Yogasutra 6.33
Yogasūtravṛtti (Bṛhatī and Laghvī) 6.33
- Language
- Sanskrit
6.33
kṣaṇapratiyogī kṣaṇāsyāvasarasya virodhī kṣaṇenāpyanantarita iti yāvat | evaṃ rūpo 'trakramo vivakṣito na tu paurvāparyamātraṃ | pariṇāmaśca pūrvadharmopā ye dharmāntarotpattirityuktaṃ īdṛśakrame pramāṇaṃ pariṇāmetyādi kṣaṇānantaryātmā'vyavadhānarūpakṣaṇānantaryadharmakaḥ kramaḥ vastrādirūpasya pariṇāmasya pūrvāntāpekṣayā 'parāntena caramāvasthayā 'navacchinnapariṇāmadhārāyā anumānena grāhyaḥ na hi vastrasyāntakāle dṛśyamānā purāṇatā ananubhūte 'prāpte yathoktakramo yairevaṃbhūtā kṣaṇā yasyāstādṛśī saṃbharvāta ataḥ purāṇatāyāḥ sūkṣmatamasūkṣmatarasūkṣmasthūlādirūpaiḥ pariṇāmakṣaṇeṣvaviralaḥ kramo 'numīyate | na ca parāntenānityeṣu kramasiddhāvapi pradhāne caramāvasthābhāvādguṇānāṃ pariṇāmakrame mānābhāvena pūrvasūtroktā tatsamāptiḥ kathaṃ ghaṭeteti cenna nityeṣu svataḥparāntābhāve'pi vikārāṇāmeva etaireva pratikṣaṇapariṇāmānumānāt
dharmadvārā dharmivikrimāyā eva prapañcasya prāguktatvāt | na caivaṃ nityatāhāniḥ kūṭasthanityatāhānādapi pariṇāminityatvākṣateḥ kūṭasthanityatā hi puruṣasyaiva pariṇāmitvena tasyā eva virodhā na tu nityatāsāmānyasya nityatā ca kasminnāreṇyamānepi tatvaṃ na vihanyate svarūpaṃ na atītaṃ bhavati tatvaṃ evaṃ cātītāśūnyatvaṃ nityatāsāmānyalakṣaṇaṃ | taccobhayatrāpi kūṭasthe puruṣe pariṇāmiṣu ca tatra guṇadharmeṣu mahadādiṣu vināśitvātpariṇāmāparāntanirgrāhyaḥ kramo labdhaparyavasānaḥ nityeṣu dharmiṣu guṇeṣu kāryadvārāvidyamāne 'pi kṣaṇaparāntanirgrāhyaḥ kramaḥ svatolabdhaparyavasānaḥ kūṭasthanityeṣu puruṣeṣu baddheṣu cittāvyatirekābhimānāt tatpariṇāmena pariṇāmādhyāsasvarūpama[ā]pratiṣṭheṣu muktapuruṣeṣu tattatkṣaṇasaṃbandharūpā svarūpāstitākrameṇaivānubhūyata iti tatkramaḥ puruṣeṣvasti idānīṃ sthitvā paścātsthāsyati pūrvaṃ ca sthita iti vyavahārāt | atastatrāpi svatolabdhaparyavasānaḥ kramaḥ yataḥśabdapṛṣṭhato'stikriyāmupādāya kalpita iti | ṣaḍbhāvavikāreṣvastitā tu vṛddhihetvavayavopacayarūpakriyārūpeti saiva puruṣe niṣidhyate | tattatkṣaṇasambandharūpā tu na niṣidhyata iti bodhyam | nanvasya saṃsārasya janmādipariṇāmajātasya sṛṣṭyāgatyā ca guṇeṣu vartamānasya sṛṣṭipralayapravāheṇāvasthitasya kramasamāptirasti na vā ādye 'labdhaparyavasānatvoktivirodhaḥ antye 'bhūyaścānte []śyamāyānnivṛttiriti' śrutivirodha iti cenna | kṛtārthapuruṣaṃ pratyeva viśvamāyānnivṛtteḥ śrutyuktatvenāsya praśna syottarānarhatvāt | uttarārhastu praśno yathā sarvo jāto mariṣyatīti praśnaḥ ayamoṃbho iti dṛṣṭāpattyeva pariharaṇīyaḥ ekāntavacanīyo na tu vibhajya vacanīyaḥ vibhajya vacanīyo yathā sarvo mṛtvā janiṣyata iti praśnaḥ jātavivekajñāno na janiṣyate anyastu janiṣyata iti vibha-
jyotarāīḥ tathā manuṣyajātiḥ śreyasī na veti praśnopi paśūnuddiśya śreyasī ṛṣidevāpekṣayā neti vibhajya vacanīya eṣa ayantvadīyaḥ saṃsāro 'yamantavānnaveti praśnastvatyantamavacanīyaḥ yataḥ kuśale guṇakṛtasaṃsārakramasya samāptirasti netarasminnityatoguṇasṛṣṭipravāho cchedānucchedānyatarāvadhāraṇe doṣaḥ ādye bādho'ntye kasyāpi muktirnāstīti mohāpattiḥ tasmādayaṃ praśno vikalpena vyākhyeyaḥ yadi sarveṣā guṇānāṃ sṛṣṭyāpyucchedaḥ pṛcchyate tadā nāstītyeva vaktavyaṃ anādirbhagavānkālonā to'sya dvijavidyate avyucchinnāstatasvete sargasthityantasaṃyamā, ityādismṛteḥ | bhūyaścānte viśvamāyānivṛttiriti, śrutiśca māyākhyaprakṛteḥ pralayavyāpāro paramākhyānivṛttimeva vadati yadi tu rūpasya saṃsārocchedaḥ pṛcchyate tadā kuśasyāsti netarasyeti vibhajya prativacanīyametat | guṇādhikārāṇāṃ pariṇāmaviśeṣāṇāṃ kramasamāptau kaivalyamiti | tataḥ kṛtārthānāmityādisūtreṇa tātparyata uktaṃ tasya kaivalyasya svarūpamavadhārayati |
Linked texts (1)
- Yogasūtra — Patañjali (author of the Yogasūtra), Sanskrit