuktam; vikalpāsahatvāt | asya jīvātmana utkrānteḥ pūrvamanevambhāvaḥ kiṃ svābhāvikaḥ, uttaupādikaḥ ? tatrāpi pāramārthikaḥ, apāramārthiko veti | svābhāvikatve brahmabhāvo nopapadyate, bhedasya svarūpaprayuktatvena svarūpe vidyamāne tadanapāyāt | atha bhedena saha svarūpamapyapaitīti, tathā sati vinaṣṭatvādeva tasya na brahma iti bhāvaḥ, apuruṣārthatvādidoṣaprasaṅgaśca | pāramā-rthikaupādhikatve prāgapi brahmaiveti "utkramiṣyata evambhāvāt ’ iti viśeṣo na yujyate vaktum | asmin pakṣe hyupādhibrahmavyatirekeṇa vastvantarābhāvānniravayavasya brahmaṇa upādhinā chedādyasambhavāccopādhigata eva bheda ityu-tkrānteḥ prāgapi brahmaiva | aupādhikasya bhedasyāpāramārthikatve kasyāyamutkrāntau brahmabhāva iti vaktavyam ; brahmaṇa evāvidyopādhitirohitasvasvarūpasyeti cenna, nityamuktasvaprakāśajñānasvarūpasyāvidyopādhitiroghānāsambha-vāt | tirodhānaṃ nāma vastusvarūpe vidyamāne tatprakāśanivṛttiḥ| prakāśa eva vastusvarūpāmityaṅgīkāre tiro-dhānābhāvaḥ svarūpanāśo vā syāt ; ato nityāvirbhūtasvasvarūpatvāttasyotkrāntau brahmābhāve na kaścidviśeṣa

4.4-81

22
iti "utkramiṣyataḥ’ iti viśeṣaṇaṃ vyarthameva |"asmāccharīrātsamutthāya’ iti pūrvamanevaṃrūpasya na tadānīṃ brahma-tāmattimāha, api tu pūrvasiddhasvarūpasyāvirbhāvam , tathāhi vakṣyate "sampadyāvirbhāvassvena śabdāt’ ityādibhiḥ| ataḥ "anena jīvenātmanā'nupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi’ iti "ya ātmani tiṣṭhannātmano'ntaro yamātmā na veda yasyātmā śarīraṃ ya ātmānamantaro yamayati sa ta ātmā'ntaryāmyamṛtaḥ’ "yo'kṣaramantare sañcaran yasyākṣaraṃ śarīraṃ yamakṣaraṃ na veda eṣa sarvabhūtāntarātmā'pahatapāpmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ’ antaḥ praviṣṭaḥ śāstā janānāṃ sarvātmā’ iti svaśarīrabhūte jīvātmanyātmatayā'vasthiterjīvaśabdena brahmapratipādanamiti kāśakṛtsna ācāryyo manyate sma | jīvaśabdaśca jīvasya paramātmaparyantasyaiva vācako na jīvamātrasyeti pūrvamevoktaṃ "nāmarūpe vyākara-

4.4-82

22
vāṇi’ ityatra | evamātmaśarīrabhāvena tādātmyopapādena parasya brahmaṇo'prahatapāpmatvasarvajñatvādigocarāḥ jīva-syāviduṣaḥ śocato brahmopāsanānmokṣavādinyo jagatsṛṣṭipralayābhidhāyinyo jagato brahmatādātmyopadeśaparāśca sarvāḥ śrutayaḥ samyagupapādinā bhavantīti kāśakṛtsnīyameva mataṃ sūtrakāraḥ svīkṛtavān | ayamatra vākyārthaḥ,-

4.4-83

22
amṛtatvopāye maitreyyā pṛṣṭe yājñavalkyaḥ "ātmā vā are draṣṭavyaḥ’ ityādinā paramātmopāsanamamṛtatvopāyamuktavā "ātmani svalvare dṛeṣṭe’ ityādinā upāsyalakṣaṇaṃ dundubhyādidṛṣṭāntaiścopāsanopa karaṇabhūtamanaḥ prabhṛtikaraṇaniya-

4.4-84

22
sāmānyenābhidhāya "sa yathā''rdraidhāgneḥ’ ityādinā "sa yathā sarvāsāmapāṃ samudra ekāyanam ’ ityādinā copāsyabhūtasya parasya brahmaṇo nikhilajagadekakāraṇatvaṃ sakalaviṣayapravṛttimūlakaraṇagrāmaniyamanañca vistīrṇa

4.4-85

22
mupadiśya "sa yathā saindhavaghanaḥ’ ityādinā'mṛtatvopāyapravṛttiprotsāhanāya jīvātmasvarūpeṇāvasthitasya para-mātmano'paricchinnajñānaikākāratāmupapādya tasyaivāparicchinnajñānaikākārasya saṃsāradaśāyāṃ bhūtapariṇāmānuvaattiṃ "vijñānaghana evaitebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tānyevānuvinasyati’ ityabhidhāya "na pretya saṃjñāsti’ iti mokṣadaśāyāṃ svābhāvikāparicchinnajñānasaṅkocābhāvena bhūtasaṅghātainaikīkṛtyātmani devādirūpajñānābhāvamuktavā punarapi "yatra

4.4-86

22
hi dvaitamiva bhavati’ ityādinā abrahmātmakatvena nānābhūtavastudarśanamajñānakṛtamiti nirastanikhilājñānasya brahmātmakaṃ kṛtsnaṃ jagadanubhavato brahmavyatiriktavastvantarābhāvena bhedadaśarnaṃ nirasya "yenedaṃ sarvaṃ vijānāti taṃ kena vijānīyāt ’ iti ca jīvātmā svātmatayā'vasthitena yena paramātmanā āhitajñānassan idaṃ sarvaṃ vijānāti ayaṃ taṃ kena vijānīyāt , na kenāpīti paramātmano duravagamatvamupapādya "sa eṣa neti neti’ ityādinā ayaṃ

4.4-87

22
sarveśvaraḥ svetarasamastacidacidvastuvilakṣakṣarūpa eva sarvaśarīrassarvātmatayā'vasthita iti svaśarīrabhūtacidacidva-stugatairdoṣainar saṃspṛśtaya ityabhidhāya "vijñādāramare kena vijānīyādityuktānuśāsanāsi maitreyyetāvadare khalvamṛ-tatvam’ iti samastavastuvisajātīyaṃ nirastanikhilajagadekakāraṇabhūtaṃ sarvasya vijñātāraṃ puruṣottamamuktaprakārā-dupāsanādṛte kena vijānīyāditīdamevopāsanamamṛtatvopāyaḥ, brahmaprāptireva cāmṛtatvamabhidhīyate ityuktatvān |

4.4-88

22
ataḥ paraṃ brahmaivāsmin vākye pratipadyata iti parameva brahma jagatkāraṇam , na puruṣaḥ tadadhiṣṭhitā ca prakṛtiriti sthitam || ||vākyānvayādhikaraṇaṃ samāptam ||

4.4.23

prakṛtiśca pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt || 23 ||

4.4-89

23
evaṃ nirīśvarasāṅkhaye niraste sati seśvarasāṅkhayaḥ pratyavatiṣṭhata e- yadyapi īkṣaṇādiguṇayo-

4.4-90

23
gātsarvajñamīśvaraṃ jagatkāraṇatvena vedāntāḥ pratipādayanti; tathāpi vedāntaireva jagadupādānatayā pradhānameva prati-pādyata iti pratīyate | nahi vedāntāḥ sarvajñasyāpariṇāmino'dhiṣṭhāturīśvarasyādhiṣṭheyenācetanena pariṇāminā pradhānena vinā jagataḥ kāraṇatvamavagamayanti | tathā hyapariṇāminamevainaṃ prakṛtiṃ caitadadhiṣṭhitāṃ pariṇāminī-madhīyate " niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanam’ "sa vā eṣa mahānaja ātmā'jaro'maraḥ’ vikārajana-nīmajñāmaṣṭarūpāmajāṃ dhruvām’ dhyāyate'dhyāsitā tena tanyate preryyate punaḥ| sūyate puruṣārthaṃ ca tenaivādhiṣṭhitā jagat’ "gauranādyantavatī sā janitrī bhūtabhāvinī’ iti | tathā prakṛtimupādāna bhūtāmadhiṣṭhāyaiveśvaro viśvaṃ jagatsṛjatīti
śrūyate "asmānmāyī sṛjate viśvametat’ "māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinaṃ tu maheśvaram’ iti | smṛtirapi "mayā'-dhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sacarācaram’ iti | evamaśrute'pi pradhānopādānatve brahmaṇo jagatkāraṇatvaśrutyanyathānu-papattyaiva pradhānasvarūpaṃ tasyeśvarādhiṣṭhitasya jagadupādānatvaṃ ca sidhyati | evameva hi loke nimittopādānayo-ratyantabhedo dṛśyate | mṛtsuvarṇāderacetanasya ghaṭakaṭakādyupādānatvaṃ cetanasya kulālasuvarṇakārādernimittatvaṃ ca

4.4-91

23
niyatamupalabhyate | kāryaniṣpattiśca niyamena anekakārakasavyapekṣā dṛṣṭā | evaṃ nimittopādānayoḥ rbhedaniyamaṃ kāryaniṣpatteḥ anekakārakasavyapekṣatvaniyamañcātikramya ekameva brahmopādānaṃ nimittañca pratipādayituṃ na prabhavanti vedāntavākyāni | ataḥ brahma nimittakāraṇameva, nopādānam | upādānaṃ tu tadadhiṣṭhitaṃ pradhānameveti | evaṃ prāpte abhidhīyate - prakṛtiśca pratijñādṛṣṭāntānuparodhāditi | prakṛtiśca - upādānañca | na nimittakāraṇamātraṃ brahma, upādānakāraṇañca brahmaivetyarthaḥ| kutaḥ ? pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt | evameva hi pratijñādṛṣṭāntau noparudhyete | pratijñā tāvat "stavdho'syuta tamādeśamaprākṣyaḥ yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavati amataṃ mataṃ, avijñānaṃ vijñātam’ ityekavijñānena sarvavijñānaviṣayā | dṛṣṭāntaśca "yathā somyaikena lohamaṇinā’ "yathā saumyaikena nakhakṛntanena’ iti kāraṇa
vijñānāt kāryavijñānaviṣayaḥ | yadi nimittakāraṇameva jagato brahma, tadā tadvijñānānna samastaṃ jagadvijñātaṃ
syāt | na hi kulālādi-vijñānena ghaṭādirvijñāyate; ataḥ pratijñādṛṣṭāntayorbādha eva | brahmaṇa evopādānatve

First 114 of 146 passages. Read on

Linked texts (7)