Pramāṇa · Search · About · API

Aphorisms on Brahman 26

Śrīkarabhāṣya 26

Language
Sanskrit

26.1

kiñca - ātmana ākāśassabhūtaḥ ityādau pṛthivyā oṣadhayaḥ ityante ca
hetupañcamyāḥ darśanāt madhye kasmātkramārthe pañcamītyasaṅgatameva | na caivaṃ
kvacit brahmajanyatvaṃ kvacidvāyujanyatvamiti virodhaḥ | vāyorbrahmajanyatvena
vāyubhāvāpannabrahmajanyatvasya chāndogyavākyārthatvena vāyoragniḥ iti
vākyasyāpyetadarthatve avirodhāditi |

26.2

avadhikaraṇam || 4 ||

26.3

evamagnerapi brahmajanyatvaṃ pradarśayaṃ jalasyāpi brahmajanyatvaṃ
adhikaraṇāntareṇāha -

26.4

|| 55 || āpaḥ || 10 ||

26.5

āpaḥ atastathāhyāhetyanuvartate | tejo'nantarabhāvitvādap-pṛthivyoḥ tejaso
vāyujanyatvakathanānantaraṃ tayorap pṛthivyoḥ buddhisthatvāt
buddhisannidhilakṣaṇasaṅgatikrameṇādhikaraṇadvayamārabhyate | tadyo'sṛjata
ityādivākyasya brahmajanyatvapratipādakasya agnerāpaḥ iti vākyena virodho'sti na veti
sandehe pūrvavadvirodho'stīti pūrvapakṣe apāmagninivārakavāttajjanyatvaṃ tatra
nāstyevetyavirodha ityekadeśasiddhāntaṃ dūṣayati - āpa iti | āpastejaso jāyante | hi
yasmāt tathā tejojanyatvaṃ agnerāpa iti śrutirāhetyarthaḥ |
trivṛtkṛtayoraptejasordāhyadāhakabhāve'pyatrivṛtkṛtayorna virodhaḥ |
pūrvavadvirodhaparihārau bodhyau |

26.6

pṛthivyadhikārādhikaraṇam || 5 ||

26.7

evaṃ jalasya brahmakāraṇatvamabhidhāya pṛthivyāstajjanyatvaṃ darśayati -

26.8

|| 56 || pṛthivyadhikārarūpaśabdāntarebhyaḥ || 11 ||

26.9

tā āpa aikṣanta bahusyāṃ prajāyemahi tā annamasṛjanta iti śrūyate | tatra saṃśayaḥ ##-
prasiddhatvādodanādikamevānnaśabdenocyate | tathā ca brīhiyavādestajjanyaudanasya
yogena ca rūḍhyā ca annaśabdavācyasya kvacidannajanyatvaṃ kvacit pṛthivya
oṣadhayaḥ oṣadhībhyo'nnaṃ ityatra pṛthivyādijanyatvamityanayoḥ śrutyorvirodhaḥ iti
prāpte brūmaḥ -

26.10

pṛthivyevātrānnaśabdenocyate na brīhyādiḥ kutaḥ adhikārarūpaśabdāntarebhyaḥ
tattejo'sṛjata ityādimahābhūtotpatyadhikārāt yatkṛṣṇaṃ tadannasya iti kṛṣṇarūpasya
pṛthivyanuguṇasya pṛthivītvajñāpakasya śravaṇācca | samānaprakaraṇe adbhyaḥ
pṛthivī iti ca tadyadapāṃ śara āsīt | tatsamahanyata sā pṛthivyabhavat iti ca pṛthivyā
eva janyatvapratipādakaśabdāntarasatvāccetyarthaḥ tat tatra sṛṣṭikāle yadapāṃ śaro
ghanībhāva āsīt samahanyata sa ghanībhāvassambhūtātmanā pariṇata āsīt | saivāpāṃ
kaṭhinākārapariṇāmarūpapṛthivyabhavaditi śrutyarthaḥ | tathā ca vrīhyādyannasya
nāmbūpādānakatvaṃ kintu pṛthivyādyupādānakatvamevetyavirodha iti siddham |

26.11

evaṃ tāvatsṛṣṭikrameṇa mahābhūtaśrutīnāmavirodhaḥ pratipāditaḥ | yaḥ pṛthivyāṃ
tiṣṭhan yasya pṛthivī śarīram ityādinā kāṇvamādhyandinādiśākhāsu śivasya
parabrahmaṇaḥ pṛthivyādisarvabhūtaśarīratvopadeśāt svasya
svaśarīrakāraṇatvāyogāt svaśarīrasyānnityatve

26.12

jīvatulyatvaprasaṅgāt tadanyasya sarvakāraṇatvāsambhavācca pṛthivyādīnāṃ
pūrvapūrvasyotarottarakāraṇatvaṃ brahmahetukatvaṃ ca na sambhavatīti cenna | yo rudro
agnau ityādiṣu śivasya sarvāntaryāmitvapradarśanāt yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan
ityādivākyānāṃ annaṃ brahma ityādivat tasya sarvāntaryāmitvapradarśanārthameva
śarīratvopadeśaḥ na tu sākṣāccharīratvakalpanam | kutaḥ pṛthivyādīnāmapi
paṭasaṃkocavikāsanyāyena pralaye'pi brahmātmakatvena sthitatvānna cāṣṭamūrtitvahāniḥ
| taduktaṃ śaive -

26.13

maheśvarānmahāśaktyāśceśānākhyakhagātmakaḥ |
sambhūtaḥ puruṣastasmātpavanākhyo mahābalaḥ ||

26.14

tasmādaghorassambhūtaḥ jvalanassarvabhakṣakaḥ |
jalātmako vāmadevastasmājjātaḥ kṛpānidhiḥ ||

26.15

tasmādbhūmyātmakassadyojātamūrtiśśubhapradaḥ |
tasmādoṣadhayatsarve tato'nnaṃ jāyate kramāt ||

26.16

tasmātprajā bahirbhūtāścetanācetanātmakāḥ |
sarvāntaryāmirūpeṇa sarvakartā sadāśivaḥ ||

26.17

prathamaṃ sūkṣmarūpeṇa sadyojātādipañcakam |
janayāmāsa deveśastathā sthūlaprapañcakam ||

26.18

iti darśanājjagajjanmādikāraṇatvaṃ netarasyeti nirdiṣṭam |

26.19

tadabhidhyānādhikaraṇam || 6 ||

26.20

ākāśādvāyuḥ ityādau jaḍānāṃ bhūtānāṃ paramparākāraṇatvaṃ māstu
tadadhiṣṭhānadevatānāmastu ityāśaṅkāyāmadhikaraṇāntaraṃ darśayati -

26.21

|| 57 || tadabhidhyānādeva tu talliṅgātsaḥ || 12 ||

26.22

idānīṃ tāni bhūtānyāśrityāśrayāśrayibhāvasaṅgatyā anyadvicāryate - kiṃ
mahābhūtābhimāninyo devatāḥ svātantrā eva bhautikotpādane pravartante
uteśvarādhiṣṭhitā iti viśayaḥ |

26.23

ākāśādvāyuḥ ityādinā svasvakāryotpattau svātantryaśravaṇāt svatantrā eveti
brahmaṇassarvasṛṣṭikartṛṃtvapratipādakaśrutyā bhūtasṛṣṭiśrutīnāṃ virodha iti
prāpte brūmaḥ -

26.24

sa paramātmā tattatkāryagocarekṣaṇātmakābhidhyānādevekṣitā
tattatkāraṇādhiṣṭhānatayā sarvaṃ kāryaṃ sṛjati kasmāt talliṅgān tasya
paramātmanaḥ sarvaniyantūtvarūpaliṅgasya yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan ityādinā
śrutatvādityarthaḥ | pṛthivyāṃ - tadabhimānidevatāyām | ayaṃ bhāvaḥ -
ākāśādipadānāṃ bhūtamātrarūḍhatvāt devatāparatve lakṣaṇāpatteḥ
bhūtābhimānidevatānāṃ svātantryam ākāśādvāyurityādau śrutam | na ca tā āpa
aikṣanta iti tadavādipadānāṃ devatāparatve liṅgam tasyekṣaṇasya
tadavacchinnabrahmaniṣṭhatvāditi na devatānāṃ svātantrye kiñcinmānamiti |

26.25

viparyayādhikaraṇam || 7 ||

26.26

evaṃ pañcamahābhūtānāṃ brahmakāraṇatvamabhidhāya teṣāṃ brahmaṇyeva
vilīnatvaṃ pradarśayati -

26.27

|| 58 || viparyayeṇa tu kramota upapadyate ca || 13 ||

26.28

evaṃ bhūtānāmutpattikramavicāraṇe layakramo buddhisthaḥ prasaṅgasaṅgatyā
vicāryate | etadvicārasya prayojanaṃ jagadbrahmaṇorbhedābhedavijñānam |
prāsaṅgikatvādeva asmin pāde jagadvilayakramo nirdiṣṭaḥ | tatra kiṃ bhūtānāṃ
śrutotpattikrameṇaiva layakramaḥ tadvyatirekeṇa veti saṃśayaḥ |

26.29

muṇḍakopaniṣadi - etasmājjāyate prāṇaḥ manassarvendriyāṇi ca iti prāṇādīnāṃ
viyadādibhyaḥ pūrvamutpattiḥ śrūyate | atharvaṇaśikhāyāntu brahma-viṣṇu##-
bhūtendriyāṇāṃ cāmnānādākāśādeḥ pūrvoktasṛṣṭikramo nopapadyate iti prāpte
pracakṣmahe |

26.30

pūrvoktasṛṣṭikramaḥ upapannaḥ | annamayaṃ hi saumyaṃ manaḥ āpomayaḥ prāṇaḥ
tejomayī vāk iti prāṇādīnāṃ bhautaikatvaśravaṇāt bhūteṣvantarbhāvāt na pṛthak
kramāpekṣā | brahmādīnāṃ sahotpattirbhūtaistadrūpatvāt tejomayairbhūtaistadrūpatvāt
teṣvantarbhāvāt | tataḥ pūrvakrame na virodhaḥ |

26.31

kiñca - tadaikṣata bahusyāṃ prajāyeya iti darśanāt sarvabhūtotpādakassākṣācchiva
eva | cetanajīvotpādanapradarśanena acetanakāraṇatvanarthāt siddham | atharvaśikhāyāṃ
brahmaviṣṇurudrendrāste samprasūyante sarvāṇi cendriyāṇi ityādinā
brahmādicetanācetanakāraṇatvadarśanāt | skānde -

26.32

sadāśivaśśabdamūrtiḥ sparśamūrtirmaheśvaraḥ |
rudrastejomayassākṣādrasamūrtirjanārdanaḥ ||

26.33

gandhamūrtiścaturvaktra ityete pañcamūrtayaḥ |
sadāśivādayo hyete pañcabrahmapade sthitāḥ ||

26.34

teṣāṃ sṛṣṭyādayo noktāstadantaryāmirūpataḥ |
jagajjanmādikaṃ sarvaṃ śivasyaiva hi niścitam ||

26.35

tasmāttadicchayā teṣāṃ punaḥ paramakāraṇe |
paṭasaṃkocavallīnaṃ paṭavistṛtivattathā ||

26.36

punastadicchayā samyak prādurbhāvaṃ pracakṣate ||

26.37

iti śravaṇāt śiva eva pralaye prapañcaṃ svāntarlīnaṃ karotīti rāddhāntaḥ |

26.38

antarāvijñānādhikaraṇam || 8 ||

26.39

etasmājjāyate prāṇaḥ iti śrutau brahmaṇaḥ paramaśivāt prāṇendriyādi sṛṣṭerevātra
prathamopadeśāt ātmana ākāśassambhūtaḥ iti
śrutiniṣṭhabhūtapañcakotpattiprāthamikopadeśakataittirīyakavākyavirodho'stītyā##-

26.40

|| 59 || antarā vijñānamanasī krameṇa talliṅgāditi cennāviśeṣāt || 14 ||

26.41

antarā - brahmākāśayormadhye vijñānamanasī-indriyāntaḥkaraṇe utpadyete
krameṇa talliṅgāt etasmāt jāyate prāṇaḥ iti śrutau prāṇādisṛṣṭyanantaraṃ
bhūtapañcakasṛṣṭipratipādanāditi cenna aviśeṣāt tasyāḥ
śruterutpattimātrapratipādakatvena kramapratiādakatvābhāvāt | tathā ca
prāṇendriyāntaḥkaraṇānāṃ bhautikatvātpañcamahābhūtotpatyanantarameveti
sūtrasūcitasūkṣmārthaḥ |

26.42

vijñānasādhanatvādindriyāṇi vijñānamityucyante | yaduktaṃ - etasmājjāyate
prāṇaḥ ityādinā sarvasya brahmaṇo'nantarakāryatvaṃ śrāvyate | ataścānena vākyena
sarvasya sākṣādbrahmaṇa utpattirabhidhyānaliṅgavagātā uttabhyata iti tannopapadyate |
kramaviśeṣaparatvādasya vākyasyātrāpi sarveṣāṃ kramapratīteḥ khādiṣu
tāvacchrutyantarasiddhaḥ kramo'trāpi pratīyate | taissaha
pāṭhaliṅgādbhūtaprāṇayorantarāle vijñānamanasī api krameṇotpadyete iti pratīyate |
atassarvasya sājñādbrahmaṇa eva sambhavasyottambhanamidaṃ na bhavatīti cettanna -
aviśeṣāt | etasmājjāyate prāṇaḥ ityanenāviśeṣāt vijñānamanasoḥ khādīnāṃ ca
etasmājjāyate ityanena sākṣātsambhavarūpatsambandhasyābhidheyasya sarveṣāṃ
prāṇādipṛthivyantānāmaviśiṣṭatvātsa eva vidheyaḥ na kramaḥ |
śrutyantarasiddhakramavirodhācca nedaṃ kramaparam | pṛthivyapsu pralīyate ityārabhya
tama ekī bhavati ityantena kramāntarapratīteḥ | pūrvoktabhūtotpattilayakrama
indroyotpattikrameṇa na virudhyate | tasyānna kenāpi vākyena bhūtasṛṣṭivākyānāṃ
virodha iti siddham |

26.43

carācaravyapāśrayādhikaraṇam || 9 ||

26.44

ākāśādvāyuḥ ityādau ākāśādīnāmeva pāraṃparyakāraṇatvamavagamyate |
tadāśrayatvena tasya tacchabdābhāvādityāśaṅkāyāmāha -

26.45

|| 59 || carācaravyapāśrayastu syāttadvyapadeśo bhāktastadbhāvabhāvitvāt || 15 ||

26.46

tu śabdaḥ śaṅkānirāsārthaḥ |
nikhilajaṅgamasthāvaravyapāśrayastattacchabdavyapadeśaḥ bhāktaḥ vācyaikadeśe
bhajyata ityarthaḥ | samastavastuprakāriṇo brahmaṇaḥ
prakārabhūtavastugrāhipratyakṣādipramāṇāviṣayatvādvedāntaśravaṇāt prāk
prakāryapratīteḥ prakāripratītibhāvabhāvitvācca tatpayavasānasya loke tattadvastumātre
vācyaikadeśe te te śabdāḥ bhāṅktābhāṅktāḥ vyapadiśyante | athavā
tejaḥprabhṛtibhiḥ śabdaistattadvastumātravācitayā vyutpannairbrahmaṇo vyapadeśo
bhāktaḥ syāt - amukhyaḥ - syādityāśaṅkya carācaravyapāśrayastu ityucyate |
carācaravyapāśrayaḥ tadvyapadeśastadvāciśabdaḥ carācaravāciśabdaḥ
brahmaṇyabhākto mukhya eva kutaḥ brahmabhāvabhāvitvāt sarvaśabdānāṃ
vācakabhāvasya nāmarūpavyākaraṇaśrutyā hi tadbhāvabhavitvāt | tadyathā -

26.47

se'yaṃ devataikṣata hantāhamimāstisro devatāḥ | anena jīvenātmanā anupraviśya
nāmarūpe vyākaraṇavāṇi || iti sarvavastuno nāmarūpavibhāgāya tadātmakatayā
brahmaṇo'nupraveśabhāvabhāvitvāt ādityo vā yūyaḥ yajamānaḥ prastaraḥ ityādiṣu
yūpādīnāṃ ādityādiśabdavācyatvamanupapatyā na mukhyam | mañcāḥ krośanti ityatra
mañcādiṣu puruṣāṇāmavasthānamātratvātteṣāmapi tacchabdavācyatvamamukhyam |
ihātmatayā prapañcānupraveśāt brahmaṇastacchabdavācyatvaṃ mukhyameva

26.48

yathātmano brāhmaṇādiśarīrāviṣṭasya brāhmaṇādiśabdavācyatvaṃ mukhyam | anyathā
upanayanādisaṃskārādeśśarīramātraparyavasānādātmanassaṃskāratvābhāva##-
ātmasaṃskāravataḥ phalaśrutiḥ parārthāṃ bhavet brāhmaṇo yajeta
ityādividhivaiyyarthyamāpadyeta | tasmāt
sthāvarajaṅgamātmakaprapañcāvacchinnaparamaśivasya
brahmaṇastacchabdavācyatvaṃ mukhyamiti ghaṇṭāghoṣaḥ |

26.49

ātmādhikaraṇam || 10 ||

26.50

yato vā imāni bhūtāni jāyante ityādiśrutiṣu jīvotpattinirdeśādākāśādivattasmin
tadutpattirastvityāśaṅkāṃ nirākaroti -

26.51

|| 61 || nātmā śruternityatvācca tābhyaḥ || 16 ||

26.52

ātmā śārīro notpadyate | kutah aśruteḥ sṛṣṭiśrutiṣu jīvānāmutpatteraśravaṇāt |
jñā'jñau ityādibhyastābhyaḥ śrutibhyaḥ nityatvavyapadeśāt iti sūkṣmārthaḥ |

26.53

viyadādeḥ kṛtsnasya parasmāt brahmaṇa utpattiruktā | idānīṃ jīvasyāpyutpattirasti naveti
saṃśīyyate |

26.54

kiṃ yuktaṃ astīti kutaḥ ekavijñānena sarvavijñānapratijñopapatteḥ prāk
sṛṣṭerekatvāvadhāraṇācca | viyadāderiva jīvasyāpyutpattivādinyaḥ śrutayaśca santi |
yataḥ prasūtā jagataḥ prasūtī toyena jīvān visasarja bhūmyām prajāpatiḥ prajā asṛjata
sanmūlā saumyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sadāyatanāssatpratiṣṭhāḥ iti | evaṃ sacetanasya
jagataḥ utpattivacanājjīvasyāpyutpattiḥ pratīyate | na ca vācyaṃ-brahmaṇo nityatvāt
tattvamasyādibhiśca jīvasya brahmatvāvagamājjīvasya nityatvamiti | aitadātmyabhidaṃ
sarvaṃ sarvaṃ khalvidaṃ brahma ityevamādibhirviyadāderapi brahmatvāvagamāt tasyāpi
nityatvaprasakteḥ | ato jīvo'pi viyadādivadutpadyata ityevaṃ prāpte'bhidhīyate |

26.55

nātmā śruteriti | nātmotpadyate kutaḥ aśruteḥ | na jāyate mriyate vā vipaścit jñā'jñau
ityādibhirjīvasyotpattipratiṣedho hi śrūyate | ātmano nityatvaṃ

26.56

ca tābhyaḥ śrutibhya evāvagamyate | nityo nityānāṃ cetanaścetanānāmeko bahūnāṃ yo
vidadhāti kāmān ajo nityaśśāśvato'yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre
ityādibhyaḥ | ataśca nātmotpadyate | kathaṃ tarhi ekavijñānena
sarvavijñānapratijñopapadyate itthamupapadyate - jīvasyāpi kāryatvāt
kāryakāraṇayorananyatvācca | evaṃ tarhi vimadādivadutpattimattvamaṅgīkṛtaṃ syāt |
netyucyate | kāryatvaṃ hi nāmaikasya dravyasyāvasthāntarāpattiḥ | tajjīvasyāpyastyeva |
iyāṃstu viśeṣaḥ | viyadāderacetanasya yādṛś'nyathābhāvo na tādṛśo jīvasya |
jñānasaṅkocavikāsalakṣaṇo jīvasyānyathābhāvaḥ | viyadādestu
svarūpānyathābhāvalakṣaṇaḥ | se'yaṃ svarūpānyathābhāvalakṣaṇā utpattirjīve
pratiṣidhyate |

26.57

etaduktaṃ bhavati - bhogyabhoktṛniyantan viviktasvabhāvān pratipādya
bhogyagatamutpatyādikaṃ bhoktari pratiṣidhya tasya nityatāṃ ca pratipādya
bogyagatamutpatyādikaṃ bhoktṛgataṃ cāpuruṣārthāśrayatvaṃ niyantari pratiṣidhya
tasya nityatvaṃ niravadyatvaṃ sarvadā sarvajñatvaṃ satyasaṅkalpatvaṃ
karaṇādhipādhipatitvaṃ viśvapatitvaṃ ca pratipādya sarvāvasthayościdacitostaṃ prati
niyamyatvaṃ tasya niyāmakatvaṃ ca pratipāditam | ataḥ sarvadā
cidacidvastuprakāśakatayā sarvaparipūrṇaṃ brahma | tatkadācidapi taddharma prāptuṃ
nārhati | sūkṣmadaśāyāmapi svāntarlīnacidacidvastuprakāśakatvena tiṣṭhati |

26.58

tasmāt dvaitasya nityatvam | mokṣadaśāyāṃ bhramarakīṭanyāyena
svābhāvikajīvatvanivṛttipūrvakaśivatvaprāptiḥ brahma veda brahmaiva bhavati ityādiṣu
spaṣṭamupadiṣṭā | ato baddhadaśāyāṃ jīvabrahmaṇorbhedasya muktadaśāyāṃ
abhedasya cāṅgīkārāt sarvaśrutisamanvayo bhavati | tadyathā -
śivassvābhāvikasvaśaktivikāsataya yathorṇanābhiḥ sṛjate gṛhyate ca
ityādivajjagadubhayakāraṇatvena vyapadeśāt dvaitādvaitameva sambhavati | kāryatvena
bhedaḥ upādānatvena abhedaśca sidhyati | kāryāvasthā kāraṇāvasthayorapi
jagadīśvarayorbhedābhedaṃ ca pracakṣate | kāryāvasthāyāntu svaśaktipariṇāmitve
abhinnatvaṃ svaniyāmakatvena svabhinnatvam | kāraṇāvasthāyāmapi
svāntarlīnatvenābhinnatvaṃ svakarmanusyūtatvena grīṣmakāle bhūtṛṇādivat
sūkṣmarūpeṇa sthitatvāt svabhinnatvaṃ sarvavedāntasiddham | sadeva saumya ityatra
cidacidātmakaprapañcasya

26.59

pralaye brahmātmakatvena sthitatvaṃ tadanantarasṛṣṭividhāyakatvena tadbhinnatvaṃ ca
nirdiśyate | asadvā idamagra āsīttato vai sadajāyata ityatrāsatpadena pralaye
cidacidātmakaprapañcasya sūkṣmarūpeṇa sthitatvam | tato vai sadajāyata ityanena
sūkṣmarūpaprapañcānusyūtatayā brahmaṇaḥ sthūlaprapañcakāraṇatvaṃ ca
vyapadiśyate |

26.60

tatra kāraṇāvasthasya kāryāvasthāpattau aciṃdaśasya kāraṇāvasthāyāṃ
śabdādivihīnasya bhogāya śabdādimattayā svarūpānyathābhāvarūpavikāro bhavati |
cidaṃśasya ca karmaphalaviśeṣabhoktṛtvāya tadanurūpajñānavikāsarūpo vikāro
bhavati | ubhayaprakāraviśiṣṭe niyantari tadavasthatadubhayaviśiṣṭatārūpavikāro bhavati |
kāraṇāvasthāyā avasthāntarāpattirūpo vikāraḥ prakāradvaye prakāriṇi ca samānaḥ | ata
evaikasyāvasthāntarāpattirūpavikārāpekṣayā yenāśrutaṃ śrutaṃ iti ekavijñānena
sarvavijñānaṃ pratijñāya mṛdādidṛṣṭāntaḥ yathā saumya ityādinā nirdiṣṭaḥ |
īdṛśajñānasaṅkocavikāsakaratattaddehasambandhaviyogābhiprāyāḥ
jīvasyotpattimaraṇavādinya prajāpatiḥ prajā asṛjata ityādyāḥ śrutayaḥ |
acidaṃśavatsvarūpānyathātvābhāvābhiprāyā##-
nityānāṃ cetanaścetanānāṃ ityādyāśca śrutayaḥ
svarūpānyathātvajñānasaṃkocavikāsarūpobhayavidhāniṣṭavikārābhiprāyāḥ | sa vā eṣa
mahānaja ātmā'jaro'maro'mṛto brahma ityādyā paraviṣayāḥ śrutayaḥ | evaṃ sarvadā
cidacidvastupūrṇasya paraśivabrahmaṇaḥ prāksṛṣṭeḥ rekatvāvadhāraṇaṃ ca
nāmarūpavibhāgābhāvādupapadyate |

26.61

taditthaṃ tarhyavyākṛtamāsīttannāmarūpābhyāṃ vyākriyata iti hi nāmarūpa
vibhāgabhāvābhāvābhyāṃ nānātvaikatve vadantīti |

26.62

ya tu avidyopādhikaṃ jīvatvaṃ vadanti ye ca pāramārthikopādhikṛtaṃ ye ca
sanmātrasvarūpaṃ brahma svayameva bhoktṛbhogyaniyantṛrūpeṇa tridhāvasthitaṃ
vadanti | sarvepyete'vidyāśakterupādhiśakterbhoktṛbhogyaniyantṛśaktīnāṃ ca
pralayakāle'vasthāne'pi tadānīmekatvāvadhāraṇaṃ
nāmarūpavibhāgābhāvādevopapādayanti | vaiṣamyanaighṛṇye na sāpekṣatvāt na
karmāvibhāgāt iti sūtrābhyāṃ jīvabhedasya tattatkarmapravāhasya
cānāditvābhyupagamācca | iyān viśeṣaḥ - ekasyānādyavidyayā brahma svayameva
muhyati anyasya pāramārthikānādyupādhinā brahma svayameva badhyate |
upādhibrahmavyatiriktavastvantarābhāvādaparasya brahmaiva vicitrākāreṇa pariṇamate |

26.63

karmaphalāni cāniṣṭāni bhuṃkte niyantraṃśasya bhoktṛtvābhāve'pi sarvajñatvāt
svātmābhinna bhoktāramanusandadhātīti svayameva bhuṅkte | asmākantu
svaśaktisaṅkocavikāsātmakatayā nama kāryakāraṇobhayāvasthāsthitamapi sarvadā
nirastanikhiladoṣagandhaṃ satyasaṅkalpādyaparimitodāraguṇasāgarabhavatiṣṭhate
prakārabhūtacidacidvastugatā apuruṣārthāḥ svarūpānyathābhāvācceti
sarvaṃsamañjasamiti rāddhāntaḥ |

26.64

jñādhikaraṇam || 11 ||

26.65

ākāśādīnāṃ janyatve jīvānāmajanyatve ca ko heturityāśaṅkāyāmāha -

26.66

|| 62 || jño'ta eva || 17 ||

26.67

jñā eva jīvaḥ jñātṛsvarūpaḥ nācetanasvarūpaḥ | tasmāt janyatvaṃ na sambhavati |
jaḍānāmeva janyatvaṃ kumbhādīnāṃ ca sammsataṃ iti smṛtidarśanājjaḍatvāt
ākāśādīnāmevotpattiḥ ajaḍatvājjīvotpattiranaṅgīkaraṇīyeti sūkṣmārthaḥ |

26.68

viyadādivajjīvo notpadyata ityuktam | tatprasaṅgena jīvasvarūpaṃ nirūpyate | kiṃ sugata##-
pāṣāṇakalpasvarūpamacitsvabhāvamevāgantukacaitanyaguṇakam | atha
jñātṛtvamevāsya svarūpamiti | kiṃ yuktam

26.69

cinmātramiti kutaḥ tathā śrutaḥ antaryāmibrāhmaṇe hi ya ātmani tiṣṭhan iti
mādhyandinīyaparyāyasya sthāne yo vijñāne tiṣṭhan iti kāṇvā adhīyate | tathā vijñānaṃ
yajñaṃ tanute karmāṇi tanute'pi ca iti karturātmano jñānasvarūpatvaṃ pratīyate | aparastu
- jīvātmano jñānatve jñātṛtve ca svābhāvike'bhyupagamyamāne tasya sarvagatasya
sarvadā sarvatropalabdhiprasaṅgāt karmaṇāṃ ca vaiyarthyāt suṣuptimūrchādiṣu
sato'pyātmanaścaitanyānupalabdheḥ jāgratassāmagryāṃ satyāṃ
jñāno'tpattidarśanādasya na jñānaṃ svarūpam nāpi jñātṛtvam āgantukameva
caitanyaṃ sarvagatvaṃ cātmano'vaśyābhyupeyam sarvatra kāryopalabdheḥ
sarvatrātmanassannidhānābhyugamāt śarīragamanenaiva kāryasambhave sati
gatikalpanāyāṃ pramāṇābhāvācca | śrutirapi suṣuptivelāyāṃ jñānābhāvaṃ darśayati
- nāhaṃ khalvaṣamevaṃ sampratyātmānaṃ jānātyayamahamasmi no evemāni
bhūtāni iti | tathā mokṣadaśāyāṃ

26.70

jñānābhāvaṃ darśayati - na pretya saṃjñā'sti iti | jñānasvarūpamityādiprayogastu
jñānasya tadasādhāraṇaguṇatvena lākṣaṇikamityevaṃ prāpte pracakṣmahe -

26.71

jño'ta eva ayamātmā jñātṛtvasvarūpaṃ eva na jñānamātram nāpi jaḍasvarūpaḥ
kutaḥ ata eva śruterevetyarthaḥ | nātmā śruteḥ iti prakṛtā śrutiḥ ataḥ śabdena
parāmṛśyate | tathā chāndogye prajāpativākye muktāmuktātmasvarūpakathane atha yo
vededaṃ jighrāṇīti sa ātmā manasaivaitān kāmān paśyan ramate ya ete brahmaloke
satyakāmatsatyasaṅkalpaḥ nopajanaṃ smarannidaṃ śarīram anyatrāpi - na paśyo
mṛtyuṃ paśyati iti | tathā vājasaneyake katama ātmā iti pṛṣṭvā yo'yaṃ
vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdyantarjyotiḥ puruṣaḥ iti | tathā vijñātāramare kena
vijānīyāt jānātyevāyaṃ puruṣaḥ tathā eṣa hi draṣṭā śrotā ghrātā rasayitā mantā
boddhā kartā vijñānātmā puruṣaḥ evamevāsya paridraṣṭurimāḥ ṣoḍaśa kalāḥ iti |

26.72

utkrāntigatyadhikaraṇam || 12 ||

26.73

yattūktaṃ jñātṛtve svābhāvāvike sati sarvagatasya tasya sarvadā sarvatropalabdhiḥ
prasajyata iti tatrocyate -

26.74

|| 63 || utkrāntirgatyā gatīnām || 18 ||

26.75

karmacito lokaḥ kṣīyate | puṇyacito lokaḥ kṣīyate jyotiṣṭomena svargakāmo yajeta kṣīṇe
puṇye martyalokaṃ viśanti ityādiśrutiṣu jīvānāṃ utkrāntiḥ dehānnirgamanaṃ gatiḥ
svarganarakalokagamanaṃ āgatiḥ puṇyapāpaphalabhogānantaraṃ bhūlokaṃ
pratyāgamanam | etāsāṃ śravaṇāt jīvo'ṇureva | vibhutve gamanāsambhavāt iti
sūtrasūcitasūkṣmārthaḥ | dvaitakṣapaṇakatārkikādibhiḥ jīvānāṃ
vibhutvāṅgīkārāttannirāsārthametadadhikaraṇaprārambhaḥ | eṣo'ṇurātmā cetasā
veditavyaḥ iti sa vā eṣa mahānaja ātmā iti ca pūrvoktajñātṛtvena vyapadiśyamānasya
jīvasya aṇutvavibhutvavyavasthāpanāt sandehaḥ |

26.76

eṣaḥ mahānaja ātmā ityādiṣu kṣetrajñasya vibhutvanirdeśāt anyatra viśvaṃ
bhuvanamabhyabhavān iti kṣetrajñasya sakalalokavyāpakatvavyapadeśācca tasya
nāṇutvaṃ sambhavatīti prāpte pracakṣmahe -

26.77

nāyaṃ sarvagataḥ apitvaṇurevāyamātmā kutaḥ utkrāntigatyā gatīnāṃ śruteḥ |
utkrāntistāvat śrūyate | tena pradyotenaiva ātmā niṣkrāmati cakṣuṣo vā mūrdhno
vānyebhyo vā śarīradeśebhyaḥ iti |

26.78

gatirapi yevaike cāsmāllokātprayanti candramasameva te sarve gacchanti iti āgatirapi -
yasmāllokātpunaretyasmai lokāya karmaṇe iti jīvasya paralokagamanapradarśanāt vibhutve
śarīraviyogāsambhavācca yaṣo'ṇurātmā iti śrutinirdiṣṭāguṇatvameva
jīvasyāṅgīkaraṇīyam | sa evā eṣa mahānajaḥ ityādivibhutvavācakaśrutīnāṃ
paramātmaparatvamiti veditavyam | aṇoraṇīyānmahato mahīyānātmā guhāyāṃ nihito'sya
jantoḥ yatparaṃ brahma sarvātmā viśvasyāyatanaṃ mahat ityādi śrutiśatadarśanāt |

26.79

uta -

26.80

nīlatopadamadhyasthā vidyullekheva bhāsvarā |
nīvāraśūkavattanvī pītā bhāsvatyaṇūpamā |
tasyāśśikhāyā madhye (tu) paramātmā vyavasthitaḥ ||

26.81

ityatra paśu-pati-pāśātmakatattvatrayasvarūpaṃ spaṣṭamupadiṣṭam |
nīlatoyadapadavyapadeśena guṇatrayātmakapāśarūpā prakṛtirupadiśyate |
vidyullekheva bhāsvarā aṇūpamā ityantaṃ paśuśabdavācyasya jīvasya
nīvāraśūkopamānāṇutvaṃ tastvarūpamupadiṣṭam | tasyāḥ śikhāyā-vyavasthitaḥ
ityanena jīvavilakṣaṇapatyātmakaṃ śivatattvamupadiṣṭam | sa brahmā sa śivassa
harissendrasso'kṣaraḥ paramaḥ svarāṭ ityanena jīvavilakṣaṇasya śivasya
sarvaśabdavācyatvaṃ mūrtitrayātītatvaṃ ca nirūpitam | tathā māṇḍūkye'pi
prapañcopaśamaṃ śāntaṃ śivamadvaitaṃ caturthaṃ manyante sa ātmā sa vijñeyaḥ iti |
dhyāyīteśānaṃ pradhyāyitavyaṃ sarvamidaṃ brahma sa eva viṣṇussa prāṇassa kālo'gnissa
candramāḥ sa eva sarvaṃ padbhūtaṃ yacca bhavyaṃ sanātanam dhyātvā taṃ
mṛtyumatyeti nānyaḥ panthā vimuktaye sarvo vai rudraḥ ityādiṣu śivasya
parabrahmaṇaḥ mūrtitrayavilakṣaṇatva-sarvaśabdavācyatvayoḥ tanniṣṭhasya
mokṣopadeśasya ca nirdeśāt netarasya vibhutvādikaṃ sambhavati |

26.82

jīvavibhutvanirākaraṇe hetvantaramāha -

26.83

|| 64 || svātmanā cottarayoḥ || 19 ||

26.84

ca śabdo'vadhāraṇe | yadyapi śarīraviyogarūpatvena utkrāntiḥ sthirasyāpyātmamanḥ
kathañcidupapadyate | gatyāgatī tu na kathañcidupapadyate
tasmāttasyāṇutvamevopapannam |

26.85

atra punarhetumāha -

26.86

65 nāṇuratacchruteriti cennetarādhikārā || 20 ||

26.87

yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu iti jīvaṃ prastutya sa vā eṣa mahānajaṃ ātmā iti
mahattvaśruternāṇurjīva iti cenna itarādhikārājjīvāditarasya prāajñasya tatrādhikārāt |
yadyapyupakrame jīvaḥ prastutaḥ tathāpi yasyānuvittaḥ pratibuddhassa-ātmā iti
madhye paraḥ pratipādyata iti satsambandhīdaṃ mahatvaṃ na jīvasya |

26.88

punarhetvantaramāha -

26.89

66 svaśabdonmānābhyāṃ ca 21

26.90

sākṣādaṇuśabda eva śrūyate | eṣo'ṇurātmā yasmin prāṇah pañcadhā saṃviveśa iti |
uddhṛtya mānamunmānam | aṇusadṛśaṃ vastūddhṛtya tanmānatvaṃ jīvasya
śrūyate |

26.91

vālāgraśatabhāgasya śatadhā kalpitasya ca |
* * * * * * * * bhāgo jīvassa vijñeyaḥ ||

26.92

iti vālāgramātravyavahāro'pi dṛṣṭa iti ca | ato aṇure'vāyamātmā |

26.93

atha syādātmano'ṇutve sakalaśarīravyāpinī vedanā nopapadyataṃ ityāśaṅkāyāmāha
-

26.94

67 avirodhaścandanavat 22

26.95

yathā candanasyaikadeśasthitasya sakalaśarīraśaityajanakatvaṃ evaṃ kṣetrajñasyaikasmin
pradeśe sthitasyāpi sarvāṅgasukhaduḥkhabhoktṛtvamupapannaṃ candanasyaikasmin
pradeśo'vasthānaṃ ca pratyakṣadṛṣṭaṃ tadvajjīvasya
kasminnaṃśe'vasthānamityāśaṃkāyāṃ sthānaviśeṣamāha -

26.96

|| 68 || avasthitivaiśeṣyāditi cennā'bhyupagamāddhṛdi hi || 23 ||

26.97

haricandanabindvāderdehadeśaviśeṣāvasthitiviśeṣāttathābhāvaḥ ātmanastu tanna iti
cenna | ātmano'pi hi dehadeśaviśeṣe sthityabhyupagamāt hṛdayadeśe hyātmanaḥ sthitiḥ
śrūyate | hṛdi hyamātmā tatraikaśataṃ nāḍīnāṃ iti | tathā katama ātmā iti prakṛtyā
yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdyantarjyotiḥ iti | ātmano
deśaviśeṣasthitikhyāpanāya ca candanadṛṣṭāntaḥ pradarśitaḥ na tu candanasya
deśaviśeṣāpekṣā |

26.98

ekadeśavartinassakaladehavyāpikāryakaratvaprakāraṃ punarhetvantareṇāha -

26.99

|| 69 || guṇādvā lokavat || 24 ||

26.100

vā śabdo matāntaravyāvṛtyarthaḥ | ātmā svaguṇena jñānena sakaladehaṃ
vyāpyāvasthitaḥ | ataḥ ālokavat yathā maṇidyumaṇiprabhṛtīnāṃ
ekadeśavartināmāloko'nekadesavyāpī dṛśyate tadvat hṛdayasyātmano jñānaṃ
sakaladehaṃ vyāpya pravartate | jñātuḥ prabhāsthānīyasya jñānasya svāśrayādanyatra
vṛttirmaṇiprabhāvadupapadyata iti niścīyate |

26.101

nanūktaṃ jñānamātramevātmeti tatkathaṃ jñānasya svarūpavyatiriktaguṇatvamucyata
ityāśaṅkya tatrāha -

26.102

|| 70 || vyatireko gandhavat tathā ca darśayati || 25 ||

26.103

yathā pṛthivyāḥ gandhasya guṇatvenopalabhyamānasya tato vyatirekaḥ tathā jānāmīti
jñātṛguṇatvena pratīyamānasya jñānasyātmano vyatirekasiddhiṃ darśayati ca śrutiḥ |
ālomabhya ānakhāgrebhyaḥ jānātyevāyaṃ puruṣaḥ iti jīvasya hṛdyāyatanatvaṃ
aṇuparimāṇatvaṃ ca vyapadiśya dehavyāpitvamapi vyavahriyate |

26.104

tattvamasi ityādau jīvabrahmaṇorekatvopadeśāt brahmavajjīvasyāpi vibhutvaṃ kiṃ na
syādityāśaṅkyāha -

26.105

|| 71 || pṛthagupadeśāt || 26 ||

26.106

īśvarassarvabhūtānāṃ viśvādhiko rudro maharṣiḥ pradhānakṣetrajñapatirguṇeśaḥ
saṃsāramokṣasthitibandhahetuḥ dvāsuparṇā ityādiṣu
jīvabrahmaṇorniyamyaniyāmakatvaṃ jagajjīvavilakṣaṇatvaṃ jīvabandhamokṣahetutvaṃ
saṃsārabhoktṛtvābhoktṛtvamityādinā pṛthagupadeśāt jīvavyatiriktasyaiva
vibhutvaṃ siddham |

26.107

nanu yo vijñāne tiṣṭhan ityādau jñānamevātmeti vyapadiśyata ityāśaṅkyāha -

26.108

|| 72 || tadguṇasāratvāttu tadvyapadeśaḥ prājñavat || 27 ||

26.109

tu śabdaścodyaṃ vyāvartayati | tadguṇasāratvāt vijñānaguṇasāratvāt ātmano
vijñānamiti vyapadeśaḥ | vijñānamevāsya sārabhūto guṇaḥ | yathā prājñasyānandaḥ
sārabhūto guṇaḥ iti prājña ānandaśabdena vyavahriyate | yadeṣa ākāśa ānando na syāt
ānando brahmeti vyajānāt iti | prājñasya hyānandasārabhūto guṇaḥ | sa eko brahmaṇa
ānandaḥ ānandaṃ brahmaṇo vidvanna bibheti kutaścana iti | yatha vā satyaṃ
jñānamanantaṃ brahma iti vipaścitaḥ prājñasya jñānaśabdena vyapadeśaḥ | saha
brahmaṇā vipaścitā yassarvajñaḥ ityādiṣu prājñasya jñāna saṃskārabhūto guṇaḥ iti
vijñāyate |

26.110

punarupapattimāha -

26.111

|| 73 || yāvadātmabhāvitvācca na doṣastaddarśanāt || 28 ||

26.112

yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdyantarjyotiḥ puruṣassamānassannubhau
lokāvanusañcarati iti śrutidarśanāt vijñānamayasya jīvasya yāvadātmabhāvitvāttena
tadvyapadeśo na doṣaḥ | taddarśanāt yathā nadyaḥ spandamānāssamudre'staṃ gacchanti
nāmarūpe vihāya tathā divyam |

26.113

gatāḥ kalāḥ pañcadaśa pratiṣṭhā
devāśca sarve pratidevatāsu |
karmāṇi vijñānamayaśca ātmā
pare'vyaye sarva ekī bhavanti ||

26.114

eṣa samprasādo'smāccharīrātsamutthāya paraṃjyotirupasampadya svena
rūpeṇābhiniṣpadyate ityādiśrutiśateṣu
svābhāvikajīvatvanivṛttipūrvakaśivatvaprāptirūpavidehamuktiparyantaṃ
śivayogaśivadhyāna-śivajñānaniṣṭhasya jīvanmuktasya
śivadhyānasamādhikāleṣvapi pracaṇḍātapamadhyanikṣiptakarpūradīpavat
śuddhajīvatvasya vidyamānatvādaṇutvavyapadeśo na viruddhaḥ |
prārabdhāvasānaparyantaṃ suptapuruṣavat jñānaniṣṭhānāṃ samādhyanantaraṃ
punarutthānadarśanāditi bhāvaḥ | jīvasya vibhutvāṅgīkāre
aṇutvavibhutvayorekatvāsambhavānnadīsamudravajjīvabrahmaṇoḥ
prāpyaprāpakatvavidhāyakaśrutīnāṃ virodho durnivāraḥ |
kiñceśvarasyāntaryāmitvādikamapi na sambhavet | jīvasyāṇutvamantaḥ
karaṇopādhimātramiti cettadasaṅgatam | jñā'jñau dvāvajāvīśānīśau ityādiṣu
bhūtasṛṣṭeḥ prāgapyajātatvena jīvasthityupadeśāt | tasmājjīvasyāṇutvaṃ
svābhāvikamiti niścīyate |

26.115

yaccoktaṃ suṣuptyādiṣu jñānābhāvāt jñānasya na svarūpānubandhidharmatvamiti
tatrāha -

26.116

|| 74 || puṃstvādivatvasya sato'bhivyaktiyogāt || 29 ||

26.117

tu śabdaścātra śaṅkānirāsārthaḥ | svajñānasya suṣuptyādiṣvapi vidyamānasya
jāgaryādiṣvabhivyaktessambhavāt svarūpānubandhidharmatvopapattiḥ puṃstvādivat yathā
puṃstvādyasādhāraṇasya dhātorbālyāvasthāyāṃ satopyanabhivyaktasya
yuvatve'bhivyaktau puṃsastadvatvaṃ na kādācitkaṃ bhavati | saptadhātumayatvaṃ hi
śarīrasya svarūpānubandhi | tat saptadhātu trimalaṃ dviyoni caturvidhāhārāmayaṃ
śarīram iti śarīrasvarūpavyapadeśāt | suṣuptyādiṣvapyahamarthaḥ prakāśata iti
prāgevoktam | tasya vidyamānasya jñānasya viṣayagocaratvaṃ jāgaryādānupalabhyate | ete
cātmano jñātṛtvādayo dharmāḥ prāgevopapāditāḥ | ataḥ prājñātpūrvameva
jīvātmanaḥ svarūpam | sa cāyamātmāṇuparimāṇaḥ | na pretyasaṃjñāsti ityapi na
muktasya jñānābhāva ucyate | api tu etebhyo bhūtebhyassamutthāya tānyevānu vinaśyati
iti saṃsāradaśāyāṃ yadbhūtānuvidhāyitvaprayuktaṃ janmanāśādidarśanaṃ
tanmuktasya na vidyata iti yathā nadyaḥ spandamānāḥ ityādi jale jalavanmuktadaśāyāṃ
śuddhajīvasya tatprāptitvadarśanāt | na paśyo mṛtyuṃ paśyati na rogaṃ no
tadduḥkhatām | sarvaṃ ha paśyaḥ paśyati sarvamāpnoti sarvaśaḥ | nopajana smarannidaṃ
śarīram manasaitān kāmān paśyan ramate ityādi śrutyaikārthyācca
tasmājjīvasyāṇutvaṃ jñātṛsvarūpatvaṃ cāvirodham |

26.118

samprati jñānātmavāde tasya sarvagatatve dūṣṇamāha -

26.119

|| 75 || nityopalabdhyanupalabdhiprasaṅgo'nyataraniyamo vā'nyathā || 30 ||

26.120

anyathā sarvagatatvapakṣe tasya jñānamātratvapakṣe ca nityamupalabdhyanupalabdhī
sahaiva prasajyeyātām anyataraniyamo vā | upalabdhireva nityaṃ syāt anupalabdhireva vā

26.121

etaduktaṃ bhavati - loke tāvadvartamānayorātmopalabdhyanupalabdhyorayaṃ
jñānātmā sarvagato hetuḥ syāt | upalabdhereva vā anupalabdhereva vā ubhayahetutve
sarvadā sarvatrobhayaṃ prasajyeta | yadyupalabdhereva sarvasya sarvadā sarvatrānupalambho
na syāt | athānupalabdhereva sarvadā sarvatropalabdhirna syāt | asmākaṃ
śarīrasyāntarevāvasthitatvādātmanastatraivopalabdhiḥ nānyatreti vyavasthāsiddhiḥ |

26.122

kāraṇāyattopalabdherapi sarveṣāmātmanāṃ sarvagatatvena sarvaiḥ karaṇaissarvadā
saṃyuktatvādadṛṣṭāderapi aniyamāduktadoṣassamānaḥ | tasmāt pūrvoktameva yuktam |

26.123

kartradhikaraṇam || 13 ||

26.124

ayamātmā brahma ityādiśrutiṣu kṣetrajñasyaiva brahmatvopadeśāttasya
kartṛtvādikamanupapannaṃ tadupādhibhūtāntaḥkaraṇasyaiva
kartṛtvādikamupapannaṃ ityāśaṅkāyāṃ
tajjīvabrahmavādakādvaitamatanirākaraṇārthamāha -

26.125

|| 76 || kartā śāstrārthavatvāt || 31 ||

26.126

ayamātmā jñātā sa cāṇuparimāṇa ityuktam | idānīṃ kiṃ sa eva kartā uta
svayamakartaiva san acetanānāṃ guṇānāṃ kartṛtvamātmanyadhyavasyatīti cintyate |
kimatra yuktam akartaivātmeti | kutaḥ ātmanohyakartṛtvaṃ guṇānāmeva ca kartṛtvaṃ
adhyātmaśāstreṣu śrūyate | tathā hi - kaṭhavallīṣu jīvasya na jāyate mriyate vā
ityādinā janma-jarāmaraṇādikaṃ sarvaṃ prakṛtidharmaṃ pratiṣidhya hananādiṣu
kriyāsu kartṛtvamapi pratiṣidhyate |

26.127

hantā cenmanyate hantuṃ hataścenmanyate hatam |
ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate || iti |

26.128

hantāramātmānaṃ jānan na jānātyātmānamityarthaḥ | tathā ca bhagavatā svayameva
jīvasyākartutvaṃ svarūpam kartutvābhimānastu vyāmohaḥ ityucyate |

26.129

prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ |
ahaṅkāravimūḍhātmā kartāhamiti manyate ||

26.130

nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyate |
kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate ||
puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate || iti |

26.131

ataḥ puruṣasya bhoktṛtvameva prakṛtereva tu kartṛtvam | evaṃ prāpte pracakṣmahe ##-

26.132

kartā śāstrārthavatvāt - iti | ātmeva kartā na guṇāḥ kasmāt śāstrārthavatvāt |
śāstrāṇi hi yajeta svargakāmaḥ mumukṣurbrahmopāsīta ityevamādīni
svargamokṣādiphalasya bhoktārameva kartṛtve niyuñjate | na hyacetanasya kartṛtve'nyo
niyujyate | śāsanācca śāstram | śāsanaṃ ca pravartanam | śāstrasya ca pravartakatvaṃ
bodhajananadvāreṇa | acetanaṃ ca pradhānaṃ na bodhayituṃ śakyam | ataḥ
śāstrāṇāmarthavatvaṃ bhoktṛścetanasyaiva kartṛtve sambhavet | taduktaṃ
śāstraphalaṃ prayoktarīti | yaduktaṃ - hantā cenmanyate ityādinā
hananakriyāyāmakartṛtvamātmanaḥ śrūyata iti tadātmano nityatvena
hantanyatvābhāvāducyate | yacca prakṛteḥ kriyamāṇāni ityādinā guṇānāmeva
kartṛtvaṃ smaryata iti tat sāṃsārikapravṛttiṣvasya kartṛtā
sattvarajastamoguṇasaṃsargakṛtā na svarūpaprayukteti prāptāprāptavivekena
guṇānāmeva kartṛtā ityucyate | tathā ca tatraivocyate -

26.133

kāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu iti |

26.134

tathā tatraivātmanaśca kartṛtvamabhyupetyocyate -

26.135

tatraivaṃ sati kartāramātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ |
paśyatyakṛtabuddhitvāt na sa paśyati durmatiḥ || iti |

26.136

adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham |
vividhā ca pṛthak ceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam ||

26.137

ityadhiṣṭhānādidaivaparyantaṃ sāpekṣe satyātmanaḥ kartṛtve ya ātmānameva kevalaṃ
kartāraṃ manyate na sa paśyati | mūḍha ityarthaḥ |

26.138

asminnarthe hetvantaramāha -

26.139

|| 77 || upadānādvihāropadeśācca || 32 ||

26.140

sa yathā mahārājaḥ iti prakṛtya yamevaiṣa etān prāṇān gṛhītvā svaśarīre yathā
kāmaṃ parivartata iti prāṇānāṃ upādāne vihāre ca kartṛtvamupadiśyate |

26.141

yaduktaṃ buddhiprakṛtyoreva kartṛtvamiti tatra buddheḥ kartṛtvaṃ nirākaroti -

26.142

78 vyapadeśācca kriyāyāṃ na cennirdeśaviparyayaḥ || 33 ||

26.143

vijñānaṃ yajñaṃ tanute karmāṇi tanute'pi ca iti laukikavaidikakriyāsu
kartṛtvavyapadeśācca kartāṃ vijñānaśabdena vyapadiśyate | atra nātmano
vyapadeśaḥ api tvantaḥkaraṇasya buddheriti cet evaṃ sati nirdeśaviparyayassyāt | buddheḥ
- karaṇatvādvijñāneneti karaṇavibhaktinirdeśaḥ syāt | tadeṣāṃ pramāṇānāṃ
vijñānena vijñānamādadāti ityatra buddheḥ karaṇatvaṃ kartṛtvaṃ ca na pratipadyate |

26.144

kṣetrajñasya kartṛtvavyapadeśe suṣuptimūrdhādāvapi tatsaṃbhavet
tasmādbrahmarūpasya jīvasya tadasambhavāttadantaḥkaraṇasyaiva kartṛtvamupapannaṃ
ityāśaṅkāyāmāha -
79 upalabdhivadaniyamaḥ || 34 ||

26.145

yathādvaitamate jīvasya jñānātmakabrahmarūpatvenāntaḥkaraṇasyaiva
kartṛtvamupapannam | tatkartṛtve tu suṣuptyādau tasya tadadarśanāt niṣkartṛtvamiti
yattadasaṅgatam | upalabdhivat yathā sarvaśāstrapravacanaśīlasya paṇḍitasya
śiṣyasānnidhyābhāve tadvidyāpravacanīyakartṛtvaśaktisaṃkocaḥ | tathā jīvasya
jaḍāntaḥkaraṇādisamāyogena sarvakartṛtvaṃ tadabhāve tacchaktisaṃkocaśca
aviruddhaḥ | tāvanmātreṇa niṣkriyatvamayuktam | tasmātsarvakālakartṛtvaniyamo na
sambhavati | tathāpi kartṛtvamanivāryam | kiñca - ratha-prāsāda##-
tatsādhanāṅgavatsvabhāve tatkartṛśaktisaṃkocavatvepi teṣāṃ
tatkartṛtvaśaktisattvavat śarīrendriyamanaḥprāṇādyayoge jīvānāṃ
svaniṣṭhakartṛtvaśaktiprakāśakatvābhāve'pi tatkartṛtvaśaktirnivāryate jīvasyaiva
tadanaṅgīkāre tayoranyaḥ pippalaṃ svādvattyanaśnannanyo'bhicākaśīti ityādi
jīvakartṛtvavidhāyakabahuśrutivirodho durnivāraḥ | ato jaḍasyāntaḥkaraṇasya
kartṛtvamayuktamiti veditavyam |

26.146

jīvasya suṣuptyādiṣvapi kartṛtvaśaktisatve svatantratvaprasaṅgāt suptāvapi
svajñānaparajñānavatvaṃ ca kiṃ na syādityāśaṅkāyāmāha -

26.147

|| 80 || śaktiviparyayāt || 35 ||

26.148

suṣuptau budhyabhāvājjavasya svaparajñānaśaktisaṅkocadarśanāditaśca buddhereva
kartṛtvamiti cenna | kutaḥ śaktiviparyayāt | suṣuptikāle sakale vilīne
tamobhibhūtassukharūpameti ityādiśrutiṣu suptau
parameśvaramāyārūpajaḍatamaśśaktyā jīvaśaktiviparyayāt - tirodhānāt buddheḥ
kartṛtvamanupapannam | yathā loke vaiśvānarasvabhāvaśaktermaṇimantrādibhiḥ
kiñcitkālaṃ tirohitatvaṃ śaityasvabhāvasya jalasya bhānuvaiśvānarādisparśena
svaniṣṭhaśaityasya tirohitatvaṃ parjanyācchādanena prabhākarasya prabhāyāḥ
tirohitatvaṃ tadvajjīvasya paraśivapāśaśaktyā svaśaktisaṃkocena svaparajñānayoḥ
tirohitatvam upapadyate | tāvanmātreṇa svaniṣṭhadharmāṇāmananyasādhāraṇatvaṃ
vaktuṃ yuktam |

26.149

kiñca buddheḥ kartṛtve karturanyasya bhoktṛtvānupapatterbhoktṛtvaśaktirapi tasyaiva
syādityātmano bhoktṛtvaśaktirhīyeta | bhoktṛtvaṃ ca buddhereva sampadyata iti
cedātmasadbhāve pramāṇābhāvaśca syāt puruṣo'sti bhoktṛbhāvāt iti hi
teṣāmabhyupagamaḥ | uta buddheḥ kartṛtve karaṇaśaktiviparyayāt karaṇaśaktiḥ
vāryeta na ceṣṭāpattiḥ | karaṇasahitasyaiva karturloke kāryakāritvadarśanāt buddherapi
karaṇāntaraṃ kalpanīyaṃ syāt | tathā ca nāmamātre vivādo na vaktuni
karaṇavyatiriktasyaiva tvayāpi kartṛtvābhyupagamāt iti |

26.150

buddheḥ kartṛtvanirākaraṇe punarhetvantaramāha -

26.151

|| 81 || samādhyabhāvācca || 36 ||

26.152

buddheḥ kartṛtve mokṣasādhanabhūtasamādhāvapi saiva kartrī syāt | sa ca samādhiḥ
prakṛteranyo'smi ityevaṃ prakṛtiṃ samādhātumalam | atopyātmaiva kartā |
samādhirnāma śivaprasādāt
śivayogenāvidyāpāśavicchedakaparamaśivasvaprakāśasākṣātkārānubhavakāle
śarīrendriyamanaḥprāṇādiceṣṭānirmuktajāgratsvapnasuṣuptivyavasthāmatikramya
niṣprapañcanirāmayaparamatejaḥ-prakāśakaparamākāśaśivatattvamanusṛtya
nirbharānandasamudre nimajya jñānājñānātītaturyātītāvasthāyāmapi tadavismaraṇena
pracaṇḍātapamadhyanikṣiptakarpūradīpavatsaṅkalpavikalpavihīnaśivākārita##-
niratiśayatvaṃ sarvaśrutisiddham | jīvasya puṇyapāpakartṛtvādyabhāve
samādhyabhāvāt tadabhāve

26.153

śraddhābhaktidhyānayogādavehi tasyābhidhyānādyojanāttattvabhāvādbhūyaścānte
viśvamāyānivṛttiḥ -

26.154

ātmānamaraṇiṃ kṛtvā praṇavaṃ cottarāraṇiṃ |
dhyānanirmathanābhyāsāt pāśaṃ dahati paṇḍitaḥ ||
ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyaḥ ||

26.155

ityādibahuśrutisiddharevaṇasiddha-marulasiddhekorāmasiddha##-
vācyam | tattvamasi ityādiśrutisiddhajīvabrahmaikyarūpamokṣanirdeśo na syāt |
buddhermokṣakāle jaḍatvena naṣṭatvādātmahananaprasaṅgaḥ |

26.156

nanu cātmanaḥ kartṛtve'bhyupagamyamāne sadā kartṛtvaṃ noparamedityatrāha -

26.157

|| 82 || yathā ca takṣobhayathā || 37 ||

26.158

vāgādikaraṇasampanno'pyātmā yadecchati tadā karoti yaddhi manasā dhyāyate tadvācā
vadati tatkarmaṇā karoti iti śrutirapi tathā vyapadiśati | yadā tu necchati tadā na karoti
yathā takṣā vaśyādikaraṇasannidhāne'pi svecchānuguṇyena karoti na karoti ca tathā |
buddhestvacetanāyāḥ kartṛtve tasyāḥ bhogavāñchādiniyamakāraṇābhāvāt sarvadā
kartṛtvameva syat | tasmātkartṛtvaṃ na buddherna pradhānasyeti vyācakṣate | icchāyāḥ
cetanadharmatvāt cetanasyaiva jīvasya sarvakartṛtvaṃ takṣādivadupapannam | yathā takṣā
vyāpārakartā ubhayathā ubhayarūpeṇa tiṣṭhati evaṃ jīvo'pi svecchayā
jāgratsvapnakālayoḥ sthūlasūkṣmaśarīraviśiṣṭassan laukikavaidikavyāpārān kurvan
vaiṣayikasukhaduḥkhamanubhavati | suṣuptikāle śarīrendriyavyāpāśūnyatayā
paramaśivatamorūpapāśaśaktiniṣṭhaparamānandamanubhavati | ataścetanasya jīvasyaiva
kartṛtvamupapannamiti siddham |

26.159

parāyattādhikaraṇam || 14 ||

26.160

jīvasyaiva kartṛtvāṅgīkāre parameśvaravatsvatantratvamarthāt siddham |
tasmāttayorvailakṣaṇyaṃ kathamityāśaṅkāyāṃ tattāratamyamāha -

26.161

|| 83 || parāttu tacchruteḥ || 38 ||

26.162

tatrājñasya puṇyāpuṇyakartṛtvaṃ parāttu paraśivapreraṇātsambhavati | kasmāt tat
śruteḥ | eṣahyeva sādhu karma kārayati iti śruteḥ | tasmāt jīvasya na svātantryam | atra
kṣetrajñasya kartṛtvaṃ svātantryeṇa uta paramātmāyattam sa paramātmā śivo vā
nārāyaṇo veti sandihyate | paramātmāyattatve hi vidhiniṣedhaśāstrānarthakyaṃ prasajyeta |
yo hi svabudhyā pravṛttinivṛtyārambhaśaktaḥ sa eva niyojyo bhavati |
atassvātantryeṇāsya kartṛtvam | kiñca -

26.163

nārāyaṇaṃ mahājñeyaṃ viśvātmānaṃ parāyaṇam |
nārāyaṇaparaṃ jyotirātmā nārāyaṇaḥ paraḥ ||

26.164

ityārabhya antarbahiśca tatsarvaṃ vyāpya nārāyaṇasthitaḥ | ityantaṃ nārāyaṇasya
sarvātmakatvasarvāntaryāmitva-sarvavyāpakatvādiparamātmadharmāṇāṃ
vyavasthāpanāt sarvasya cāhaṃ hṛdi sanniviṣṭo mattassmṛtirjñānamapohanañca iti
gītāyāmapi tathā vyapadeśāt | nārāyaṇaśabdasya śive rūḍhyabhāvāt gauṇavyapadeśe
ṇatvabādho durnivāraḥ | tasmājjīvasya nārāyanasya vā kartṛtvamupapannamiti
prāpte'bhidhīyate -

26.165

parāttu ityatra tu śabdaḥ pakṣaṃ vyavartayati | tatkartṛtvamasya parāttu
jīvabhinneśvarādevahetorbhavati kutaḥ śruteḥ | kṣaraṃ pradhāna kṣarātmanāvīśate deva
ekaḥ īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ antaḥ praviṣṭaḥ śāstā janānāṃ eṣa hyeva sādhu

26.166

karma kārayati taṃ yamadho lokesya unninīṣate eṣa hyeva sādhukarma kārayati taṃ
yamadho ninīṣate iti | ya ātmani tiṣṭhannātmanontaraḥ yamātmā na veda yasyātmā
śarīraṃ ya ātmānamantaro yamayati sa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ ityādi śrutiṣu śivasya
sarvaniyāmakatvaśravaṇāt na jīvanārāyaṇayoḥ kartṛtvamupapadyate | sahasraśīrṣaṃ
devaṃ ityupakramya antarbahiśca tatsarvaṃ vyāvya nārāyaṇaḥ sthitaḥ ityantena
nārāyaṇasyaiva sarvāntaryāmitvādikamupadiśyata iti yaduktaṃ tadamuktam |

26.167

atha nārāyaṇapadasya śivatvapratipādanam

26.168

sarvādhikaraṇe ṣaḍvidhatātparyaliṅgaiḥ pūrvaṃ tadbahudhā prapañcitam | śive
nārāyaṇaśabdarūḍhyabhāve -

26.169

sarvamaṅgalamāṅgalye śive sarvārthasādhike |
śaraṇye tryambake devi nārāyaṇi namo'stu te ||

26.170

nārāyaṇī nādarūpā ityādiṣu pārvatyāḥ nārāyaṇīti cettadasat yatra kutrāpi
tadvatprayogādarśanāt rudrasya patnī rudrāṇī indrasya patnī indrāṇī ityādiṣu
patnīparatvasyaiva dyotanācca | narāṇāṃ samūhaḥ nāraṃ nāraṃ ayanaṃ sthānaṃ yasya
saḥ nārāyaṇaḥ ityādi vyutpatyā nasya ṇatvabādha iti cettanna viṣṇoriva śivasyāpi
rūḍhatvāt | bādarāyaṇaḥ uttarāyaṇaṃ rāmāyaṇaṃ ityādiṣu yogarūḍhyāpi
sambhavādrūḍheḥ kiṃ vaktavyam | sa eva viṣṇuḥ sa prāṇassakālo'gnissa candramāḥ sa
eva sarvaṃ yadbhūtaṃ yacca bhavyaṃ sanātanaṃ iti kaivalyaśruteḥ -

26.171

yāni nāmāni govinda tava loke mahanti vai |
tānyeva mama nāmāni nātra kāryā vicāraṇā ||

26.172

iti harivaṃśe viṣṇuṃ prati śivavacanāt mamaiṣā paramā mūrtirnārāyaṇasamāhvayā iti
kūrme īśvaragītāyāṃ ca darśanāt kāraṇaguṇāḥ kārye saṃkrāmantīti nyāyena ātmā vai
putra nāmāsi iti śrutinirdeśāt śive nārāyaṇapadarūḍhatve'pi tadaṃśatvena viṣṇo'rapi
samucitam | kiṃ ca skānde -

26.173

ārāstu nirdhano jñeyaḥ nārāḥ kila dhanādhipaḥ |
tadyaṇaṃ sallaṣaṃ sakhyātsa vai nārāyaṇaḥ śivaḥ ||

26.174

iti ṇatvaṃ vyatiriktatayā śive prayogadarśanāt sarvathā ṇatvabādhavādo
hyavicāritaramaṇīyaḥ | gītāyāmapi īśvarassarvabhūtānāṃ māyayā | tameva śaraṇaṃ
gaccha bhārata ityādinā sarvabhūtaniyāmakatvaṃ śivasyaiva nirdiṣṭam
nirupapadeśvarapadasya nānyeṣāṃ siddhatvāt | sarvasya cāhaṃ hṛdi sanniviṣṭaḥ
ityādinā svasyaiva svatantratayā kṛṣṇena
sarvāntaryāmitvādiparamaśivadharmopadeśāt tasyaivopapannamiti cet śāstradṛṣṭyā
tūpadeśo vāmadevavat iti sūtre śāstradṛṣṭyā vāmadevavatkṛṣṇasya
brahmadharmopadeśaḥ aviruddha iti pūrvameva nirdiṣṭam |

26.175

nanvevaṃ vidhiniṣedhaśāstrānarthakyaṃ prasajyetetyuktam | tatrāha -

26.176

|| 84 || kṛtaprayatnāpekṣastu vihitapratiṣiddhāvaiyarthyādibhyaḥ || 39 ||

26.177

īśvaraḥ kṣetrajñakṛtakarmāpekṣassanneva teṣā. sukhaṃ duḥkhaṃ ca dadāti
vihitānāṃ pratiṣiddhānāṃ ca karmaṇāṃ-avaiyyarthyādibhyaḥ avirodhādibhya
ityarthaḥ | anyathā vidhiniṣedhaśāstrasyāprāmāṇyaṃ syāt | sarvāsu kriyāsu puruṣeṇa
kṛtaṃ prayatnamudyogamapekṣyāntaryāmī paramātmā tadanumatidānena pravartayati |
paramātmānumatimantareṇāsya pravṛttirnopapadyate | kuta etat
vihitapratiṣiddhāvaiyarthyādibhyaḥ | atrādiśabdenānugrahanigrahādayo gṛhyante | yathā
dvayoḥ sādhāraṇe dhane parasvatvāpādanamanyatarānumatimantareṇa nopapadyate
athāpītarānumatiḥ svenaiva kṛteti tathalaṃ tasyaiva bhavati | pāpakarmasu
nivartanaśaktasyāpyanumantṛtvaṃ nirdayatvamāvahatīti pūrvameva pratipāditam |

26.178

nanvevaṃ eṣa hyeva sādhukarma kārayati | taṃ yamebhyo lokebhya unninīṣati | eṣa
evāsādhukarma kārayati taṃ yamadho ninīṣati ityunninīṣayā'dhoninīṣayā ca svayameva
sādhvasādhunī karmaṇīṃ kārayatītyetannopapadyata iti ceducyate - etanna
sarvasādhāraṇam | yastvatimātraparamapuruṣānukūlye vyavasthitaḥ pravartate
tamanuguṇhan bhagavān śivassvayameva svaprāptyupāyeṣu atikalyāṇeṣu karmasveva
ruciṃ janayati | yaścāttimātraprātikūlye

26.179

vyavasthitaḥ pravartate taṃ nigṛṇhan svaprāptivirodhiṣvadhogatisādhaneṣu karmasu ruciṃ
janayati | taduktaṃ kṛṣṇagītāyāmapi -

26.180

ahaṃ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravartate |
iti matvā bhajante māṃ budhā bhāvasamanvitāḥ || ityārabhya -

26.181

teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam |
dadāmi buddhiyogaṃ taṃ yena māmupayānti te ||

26.182

teṣāmevānukampārthamahamajñānajaṃ tamaḥ |
nāśayāmyātmabhāvastho jñānadīpena bhāsvatā || iti |

26.183

tathā -

26.184

asatyamapratiṣṭhante jagadāhuranīśvaram |
ityādi māmātmaparadeheṣu vidviṣanto'bhyasūyakāḥ || ityantamuktvā -

26.185

tānahaṃ dviṣataṃ krūrān saṃsāreṣu narādhamān |
kṣipāmyajasramaśubhān āsurīṣveva yoniṣu || iti ca |

26.186

tathoktaṃ bhagavatā svayameva śivagītāsu -

26.187

atha kiṃ bahunoktena mayaivotpāditaṃ jagat |
mayaiva pālyate nityaṃ mayā saṃhriyate'pi ca || ityupakramya

26.188

vālāgramātraṃ hṛdayasya madhye
viśve devaṃ jātavedasaṃ vareṇyam |
tamātmānaṃ ye'nupaśyanti dhīrāḥ
teṣāṃ śāntiśśāśvatī netareṣām ||

26.189

ahaṃ yoniṃ yonimadhitiṣṭhāmyeko mayedaṃ pūrvaṃ pañcavidhaṃ ca sarvam |
māmīśānaṃ puruṣaṃ devamīḍyaṃ nicāyya māṃ śāntimatyantameti ||

26.190

yenākāreṇa ye martyā mamevaikamupāsate |
tenākāreṇa tebhyo'haṃ prasanno vāñchitaṃ dade ||

26.191

vidhinā'vidhinā vāpi bhaktyā ye māmupāsate |
tebhyaḥ phalaṃ prayacchāmi prasanno'haṃ na saṃśayaḥ ||

26.192

api cetsudurācāro bhajate māmananyabhāk |
sādhureva sa mantavyaḥ samyagvyavasitohi saḥ ||

26.193

sūryo yathā sarvalokasya cakṣuḥ na lipyate cākṣuṣaissarvadoṣaiḥ |
ekastathā sarvabhūtāntarātmā na lipyate lokaduḥkhena sarvaiḥ ||

26.194

daivī hyeṣā guṇamayī mama māyā duratyayā |
māmeva ye prapadyante māyāmetāṃ taranti te ||

26.195

abhaktā ye mahābāho mayi śraddhāvivarjitāḥ |
phalaṃ kāmayamānāste hyaihikāmuṣmikādikam ||
kṣayiṣṇvalpaṃ sātiśayaṃ yataḥ karmaphalaṃ matam ||

26.196

tadavijñāya karmāṇi ye kurvanti narādhamāḥ |
mātuḥ pataṅgagarbheṣu mṛtyuvaktre punaḥ punaḥ ||
nānāyoniṣu jātasya dehino yasya kasyacit ||

26.197

koṭijanmārjitaiḥ puṇyairmayi bhaktiḥ prajāyate |
sa eva labhate jñānaṃ madbhaktaḥ śraddhayānvitaḥ ||

26.198

nānākarmāṇi kurvāṇo janmakoṭiśatairapi |
tatassarvaṃ parityajya macchaktiṃ samupāhara ||

26.199

sarvadharmān parityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraja |
ahaṃ tvā sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ ||

26.200

yatkaroṣi yadaśnāsi yajjuhoṣi dadāsi yat |
yattapasyasi rāma tvaṃ tatkuruṣva madarpaṇam ||
tataḥ paratarā nāsti bhaktirmayi raghūttama || iti |

First 200 of 527 passages. Read on

Linked texts (1)