Nayamayukhamalika 1.8.28
Nayamayūkhamālikā 1.8.28
- Language
- Sanskrit
1.8.28
yoniśca hi gīyate ||
1.8.28.p1
evaṃ nirīśvarasāṃkhye niraste satīśvaraḥ kevalaṃ nimittabhūtaḥ pradhānameva tu pariṇāmijagadupādānamiti vadatasseśvarasāṃkhyasya mataṃ nirākriyata iti saṅgatiḥ| kiṃ brahma jagatonimittamātraṃ utopādānamapīti tasyopādānatve śrutinyāyavirodhatadānukūlyābhyāṃ saṃśaye pūrvapakṣaḥ- īśvaronimitimātraṃ, pradhānameva upādānaṃ| ’māyāntu prakṛtiṃ vidyānmāyinantu maheśvaraṃ, mayādhyakṣeṇa prakṛtissūyate sacarācara’mityādiśrutismṛtidarśanāt, loke kulālamṛtpiṇḍādinimittopādānabhedadarśanācca paramātmanaupādānatvāsambhavācca| kāryakāreṇa pariṇāmitvaṃ hyupādānatvaṃ, natu pariṇāmyādhāratvamapi| mṛdi ghaṭākāreṇa pariṇamamānāyāṃ tadādhārasya bhūtalaksyāpyupādānatvaprasaṅgāt| na ca ’bahusyāṃ prajāyeye’ti brahmaṇassṛkṣyamāṇatejaḥprabhṛtirūpeṇa svasya bahubhavanasaṅkalpaśravaṇādupādānatvamapyeṣṭavyamiti vācyam| tadanupādānatvepi tato bhede'pi svakīyatvaprayuktābhedopacāreṇatadupapatteḥ| ’prajāyemahirūdraprajābhiḥ, agne yanme tanuvā ūnantanmaāpṛṇetyāha yanme prajāyai paśūnāmūnantanmaāpūrayetivāvaitadāhe’tyādimantrārthavādā hi prajāpaśurūpeṇa svasyaiva jananaṃ svasyaiva prajāpaścātmakatvañcāvedayanti| naca pratijñādṛṣṭāntānusāreṇopādānatvamapyeṣṭavyamiti vācyam| brahmajñāne satyapi viyadādiṣu mṛtipiṇḍādijñāne satyapi ghaṭaśarāvādiṣu ca saṃśayadarśanena pratijñādṛṣṭāntayoraupacārikatayā netavyatvāt| ’tadātmānaṃ svayamakurute’tyādeḥ ’yadāyadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata| abhyutthānamadharsya tadā''tmānaṃ sṛjāmyaha’ mityādivannayanasambhavāditi| evaṃprāpte siddhāntaḥ--
1.8.28.p2
brahma jagata upādānamapi, na nimittamātraṃ| upādānatve satyevahi sarvavijñānapratijñāmṛtpiṇḍaghaṭaśarāvādidṛṣṭāntau noparudhyeyātām| na ca tayoraupacārikatvaṃ kalpyaṃ, mukhyatvasamarthanopapatteḥ| tathāhi-- ’sadeva somye damagraāsīt ekamevādvitīya’ mityatra satpadaṃ sūkṣmacidacidviśiṣṭa vastuparam|anyathā brahmātiktasya jīvavargasya avyaktasya ca satvena avadhāraṇavirodhāt, avadhāraṇasya tatpṛthagbhūtavastvantaravyavacchedakatvenopāpādanīyatvāt| tajjñāne ca tatkārye sarvamapi viṣayobhavati| kāryadravyasya kāraṇānanyatvāt| kāryagatasthūlāvasthā paraṃ viṣayo nabhavati| atastenākāreṇa saṃśaya upapadyate| anyadihāpekṣitaṃ pratijñāddaṣṭāntavākyayorviśvāraṇīyamārambhaṇādhikaraṇe vicārayiṣyate| na ca kulālamṛtpiṇḍanyāyena nimittopādānabhedanyamaśśaṅkanīyaḥ| tatra hi nimittopādānābhedagrāhakapramāṇābāvāt tadbhedaḥ, iha tatpramāṇe jāgrati kathamabhedo na syāt| na ca bhūtalavatpariṇāmyupādānādhārasyopādānatvoktirnirālaṃbaneti vācyaṃ| apṛthaksidvakārvāśrayatvarūpatvādupādānatvasya tasya brahmaṇyapimukhyatvāt| naca kāryāśrayatve sākṣāttvanniveśanīyaṃ, yena sākṣāttadāśrayabhūtā prakṛtirevopādānaṃ syāt| sākṣāttvaviśeṣaṇe gauravāt| kiṃca pratijñāddaṣṭāntābhyāṃ tāvadbrahmaṇa upādānatvamavasīyate| ’’bahusyāṃ prajāyeye’’ tyabhidhyopadeśādapitadavasīyate| na catasya mukhyatvasambhave pūrvapakṣodāhṛtamantrārthavādavatkliṣṭagatiḥ kalpanīyā| tathā ’brahmavanaṃ brahmasavṛkṣa āsīt yatodyāvāpṛthivī niṣṭatakṣuḥ| manīṣiṇo manasā vibravīmivaḥ brahmādhyatiṣṭhadbhuvanāni dhāraya’nniti sākṣācca tasya nimittopādānobhayarūpatvamāmnāyate| atra hi ’vṛkṣa’ iti takṣaṇanirvartyadyāvāpṛthivyupādānatvamuktam| ’brahmādhyatiṣṭha’ diti nimittatvaṃ| tathā ’tadātmānaṃ svayamakurute’ ti sṛṣṭau tasyaiva kartṛkarmabhāvaśravaṇādapi tasya nimittopādānobhayarūpatvamavagamyate| ’tadātmānaṃ sṛjāmyaha’mitivadupapadya ityuktamiticet na| tatrāpi nimittopādānabhāvasidhyaviśeṣāt| iyāṃstu viśeṣaḥ| tatra avatāraśarīrarūpeṇa svātmānaḥ svema sṛṣṭirucyate, iha prapañcarūpeṇeti| eṃ bahuvidhaśrutisiddhamapi tasyopādānatvaṃ ’niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śānta’ mityādinirvikāratvaviṣayabahuśrutyantarāvirodhena kalpanīyam| tathā tatkalpanañca niruktopādānalakṣaṇe sākṣādāśrayatvāvivakṣyaiva nirvahatītyato'pi sākṣātvannavivakṣaṇīyam| na ca vyavahitakāraṇavadvyavahitāśrayo nāsti, sa kevalamāśrayasyaivāśraya iti śaṅkanīyam| paryaṅkāstīrṇavasre śayānaṃ prati tadvahanākṣamasya vasramātrasya āśrayatvāyogyatayā vyavahitasya paryaṅgasya vasradvārā tadāśrayatvāt prāsādasthaparyaṅkaśayite puruṣe ’prasāde śeta’ iti vyavahāradarśanācca| etena svābhinnakāryāvasthāśrayatvamupādānalakṣaṇam, tathā ca brahmaprapañcayorapṛthaksiddhisatve'pyabhedābhāvāt na brahmaṇaḥ prapañcopādānatvamityapi śaṅkā nirastā|
1.8.28.p3
śrutopādānatvanirvāhārthamapṛthaksiddhigarbhasyaiva lakṣaṇasya vācyatvāt śrutopapattyanusāreṇa aśrutakalpanaucityāt| tasmāduktalakṣaṇapariṇāmitvābhyupagame śrutopādānatnirvāhāt śrutinirvikāratvāvyākopācca niruktapariṇāmitvarūpaṃ niravadyamevopādānatvam, yadakṣaravākyagatabhūtayonyādiśabdairapi joghuṣyate| yoniśabdohyupādānaparyāyaḥ| akṣaraprakaraṇe ’kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahyayoni’ miti kartṛtvasyāpi śravaṇāt tato'pi nimittopādānobhayarūptavasiddhiḥ| tasmāt brahma jagata upādānaṃ nimittañceti siddham||
1.8.28.p4
saṃgrahakārike||
1.8.28.p5
astīśvarastathā'pi tu nopādanāmayamapiṇāmitvāt|