Yogasutra 6
Yogasūtravṛtti (Bṛhatī and Laghvī) 6
- Language
- Sanskrit
Contents
6.1
tatraihikena karmaṇā devādivahantarajanmamātreṇa bhavantī ṇimādisiddhirjanmajā asurodibhavaneṣu rasāyanādijā kāyavajrasāratvādisiddhirauṣadhijā mantrajapādibhiryā 'ṇimādyākāśagamanādisiddhiḥ sā mantrajā || tapasā saṃkalpasiddhistapojandyā sā samādhijā vyākhyātā | atha nirmāṇakāyanirmāṇendriyayorutpattiprakāramāha |
iti śrīmadupādhyāyopanāmakaśivabhaṭṭasutasatīgarbhajanāgojībhaṭṭakṛtāyāṃ pātañjalasūtravṛttau bhāṣyachāyāvyākhyāyāṃ caturthaḥpādaḥ śrīrastu || pātañjaleṣu sūtreṣu vṛttiryā likhitā mayā | prīyatāṃ tu tayā sāṃbaḥ śivo me sa patañjaliḥ iti yogasūtravṛttiḥ samāptā |
6.2
anyajātipariṇatānāṃ kāyendriyāṇāṃ pūrvapariṇāmāpāye uttarapariṇāmopajanistattatkāyendriyaprakṛtibhūtānāmavayavā nāmāpūrādanupraveśādbhavati | loke valmīkādīnāṃ kṣudrapariṇāmāpāye taduttaramahāpariṇāmotpatterbhūtaprakṛtīnāmanupraveśena dṛṣṭatvāt ato yogināmapi dehendriyayoḥ pariṇāmāntarakāle dharmo nimittāpakṣāḥ kāyendriyaprakṛtaya āpūraṇena sva sva jātīyaṃ vikāramupakurvanti tatra kāyaprakṛtiḥ pañcabhūtāni indriyaprakṛtiścāhaṃkāraḥ dṛṣṭaśca loke tṛṇarāśinikṣiptasya vahnikkaṇasya kṣaṇādeva prakṛtyā pūreṇa gaganavyāpīpariṇāmaḥ | evamevavāmanādīnāṃ tribhuvanavyāpitve kṛṣṇena cārjunodibhyo viśvarūpapradarśanaṃ ca prakṛtyā pūreṇa taḍitvat kṣaṇabhaṅgureṇeti bodhyam | evaṃ śarīrasya tāruṇyavārdhakādikamapi evamaṇimādikaṃ prakṛtyapagamāditibodhyam | agastyādīnāṃ samudrapānaṃ ca toyādiprakṛtyapagameneti bodhyam | atha
jātyantaraśabdena yogino gajaturagādivaibhavaṃ kāyavyūhādikaṃ ca grāhyam | sa ekadhā bhavati | tridhā bhavati pañcadhā śataṃ ca daśa caikaśca sahasrāṇi ca viṃśati ritikāyavyūhe śrutiḥ | nanu yogajadharmairbalātprakṛtyākarṣe prakṛtisvātanyasiddhāntahānirata āha |
6.3
dharmādirūpaṃ nimittakāraṇaṃ na prakṛtīnāṃ prerakaṃ paratantreṇa kāryeṇa svatantrasya kārakasyāpravartanāt | nanu prakṛte svātantrye dharmādikaṃ vyarthamityata āha varaṇetyādi | yathā kṣetrikodbhiḥ pūrṇātkedārāt samanimnaṃ nimnataraṃ vā kedārāntarantābhiradbhiḥ viplāvayiṣunāpaḥ pāṇinā 'pakarṣati kṣipati śrāvaraṇāṃstvāsāṃ bhinatti ālavālākhyaṃ tasmiśca svayamevāpaḥ kedārāntaraṃ gacchanti | tathā dharmeṇa prakṛtīnāmāvaraṇe 'dharme bhinne svayameva prakṛtayaḥ sva eva sajātīyaṃ vikāraṃ vikāraprakṛtīnāṃ pariṇāmāntarārtha vyāpnuvanti evaṃ kriyāvadārambhakasaṃyogo'pi prakṛteḥ svata eva bhavati tathā hi yathā sa eva kṣetrikastasminneva kedāre środakān bhaumānvā rasāndhānyamūlānyanupraveśayituṃ nasamarthaḥ kiṃ tarhi muddragavedhukaśyāmākādīṃstato'pakarṣati apakṛṣṭeṣu teṣu svayameva rasātmānyamūlānyanupraviśanti tathā dharmo nivṛttimātre kāraṇamadharmasya | śuddhyaśuddhyoratyantavirodhāt na tu prakṛtipravṛtto saṃyogaviśeṣe vā dharmo hetuḥ | evaṃ cādharmādi pratibandhakanivṛttidvāreṇaiva dharmādiḥ pariṇāmakāraṇam | yathā saṃskāra eva smṛtihetuḥ sadṛśādṛṣṭacintādayastvananugatā eva saṃskārasyodbodhakamātrāḥ udbodhaśca tamodoṣarūpāvaraṇabhaṅgaḥ tathā prakṛtireva jaga-
tkāraṇaṃ kālakarmeśvarādayastu prakṛteḥ kāryajananaśaktyudbodhakāḥ tatra dharmādharmau sva viruddhadharmadharmarūpāvaraṇabhaṅgenodbodhakau īśvarastu sāmyapariṇāmādirūpākhilāvaraṇabhaṅgenodbodhakaḥ | kālādayastu | dharmādyudbodhakatayā daṇḍādayastu kāryāntarābhivyaktipratibandhakatayetyūhyam | etadeva nimittakāraṇatvaṃ avyabhicārāt saṃyogasyāsamavāyikāraṇatvamiṣyata eva dvāratvāt na tena prakṛteḥ svātantryahāniritibodhyam | tatra dharmasyādharmāpasāraṇadvārākāyendriyapariṇāmanimittatvaṃ | yathā nandīśvare sa hi nandināmāmanuṣyo dharmātiśayavaśenandīśvaro jātaḥ evaṃ balavānadharmo 'pi dharmopasaṃraṇena tannimittaṃ yathā nahuṣājagarasyeti dik | yadā yogī bahūnkāyānnirmimīte tadā kiṃ tenirmātṛmaneomātreṇaiveṣṭasvavyavahārabhāja uta tadatiriktāptatvikamanobhājastatrāha |
6.4
sva saṃkalpena nirmitacittāni nirmāṇacittāni nirmitadehe samasaṃkhyāni bhavanti || veśmeṣādiśarīreṣu ekaikāsādhāraṇacittānvitatvadarśanāt tāni cāhaṃkārākhyāsmitāmātrāt | cittaśabdeotra manomātravācī | yoginā manastu saṃkalpamātreṇa nimittakāraṇanteṣāṃ | evaṃ budhdyahaṃkārau api sva prakṛtipradhānabuddhyāpūrādbhavantīti bodhyaṃ yuktitsāmyāt tatastāni sarvāṇi śarīrāṇi sacittāni bhavanti | nanu vyāpakasya nirmātṛcittenaiva kāyavyūheṣu vṛttisambhavenānekatatkalpanāvyartheti cet na samādhibhogayorbhānābhāvayoścaikadaikāsmiṃścitte virodhena tadbhedāsiddheḥ yadā tu yogī jīvabhedāniva svadehānnirmiteṣu deheṣu yo jayati tadā avaśyamantaḥkaraṇabhedāpekṣaṇācca | tasmācca manasobhedājjāyante cetaṇavahi| ekadhā sa dvidhā caiva tridhāca bahudhā punaḥ yogī-
śvaraḥ śarīrāṇi karoti vikaroti ca prāpnumādviṣayānkecidugrantapaścaret saṃharecca punastānī sūryyaraśmigaṇāniveti smṛteḥ | kadācittu yogināmekāntaḥkaraṇeneva nānādeheṣu vyavahāro 'pi svatantrecchasya niyantumaśakyatvāt na caivamātmanānātvakalpanā vyarthā cittabhedenaiva nānājñānādyupapatteriti vācyaṃ | bandhamokṣavyavasthānurodhena tatsiddheriti dik | tatra viśeṣamāha |
6.5
teṣāṃ bahūnāṃ cittānāṃ kathamekacittābhiprāyānusāriṇīpravṛttiḥ syāditi yogī pūrvasiddhaṃ yaccittaṃ tadeva sarvvacittānāṃ prayojakaṃ nirmimīte niyāmakaṃ karoti evaṃ ca tadabhiprāyeṇa teṣāṃ pravṛttiḥ aiśvaryyanirvvāhārthamanekacitteṣvantaryāmibidhayā pūrvasiddhaṃ cittaṃ sthāpayitvā tatra pravṛttibhedaṃ saṃpādayatīti bhāvaḥ etenekābhiprāyanurodhaḥ svaparapratisandhānaṃ copapāditaṃ etena viṣṇvādīnāmaṃśāvatārā api vyākhyātāḥ teṣvātmana ekatve 'pi aṃśāṃśibhāvavyavahāra upādhīnāmaṃśāṃśibhāvenopādhikā iti dik | athoktapañcavidhasiddhiyuktacittānāṃ madhye muktiyogyaṃ cittamāha |
6.6
teṣu yat dhyānajaṃ dhyānasaṃskṛtaṃ nirmāṇayogyaṃ cittaṃ tadevānāśayaṃ kleśakarmavāsaṇārūpāśayasahitaṃ yogenaiva jñānotpattyā vāsanocchedā na mantrādibhirityarthaḥ itareṣāṃ tu karmāśayostyeva | vividhakarmavatvādityāha |
jātyādibhirvyavahitānāmapi vāsanānāmānantaryamavyavahitavattatkāryakāritvaṃ bhavati || anyathā karmāphalānupapatteḥ smṛtisaṃskārayorekarūpatvādekākāratvādityarthaḥ || tathā hi vṛṣadaṃśavipākārambhaḥ svavyañjakenāñjanena kālādinābhivyakto vartamānāvastho bhavati na tu pūrvadehatyāgamātreṇa sphuṭityeveti niyamaḥ sa yadā jātiśatena vā dūradeśatayā vā kalpaśatena vā vyavahitaṃsvavyañjakaṃ prāpyaudiyāt tadā śīghraṃ pūrvaprāptavṛṣadaṃśavipākajanitasaṃskārarūpavāsanāgṛhītveva vyakto bhavati vyavahitānāmapi vāsanānāṃ sadṛśaṃ karma
vyañjakamabhivyaktau nimittaṃ prakṛterevopādānatvādityānantaryyamevārthyat sādṛśyaṃ caikajātīyaphalakatvena pramāṇamāha smṛtisaṃskārayorekarūpatvāt | na cāvyavahite manuṣyajanmanvevavṛṣadaṃśavāsanāḥ santu anubhavaiḥ sva samānākārasaṃskārāṇāmeva jananāt | na cevaṃ manuṣyavāsanayaiva vṛṣadaṃśavipākostu | saṃskārāṇāṃ karmāśayānurūpāṇāmevāpekṣaṇāt | na ca manuṣyasaṃskārādeva vṛṣadaṃśavipākanirvāhakasmṛtirastu | smṛtisaṃskārayoḥ samānarūpatvāt | tasmāt jātyādi vyavahitasaṃskārebhyaḥ smṛtiḥ na caikameka vipākakāle smṛtyutpādanena pūrvasaṃskāranāśātkathaṃ punastajjātīyaṃ vipākāntaraṃ idānīntanasmṛtibhiḥ punaḥ saṃskārotpatteḥ evamete smṛtihetusaṃskārāḥ karmāśayodbodhādvyajyante ato vyavahitānāṃ nimittanaimittikabhāvānucchedādānantaryyameveti siddham | nanusakalajanmārtha vāsanāsvīkāre 'navasthā syādata āha |
6.7
yogino niṣpannayogasya karmakāyādivyāpāro 'śuklākṛṣṇaḥ puṇyapāpāhetutvāt | itareṣāmayogināṃ janmādisiddhānāṃ trividhaṃ śuklaṃ kṛṣṇaṃ śuklakṛṣṇaṃ ceti | tatra kṛṣṇaṃ tamo vardhakatvād duḥkhaphaladaṃ yathā durātmanāṃ śuklaṃ sattvavardhakatvātsukhaphaladaṃ yathā tapaḥ svādhyāyadhyānavatāmasaṃnyāsināmapi tasya hi kevalamanasyāyatatvenābahiḥsādhanādhīnatayā parāpīḍayevotpatteḥ śuklaṃ kṛṣṇaṃ śuklakṛṣṇaṃ ceti | tatra kṛṣṇaṃ tamovardhakatvā duḥkhaphaladaṃ yathā durātmanāṃ śuklaṃ sattvavardhakatvātsukhaphalanda yathā tapaḥ svādhyāyadhyānavatāmasanyāsināmapi tasya hi kevale manasyāpatatvenābahiḥsādhamādhīnatayā parāpīḍayevotpatteḥ śuklakṛṣṇaṃ rajovardhakatvātsukhaduḥkhaphaladaṃ | yathā kāmināṃ | tasya dehendriyamanobhyo bahiryānisādhanātistatsādhyatayāparapīḍānugrahobhayadvāraktvāt bahiḥ sādhanasaṃpādane hi antatoparihāryyāpipīlikādīnāṃ pīḍābhavatyeveti bahiḥsādhanasādhyaṃ sarvvavedoktamapi kṛṣṇasaṅkīrṇameva anugrahaśca tatra devādīnāṃ prasiddha eva aśuklā kṛṣṇaṃ yathā sanyāsināmabhimānaphalatyagināṃ kṣīṇakleśānāṃ caramadehānāṃ na tu sanyāsāśramitrāṇāṃ avidyādikleśasatve teṣāmapi dharmādharmodayāt | kleśakṣaye ca gṛhiṇāmapyaśuklāṃ kṛṣṇatvāt | yogibhiḥ phalasyāhaṃkaromītyabhimānasya ca tyāgāt | vihitaṃ hi kāmanāyāṃ satyāmeva phalaṃ dadāti vihitaṃ niṣiddhaṃ cetyubhayamapi upādānākhyābhimāne satyevaphaladaṃ yathāśuklākṛṣṇānāṃ sukhaduḥkhaphalasyeva pratiṣedhena satvaśuddhiphalakatvamastyeva | na ca jñāneneva teṣāṃ satvaśuddhyākhyaḥ pāpakṣayo bhaviṣyati | karmaṇāmapi jñānāṅgatayā satvaśuddhihetutvāt ātmaratiḥ kriyāvāneṣabrahmavidāṃ variṣṭha iti śruteḥ yoginaḥ karmakurvvanti saṅgaṃ tyaktvātmaśuddhaye iti smṛteśca | anyathā vasiṣṭhādīnāṃ karmo-
nuṣṭhānānupapattiḥ na ca lokasaṃgrahārthaṃ teṣāṃ karmalokasaṃgrahasya svato 'puruṣārthatayā kaivalyahetusattvaśuddhidvāreva tattvasyaucityāditi dik | nanyayogināṃ karmasattvepi vāsanānabhivyaktyāmokṣo stvityata āha |
6.8
tatastrividhātkarmaṇo vāsanānāmabhivyaktirbhavatyeva | nanvevaṃ mānuṣyaprāpakakarmaṇāṃ paścādibhogavāsanābhivyaktau tṛṇabhojane 'pi pravṛttiḥ syādatastadvipākānuguṇānāmiti | yajjātīyasya karmaṇo yo vipākastadanuguṇānāmevābhivyaktirityarthaḥ nahidaivaṃ karmaphalonmukhaṃtiryaṅmanuṣyavāsanābhivyaktinimittaṃ sambhavati kintudaivānuguṇavāsanābhivyakti nimittameveti nārakatiryaṅmanuṣye cāyaṃ samānaścāryo vicāra iti dik | caturjanmādivyavahitavāsanābhivyaktiṃ karmaphalānyathānupapatyāha |
6.10.1
tāsāṃ vāsanānāmanāditvaṃ pravāharūpeṣamānabhūvaṃ bhūyāsamityāśiṣo nityatvāt pratijanmaniyatatvāt | yadyapyāśīrnityatayā taddhetuvāsanānāmanāditvaṃ sidhyati na tu bhogahetuvāsanānāṃ tathā 'pi tatrānavasthāyāḥ prāmāṇikatvenādoṣatvena dṛṣṭāntenānyāsa mapyanāditvamanumeyam | na cāmanyecchādivadiyamāśīścittasya svābhāvikyevāstu | jātamātrasyānumānādyasamarthasyaitajjanmanyananubhūtamaraṇādidharmakasya dveṣatadanuṣaktatatkāraṇamaraṇādiduḥkhasmarābhyāmevajāyamānasya yathoktarūpasya trāsasya pūrvajanmānubhūtamaraṇādiduḥkhavāsanāṃ vinā 'nupapatteḥ | na ca svābhāvikaḥ saḥ khaṅgadarśanādinimittasāpekṣatvāt anyadā'bhāvāt | na hi svābhāvikaṃ nimittasāpekṣaṃ sa hi dṛśyamānakhaṅgāderduḥkhahetubhāvānumānāt tacca tajjātīyādanubhūtaduḥkha smaraṇe sati tajjātīyatayā'syāpitatvamanuminoti tasmātprāgbhavīyo'nubhavaḥ śiṣyate | bālakasya dṛśyamānaḥ kampobhayāt īdṛśakampatvāt matmakampavat bhayañca dveṣaduḥkhasmṛtiduḥkhanimittakaṃ bhayatvāt maddvayavat smṛtiśca pūrvānubhavanibandhanā sāmpratikānubhavābhāvaviśiṣṭasmṛtitvādityanumānena tatsiddhiḥ tasmādanādivāsanānuviddhamidaṃ cittaṃ vipākonmukhakarmavaśāt kāścidevavāsanā gṛhītvā puruṣasya bhogāyopāvartate | nanu vāsanānāmanāditvaṃ cittasya nityatve sarvaśarīreṣvekatve ca syāt tattu na puṃprakṛtyatiriktasya kāryatvābhyupagamāt |
6.10.2
aṇumahaccharīrabhedena tattatparimāṇacittasyāpi bhedācceti cet atra sāṃkhyāḥ pratipuruṣaṃ sarvaśarīrasādhāraṇamekamevacittaṃ kiṃ tu ghaṭaprāsādarūpasvalpamahadāśrayabhedena pradīpavatsvalpamahaccharīrabhedena saṃkocavikāsaśālitayā svalpamahat parimāṇaṃ ca na tu vibhu | tathā satyaṇutvāsaṃbhavenāntarāpralaye layasyānupapatteḥ | evaṃ cāṇusulyasūkṣmāvasthāyāṃ prakṛte satvarūpāṃśatāṃ prāpnotīti na prakṛtipuruṣātiriktasyānityatāhāniḥ tathā saṃsāraḥ saṃsaraṇaṃ ihalokaparalokasaṃcāraścopapadyate sakriyatvāt vibhutvecetadubhayaṃ na ghaṭata iti vadanti | etacchāstrācāryāstu ācāryaiḥ svayaṃbhūriti miśrāḥ vibhveva cittaṃ pratiniyatapuruṣabhogyatvāt | puruṣabhedenānantaṃ ca | cittākāśaṃ cidākāśamākāśaṃ ca tṛtīyakaṃ dvābhyāṃ śūnyatamaṃ viddhi cidākāśaṃ varānane | iti smṛteḥ yathā cākāśasya vibhorapi ghaṭādyupādhikaṃ gamanaṃ tathāsyāpi vṛttyupādhikaṃ tat | vibhūnāmeva jīvacittānāṃ malinadarpaṇavadavidyākāmakarmovṛttaprakāśaśaktīnāṃ bāhyasattvāntaropaṣṭambhāt jñānādiheturekādaśendriyapañcaprāṇarūpaḥ parimāṇaviśeṣaḥ pradīpaśikhāvaddravyaṇo jāyate sāvṛttistāścavṛttayaśca saṃkocavi- kāśaśālinyaḥ svalpamahaccharīrabhedena saṃkocavikāsaśīlā bhavanti prākṛtalayaparyantaṃ cāvatiṣṭhante | tadupādhikaṃ ca gamanāgamanaṃ tadvṛttijanyavṛtīnāṃ ghaṭapaṭādyākārāṇāṃ jñānādiśabdavācyatā evaṃ ca cittaṃ kāryākāryyarūpeṇa dvividhamākāśavat yogināṃ yugapatsarvvavastujñānadarśanāccāsya vibhutvaṃ |
6.10.3
anyathā saṃnikarṣābhāvāt kathaṃ gṛheta yogajadharmesyāpi pratyāsattitvakalpane gauravāt tasmādyogajadharmeṇa tama ākhyapratibandhakanivṛttimātre kāraṇaṃ | yogino'pi pratyakṣaṃ saṃyogādipratyāsatyeva anantavāsanādhāratvācca vibhutvaṃ | ata eva vāsanānāṃ deśavyavadhānamanādṛtyaivoktaṃ yannibandha vāsanānāṃ sthitirbhāṣye uktā | sarvvathā ṇutvetu yugapatyañcendriyavṛtyanupapattiḥ yugapajjñānānutpattirmanaso liṅgamityanena ca sadā sarvvajñatvābhāva evamanaākhyakaraṇe liṅgatvenoktaḥ na tvekadā indriyadvayavṛttyabhāvaḥ hetvasiddheriti bodhyam nanu vṛtīnāṃ saṃkocavikāsayoḥ kiṃkāraṇamiti cet śṛṇu | dharmādharmerūpaṃ nimittakāraṇaṃ tayoḥ anāditvācca nānyonnyāśrayaḥ na caivaṃ śarīrādidharme stutidānādibhireva jñānasaṃbhave yogo vyarthaḥ bāhyādhyātmikabhedena nimittadvaividhyāt | tatra bāhyaṃ śarīrādisādhanāpekṣaṃ stutidānābhivādanādinindāraparasvādānādīni ca | ādhyātmikaṃ cittamātrādhīnaṃ śraddhāvīryyasmṛtisamādhiprajñārūpaṃ tadviparītamaśraddhādi ca taduktaṃ | ye cetemaitryādayo dhyāyināmapalasādhyatvenavihārāste bāhyasādhanānapekṣasvabhāvatvena niṣpāpaṃ prakṛṣṭaṃ dharmamupādayantīti tayorādhyātmikaṃ balavat | jñānavairāgyarūpatayā sarvvātiśāyitvāt | cittavarjaṃvinā daṇḍakāraṇyaṃ kaḥ śārīreṇa karmaṇāśūnyaṃ kuryyāt samudramagastyavadvāpibet daṇḍakarājakrodhena daṇḍakadeśaṃ saptadinavṛṣṭyā janaśūnyaṃ kṛtavān kaści- yogī | evaṃ ca yogajadharmavat bāhyadharmo na tathā cittavikāsakārīti na taddhyeyamiti bodhyam | idānīṃ mokṣopapattaye nādyasaṃkhyānāmapi vāsanānāmatyantocchedamāha |
6.11
tatra heturucyate dharmātsukhaṃ adharmādduḥkhaṃ sukhādrāgo duḥk͟hāt dveṣaḥ tataḥ prayatnastena prayatnena manasāvācākāyena vā ceṣṭamānaḥ paramanugṛhṇāti upahanti vā tataḥ punardharmādharmau sukhaduḥkhe rāgadveṣau iti ṣaḍaraṃdharmodharmasukhaduḥkharāgadveṣarūpāraṣaṭsahitaṃ pravṛttamidamavidyādaṇḍapreraṇena bhramitaṃ saṃsāracakraṃ jñānakarmavāsanāhetuḥ yathā kulālacakrasya daṇḍena preraṇe vegākhyaḥ saṃskāro bhavati tatastaṃ vināpi kiñcitkālaṃ svayameva bhramati tadvadeṣa bhramitaṃ saṃsāracakraṃ vāsanāhetuḥ | asya ca pratikṣaṇamāvarttamānasyāvidyānetrībhrāmikā saivasarvakleśānāṃ mūlakāraṇaṃ avidyākṣaye ca karmaṇāṃ satvepi cakrabhramaṇepi na vāsanodaya ityeṣā'vidyārūpo vāsanāyā hetuḥ phalaṃ tu yaṃ puruṣārthamuddiśya dharmādyutpannaṃ tadeva vāsanānāmapi phalaṃ karmavāsanayoranyonyasahakāritvāt | nanu phalena saha kathaṃkāraṇasya niyamarūpaḥ saṃgrahaḥ phalābhāvepi kāraṇasya satvāditi cenna apūrvasyāsato janmābhāvāt | evaṃ ca satkāryavādasvīkāreṇānāgatāvastha phalena tatsaṃbhavaḥ āśrayastu vāsanānāṃ sādhikāraṃ puruṣārthavanmanaḥ pralaye vāsanāsatvānurodhena tadāśrayamanaso nityatvamabhipretya adhikāramityuktaṃ | adhikārasamāptau tu manaso layena kvanirāśrayāvāsanāstiṣṭheran mano'vasthitaṃ ālambanaṃ tu yadabhimukhībhūtaṃ vastu yāṃ vasānāṃ vyanakti tasyāstadālambanaṃ mokṣakāle
tu kāminīrūpādīnāṃ rāgavāsanāvyañjakatvānnārambajatvaṃ evametairhetuphalāśrayālambanaiḥ saṃgṛhītā vyāptāḥ sarvāvāsanā aṃta eṣāmabhāve 'tyantocchede videhamuktitsamaye tadāśrayāṇāṃ tanniyatānāṃ vāsanānāmabhāvo'tyantoccheda iti tāsāmanāditve 'pi mokṣasaṃbhava ityarthaḥ | nanu satkāryavādrātkathaṃ vāsanānāmatyantocchedo'ta āha |
6.12
syādayaṃ doṣo yadi svarūpāpāyastāsāmucyeta kintvatyantātītatāmātramucyate yato'tīnāgataṃ vastu svarūpato'sti | nanu viruddhadharmāṇa kathānekadā sattā tatrāha adhvabhedāditi bhinnādhvakatvādavirodhaityarthaḥ vartamānalakṣaṇānāmeva virodha ekatretibhāvaḥ | tayoḥ svarūpānapāye kiṃ pramāṇamiti cet śṛṇu bhaviṣyadabhivyaktikamanāgataṃ anubhūtābhivyaktikamatītaṃ anubhūyamānābhivyaktikaṃ vartamānaṃ vyamaṃpyetatsvarūpaṃ sat yato yogināṃ pratyakṣajñānasya viṣayaḥ yadi cetatsvarūpato na syāt nedaṃnirviṣayaṃ jñānamudayatsyāt | śaśaśṛṅgādīnāṃ jñānādarśanāt na ca śuktirajatādi vadbuddhipariṇāmaviśeṣa evayogajadharmādijanyo'tītādisthale savikṣānaviṣayo'stviti cenna | yoginā pūrvānubhūtātītādeḥ kālāntare 'pi pratyabhijñāyamānatvāt vartamānavastūnāmapyevaṃ buddhimātratvaprasaṅgācca | asmadādīnāṃ tu saukṣmyādanupalambha upapannaḥ ghaṭo'tīta iti pratīti vannāstīti pratyayopyatītatādiviṣayakaḥ | kiṃ ca yadi bhogasādhanasyāpavargasādhanasya vā karmaṇaḥ phalamutpatsyamānaṃ nirūpākhyamasat tadā tena nimittena taduddeśena kuśalasya yogino 'nuṣṭhānaṃ na syāt anāgataṃ sadbhāt kṛtyayogī tadvartamānatvāpapattate | yathārjunaḥ kālātmake kṛṣṇaśarīre bhāvinaṃ bhīṣmādimṛtyuṃ dṛṣṭvā yuddhe pravṛttaḥ na caivaṃ kārakavyāpāro biphalaḥ sata
eva phalasya varttamānīkaraṇe vyāpārāt dṛṣṭaṃ ca tileṣu vidyamānasyaivatailasya tailikavyāpāreṇābhivyaktimātraṃ nāpūrvyojane kāraṇavyāpāraḥ śilā-yāmaṃkurotpādane'pi tadāpatteḥ na cevaṃ kāraṇasyāpi nityatvādatītakāraṇādapi kāryābhivyaktiḥ syāt | varttamānasyeva kāraṇasya kāryābhivyaktihetutvāt | na tvapūrvyotpādane hetutvaṃ śaśaśṛṅgāderapyutpatyāpatteḥ utpatteḥ prāk dvayorapi paramate tulyatvāt dharmo cānekadharmasvabhāvaḥ tasyaṃ ca te dharmā adhvabhedena pratyavasthitāḥ na ca virodhaḥ | abhivyaktirūpeṇa viśeṣeṇaiva dharmāṇāṃ virodho na svarūpata ityabhyupagamāt na hi yathā varttamānamabhivyaktimāpannaṃ dravyataḥ svakriyākāritve nāsti evamatītamanāgataṃ ca varttate kiṃ tarhi svenaiva bhāvivyaktikena rūpeṇānāgatamasti atītaṃ cānubhūtābhivyaktikena svarūpeṇāsti varttamāne hyaṃtvadhvanisvarūpavyaktiriti atītānāgatayoradhvanostasyā abhāvaḥ na caivamekādhvasamaye'parādhvabhāvāttathaiva satkāryahāniḥ ekasya cādhvano'bhiktisamayedvāvadhvānau dharmasamanvāgatau bhavata eveti nābhūtvābhāvastrayāṇāmadhvanāmityadoṣāt etaccopa pāditaṃ prāk | atha sadasatvavaidharmyeṇa kāryakāraṇayorvivekaṃ samyak jñānaviṣayamāha |
6.13
te 'mītradhvāno dharmāvarttamānāvyaktasvarūpāḥ atītānāgatāḥ sūkṣmātmānaḥ ṣaḍaviśeṣarūpāḥ sarvamidaṃmahadādighaṭapaṭāntaṃ dharmajātaṃ guṇānāṃ saṃniveśaviśeṣamātraṃ paramārthatastu guṇātmāna eva te dharmāḥ || guṇarūpeṇaiveṣāṃ sattvaṃ na tu svarūpeṇetyarthaḥ || taduktam guṇānāṃ paramaṃ rūpaṃ nadṛṣṭipathamṛcchati | yattu dṛṣṭipathaṃ prāptaṃ tanmāyevasutucchaka-
miti | paramaṃ pāramārthikaṃ nityamiti yāvat | māyaiva laukikamāyāvat kṣaṇabhaṅguraṃ | ataḥ sutacchakamatyantatucchamatyasāraṃ | sthirāṃśābhāvāt | atra suśabdena pariṇāmitayāguṇānāmapi tucchatvaṃ sūcitaṃ teṣāmapi pariṇāmitayā kūṭasthanityāpekṣayā tucchatvāt guṇakāryaṃ tu tatopi tuccham yadyapi māyāśabdo mithyāvastūnāṃ kāraṇemukhyaḥ māyyāntu prakṛtiṃ vidyāditi śruteḥ, viśvasya bījaṃ paramāsimāyeti smṛteśca, māyātatvaṃ ca mṛṣāvikāreṇa vyāmohakatvaṃ | tacca prakṛtāveva mukhyaṃ tathā 'pi kāryakāraṇābhedātkāryepi māyāśabda uktaḥ devīhyeṣāguṇamayī mamamāyāduratyayetyādivat | nanu sarvvavikārāṇāmanekaguṇarūpatve kathamekaṃ śabdatanmācamekaṃ cakṣurityādayo vyavahārā ityata āha |
6.14.1
paramārthato nānātvepi vyāvahārikena pariṇāmarūpeṇa pariṇāmasyaikatvādvastūnāṃ guṇānāmekatvavyavahāra ityarthaḥ dṛṣṭohi bahūnāmapyekaḥ pariṇāmo yathāhūmānikṣiptānāṃ gavāśvamahiṣamātaṅgānāmekolavaṇatvajātīyaḥ pariṇāmaḥ varttitailānalānāṃ ca pradīpa iti tathā hi prakhyā kriyāsthitiśīlānāṃ guṇānāṃ grahaṇātmakānāṃ sātvikāntaḥkaraṇarūpekarūpeṇa pariṇatānāṃ bāhyakaraṇabhāvena śrocendriyamekaḥ pariṇāmaḥ evamanyānyapi jñānendriyāṇyekaḥ pariṇāmaḥ tathāgrāhyātmakānāṃ tāmasāntaḥkaraṇarūpeṇa pariṇatānāṃ śabdatanmātrādirūpa ekaḥ pariṇāmaḥ sa śabdaḥśabdatanmātrarūpaṃ dravyaṃ viṣaye| nāma jaḍaḥdevādiśrocendriyaviṣayaśceti evaṃ rājasāntaḥkaraṇarūpeṇa pariṇatānāṃ guṇānāmekaḥ pariṇāme vāgādīndriyaṃ | teṣāmeva śabdatanmātrādīnāṃ mūrttyākāṭhinyena sajātīyāni dravyāṇāmekaḥ pariṇāmaḥ pṛthivīparamā- kṣusthūlapṛthivyāḥ sūkṣmāvasthoṃ'śaḥ pañcatanmātrāvayavakaḥ guṇānāmaṇutve'pi teṣu pṛthivītvādyabhāvena na pṛthivyādyaṇuvyavahāraḥ teṣāṃ ca paramāṇūnāmekaikaḥ pariṇāmaḥ pṛthivī gaurvṛkṣaḥ parvata ityeṣa mādiḥ | evaṃ bhūtāntareṣvapi snehoṣṇapraṇāmitvāvakāśadānasamaniyatajalatvatejastvavāyutvākāśatvajātīyāni tanmātrāṇyupādāya sāmānyaṃ sajātīyānāmanekeṣāṃ dharmabhūtamakavikārārambha upapādanīyaḥ | taca tattajjātīyārambhakāḥ paramāṇava| bhinnā eva tadanugama eva tatra tattajjātivyavahārabhāgabhāk | evaṃ kriyādyupādānabhūtā api rajaśrāṃdyaśābhinnābhinnā eva tadanugamādeva tattatkriyātvādivyavahāraḥ | ta eva ca tattadvyaktayaḥ | ata eva vyaktabhedāvyaktaya eva jātiriti vadanti |
6.14.2
ta eva pṛthivījalādivyaktirūpāḥ | evaṃ pṛthivyādi vikārāṇāṃ sāmānyabhūtāḥ paramāṇava eva teṣāṃvyaktibhūtāanugatatvācca ghaṭatvādisārirūpā api te | atredamavadheyaṃ śabdādīnāṃ mūrtisamānajātīyānāmiti bhāṣyoktestanmātrapañcakekāṭhinyasnehādivyaṃgyā pṛthivītvādisārirūpā vyaktayaḥ santi tatra pṛthivījātīyaiḥ śabdādigandhāntapañcatanmātraiḥ pṛthivyaṇava ārabhyante teṣāñca mahāpṛthivyādiḥ pariṇāmaḥ tasyāṃ pañcaguṇopalambhāt || evaṃ jalajātīyaiḥ śabdādirasaparyantaiścatustanmātrairjalaparamāṇavastebhyo mahājalādiḥ evaṃ tejo jātīyaiḥ śabdādirūpāṃ tantritanmātraistejo'ṇavastairmahātejaścādiḥ evaṃ vāyujātīyābhyāṃ śabdasparśatanmātrābhyāṃnāvāyvaṇavastebhyo mahāvāyvādiḥ evamākāśajātīyācchabdatanmātrādahaṅkārasahakṛtādākāśāṇavastebhyomahākāśādiḥ evaṃ ca paramāṇūtpatyanantaraṃ tebhya evākāśādikrameṇa pañcamahābhūtotpattiriti bodhyam | sarveṣa tanmātrestattadbhūtotpādane'haṃkārasya sahakāritvaṃ bodhyaṃ smṛtibalāt | yattu vijñānavādinaḥ kāryakāraṇarūpaṃ sarva vastuvasat cittakalpitamātraṃ svapnavat bāhyavastuno hi prātītityevasattāparamārthatoguṇā vā tatpariṇāmo vā atītādikaṃ vā na kiṃ cidasti | yathā rathādayaḥ svapne bhānti naiva tu saṃti te || tathā jāyadavasthāyāṃ bhūtāni ca na santive iti smṛteḥ || na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ || na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthateti śruteśca | kiṃ ca svapnādau jñānaṃ viṣayabhūtārthe vinobhayavādisiddhaṃ artheścānubhavaviṣayatvaṃ vinā śaśaśṛṅgādiḥ parairapi na svīkriyate |
6.14.3
kiṃ ca jñānābhāvakāle ubhayavādi siddhortho nāsti ata ubhasiddhena jñānenaiva svapnādivatsarvavyavahāropapattau jñānātiriktā rthakalpane gaurathamiti bāhyaṃ vastvapanhūvate kiṃ ca yadvedyate yena vedanena tattato na bhidyate yathājñānasyātmāvedyante ca bhūtabhautikānītiviruddhavyāptopalabdhiḥ niṣedhyabhedaviruddhenābhedena vyāptaṃ vedyatvaṃ dṛśyamānaṃ svavyāpakamabhedamavasthāpayattadviruddhaṃ bhedaṃ pratikṣipati tathābhedena niyatasahopalambhantattato na bhidyate yathaikasmāccandrāt dvitīyaścandraḥ niyatasahopalaṃbhaścārthejñāneneti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ niṣedhyabhedavyāpakāniyamaviruddho'niyamo niyamamāvarttayaṃ stadvyāptaṃ bhedaṃ prati kṣipati bhedapratītiśca kalpitabhedaviṣayā vikalparūpaiveti tanna | teṣāṃ svamāhātmyena saṃnikarṣādinopasthitaṃ na tu doṣādinā svapnavadatyantabādhādarśanāt vastusvarūpaṃ gṛhītvāpi apramāṇavikalpātmakasvamanjñānadṛṣṭāntabalenāpalapatāṃ śraddheyavacanatvābhāvāt | teṣāṃ jñānasya bhramatvena tadvākyasya yathārthavākyārthajñānājanyatvenāśraddheyatvāt sahopalambhaniyamavedyatvarūpau hetū anekāntiko tathā hi | vastuni sthūlatvaṃ bāhyatvaṃ ca na te jñānagate | nānādeśavyāpitvaṃ ca sthaulyaṃ vicchinnadeśatā ca bāhyatvaṃ na caikasyemau viruddhadharmo na ca vijñānabhedaḥ yugapat vijñānadvayābhāvāt | na ca vikalpaḥ viśadapratibhāsāt alīkatve vijñānasyāpi tattvāpattiḥ vedyatvena vittānābhedāt | tasmānna vedyatvamabhedavyāptaṃ evaṃ sahopalambhaniyamo bhedepi ghaṭapaṭayordṛṣṭaḥ vanamityādipratyayeceti dik | itopi tanmatamasaṅgatamityāha |
6.15
ekameva viṣaye cittāntaraviyogena cittāntarālambanatvadarśanāttayościttārthayoḥ pṛthageva paṃthāḥ svarūpabhedonnayanavartma ekānekatvarūpamityarthaḥ kṣaṇikavijñānameva pareṣāṃ cittamiti cittādvedeneva vijñānabhedo'rtheṣu siddha iti bhāvaḥ | tathā hi bahucittāvālambanībhūtamekaṃ vastu sādhāraṇatvena pratyabhijñayā siddhaṃ tacca naikapuruṣīyacittātmakaṃ nāpyamekapuruṣīyacittātmakaṃ api, tu svapratiṣṭhaṃ cittātirekeṇa svātantryeṇaiva sthitaṃ kutaḥ vastu sāmye cittabhedāt | puruṣabhedenekasminneva yoṣidvastuni dharmarūpanimittātsukhavatī stryākāravṛttirbhavati adharmarūpanimittācca tathaiva duḥkhavatī sā avidyānimittena tathaiva mohavatī sā samyagdarśanena ca tathaiva mādhyasthyavatītyataḥ kasya puruṣasya cittena kalpitaṃ abhinnaṃ syānnakasyāpīti naikacittātmakatvasambhavaḥ yā tvayā dṛśyate saiva mayāpīti pratyabhijñānācca | kiṃ cānyacittaparikalpitenārthenānyacittoparāgāsambhavaḥ parasvapnasya pareṇājñānāt | etenānekacittaparikalpitatvamapi nirastaṃ bahubhirekasvapnādarśanāt | tasmāt grāhyagrahaṇarūpayorvastu jñānayorbhedena vaidharmyeṇa bhinnayorvibhaktaeva paṃthānānayoḥ saṃkaragandhopīti bodhyam | nanu cittātiriktāthavādināmarthasya sthiratvānnarantarameva kathaṃ jñānaṃ na bhavati kathaṃ vā eka evārthaḥ sukhādibhedabhinnāsu vṛttiṣu hetuḥ syāt | na hyekasyātkāraṇātkāryabhedo
ghaṭata iti cenna | sāṃkhyamate sarvasya vastunaḥ sukhaduḥkhamohātmakatriguṇātvena cittasya calasvabhāvatvena ca dharmādinimittasāpekṣatvena ca vastusambandhasya kādācitkatvena coktadoṣadvayābhāvāt dharmādinimittānurūpasukhādyātmakapratyayaṃ prati sukhādyātmakatvenaiva vastunehetutayā kāraṇatāvacchedakabhedācca | kecittu jñānādvinneopi jñānasaṅgūraivārthaḥ bhogyatvātsukhādivat atra sukhaṃ dṛṣṭāntastanmatenaiva asmanmate sukhasyāpi viṣaye sthiratvāt rāgadveṣādikaṃ tūbhayasiddho dṛṣṭāntaḥ anyadāsatve mānābhāvād iti tanna | evamanumānena pūrvottarakṣaṇeṣu vastusvarūpasyevāpalāpena tasya puruṣāntarasādhāraṇyānāpatyāya tvayā dṛṣṭaṃ taddevamayeti pratyabhijñānupapatteḥ kiṃ ca |
6.16
vṛttyākhyajñānātiriktaṃ teṣāṃ cittaṃ nāstīti tadekāca cittaṃ tattatraṃ tanniyataṃ evaṃ ca vastu ekajñānaniyataṃ neti pratijñā | taddhityādirhetuḥ yadi ekajñānaniyataṃ cedvastu syāt tadā taccitte viṣayāntarasaṃcāriṇi niruddhe vā tadvastu asvarūpameva tatsyāt tenāparāmṣṭatvādanyasyāviṣayatvācca | evaṃ ca kenāpyagṛhītasvabhāvatvarūpamapramāṇakaṃ kiṃ tatsyāt cittāpāye kucavilīyeta na kutracit | yadi cittakāraṇe vilīyeta ityucyate tadā ghaṭādirūpārthānāṃ lāghavāccittābhedāpattau vijñānavādimata eva praveśaḥ yadi mṛdādiṣu ucyeta vināśakāraṇatvena dṛṣṭasya mudgarapātāderabhāvena tadvastunāśānupapattiḥ evamapi nāṣṭāṅgīkāre punaścittena samakālamāvirbhavatkuta utpadyeta | kāraṇatvena kuptasyābhāvāt | na ca tajjñānakāraṇameva tatkāraṇaṃ | cāśāmodakepi tṛptiprasaṅgāt kiṃ cāsyārthasya śarīrarūpasyāpratīyamānāḥ pṛṣṭhādyaṃśāste-
pyaprāmāṇikatvādasataḥsyuḥ evaṃ ca pṛṣṭhādyabhāvādudaraṃpratīyamānamapi na satyatayā gṛhyeta | udarasya pṛṣṭhādivyāptatayā pṛṣṭhādyabhāvenodarābhāvasiddheḥ tasmātsvatantrorthaḥ sarvapuruṣasādhāraṇaḥ svatantrāṇi ca cittāni pratipuruṣaṃ pravarttate | tayoḥ sambandhādupalabdhiḥ puruṣasya bhogaḥ viyogāccānupalabdhirmokṣa iti dik |
idānīṃ cittātmanorvivekaprakāramāha |
yathendriyāṇi śabdādayaśca dṛśyatvānna svaprakāśāni tathā manopi jñeyaṃ yadvipariṇāmitayā nīlādivadanubhavavyāpyaṃ na tatsvābhāsaṃ śrātmani vṛttivirodhāt | na hi tadeva kriyā ca kārakaṃ ca na hi pākaḥ pacyate chidā vā chidyate puruṣastu nānubhavakarmetyataḥ svaprakāśa eva aparādhīnaprakāśatevāsya svayaṃprakāśatā nānubhavakarmatetimiśrāḥ | anye tu cittaṃ svagocaravṛtyabhāvakāle na svaprakāśaṃ dṛśyatvāt indriyaśabdādivaditi prayogaḥ evaṃ ca svagocaravṛtyabhāvakāle cittabhānātheṃ puruṣasiddhiḥ vṛttibhānātheṃ niyamena vṛttikalpane cānavasthā | puruṣesvajñeyatāyā uktatvena tatra vyabhicāravāraṇāya kāle ityantaṃ kartṛkarmavirodhe vipakṣe bādhakastarkaḥ kartṛkarmavirodhe ca svasmin svasaṃyogādyanupapattistarkaḥ | na caivaṃ puruṣasya jñeyatve kartṛkarmavirodhaḥ cet na pratibimbitabuddhivṛttivyāpyatvarūpasyaiva jñeyatvasya paṭādivattatra satvāt tatra buddhivṛtyārūḍharūpo dṛśyodarpaṇa rūḍhamukhavat kevalastu draṣṭeti prakārabhedānnatadvirodhaḥ prakārabhedepi vastutaḥ svaprakāśatvamastyeva | etenātmādṛśya eva na puruṣagocarastu vyavahāraḥ svarūpasattaiva puruṣeṇa prakāśagocaravyavahāre prakāśānapekṣārdarśanād iti cintyam | cittavṛttāvapyetraṃ parairadṛśyatāyāḥ suvacatayā cittātiriktapuruṣasiddhyanupapatteḥ vṛttigocaravyavahārasyāpi svarūpasatyā vṛtyaiva vaktuṃ śakyatvāt | tasyāpi satvarūpatayā prakāśatvāt | paroktāgnidṛṣṭāntopyasiddhaḥ yadyagniḥ pūrvatamasā pihitaḥ paścādātmānaṃ prakāśayatīti kvacid dṛṣṭaṃ
syāttadā 'gneḥ svaprakāśayatvaṃ puruṣasyeṣa sidhyet tadeva tu nāsti | yadyapi muktopi prakāśarūpa eva sarvadā tamastu buddhivṛtterevapratibandhakaṃ tathāpi buddhivṛttyākhyakaraṇābhāvakāle svamaviṣayīkṛtya tadākhyākaraṇakāle karotītyagnito viśeṣāt ataḥ prakāśarūpatādisāmyepi puruṣaḥ svaprakāśayo nāgniḥ kiṃ ca prakāśyatvavyavahāraḥ prakāśyaprakāśasaṃyoge dṛṣṭaḥ na ca svarūpamātre saṃyogaḥ saṃyogo'tha pratibimbasādhāraṇaḥ sambandhaḥ agneḥ svaprakāśatvaṃ tu prakāśāntaranerapekṣeṇa | agnidṛṣṭāntena cedṛśameva svaprakāśatvaṃ śāstreṣūcyate cittādvivekāya cittasya hi prakāśaḥ puruṣopādhika eva ayaso dagdhṛtvavat avedyatve satyaparokṣayogyatvaṃ svaprakāśatvaṃ puruṣe iti vedāntabhāṣyakṛtaḥ teṣāṃ draṣṭavyaityādi, śrutīnāṃ kāgatiḥ vedanasya vyavahārapratisāmānādhikaraṇyena hetutvasya klṛptasya kāgatiriti vadanti | kiṃ ca svābhāsaṃ cittamityasya kasyāpyagrāhyamityevārthaḥ yathā svānmapratiṣṭhamākāśamityasyāparapratiṣṭhamiti evaṃ ca vṛttirūpasvabuddhipracārasya saṃvedanākruddhohaṃ bhītohamamucamerāgo mucamekrodha iti prāṇināṃ vyavahāro dṛśyate sa svabuddhyagrahaṇena syāt ato buddhergrāhyatvamāvaśyakaṃ | nanūktapratyaye'hamiti puruṣasyāpi bhānāttasyāpi svābhāsatvaṃ na syāditi cenna agrāhyatvarūpasvābhāsatvasya puruṣepyanaṅgīkārād iti dik | cittasya svābhāsatāmate tanmatamālambyeṣa dūṣaṇamāha-
6.17
cittasya kālabhedena jñātamajñātaṃ ca vastu arthajñāne arthākāratārūpoparagāsāpekṣatvāt evaṃ ca jñātājñātaviṣayatvāccittaṃ pariṇāmi na cārthakāratātiriktaṃ buddherjñānaṃ kiṃ yacca tasyāpekṣocyata iti vācyaṃ bhūtaprakāśadyatsuṣuptyādivyāvṛttasya satvagataprakāśasya sattvena tasyaivā kārāvacchinnasya buddhidharmajñānatvāt | tathā hi | ayaskāntamaṇivat kriyā eva viṣayāḥ ayovat kriyāśīlaṃ cittaṃ svamahimnā''kṛṣya svasminsambadhyasvākāreṇa tatpariṇāmenoparañjayanti ataḥ yena viṣayeṇoparaktaṃ yaccittaṃ sa tasya viṣayo jñātaḥ ato jñātājñātavastukatvānupapatyā cittasyoparāgākhyapariṇāmavattvaṃ siddhaṃ puruṣādvaidharmyaṃ ete nārthasya svatantratve jaḍatvānna kadācitprakāśaḥ syāt | na cendriyādyādheyo jaḍasvabhāvasyārthasya dharmagrāhakadyādiḥ prakāśaḥ tattvenīlatvādivatsarvapuruṣasādhāraṇatvāpattau ekasya śāstrārthajñatve sarveṣāṃ vidvattvāpatteḥ atītānāgatayorvarttamānadharmavattvāsambhavācceti nirastam arthoparaktacittapratibimbena citerarthānubhavāt yadyapi jaḍatvāccittasya na jñānaṃ cetanyasyaiva jñānatvāt | tacca pauruṣeyameva sattvasya prakāśyarūpatā tu puruṣapratibimbagrahaṇakṣamanermalyameva tathā pi taptaprāyaḥ piṇḍavadvyavahārato
buddhisattvaprakāśopi jñānaśabdenoktaḥ ghaṭādayastu puruṣasya na sākṣādviṣayāḥ kiṃ tu cittameva tadviṣayo'tona puruṣasya jñātājñātaviṣayatvamityāha-
6.18
tatprabhościttasākṣiṇaḥ puruṣasya viṣayabhūtāścittavṛttayaḥ sadā jñātāḥ puruṣasyāpariṇāmāt pariṇāmitve hi puruṣasya kadācidādhya yatyācittavṛttyajñāne'haṃsukhī na vā duḥkhī na vā icchāmi navetyādisaṃśayaḥ syāt ṛte| vṛtterajñātasatābhāvātpuruṣo pariṇāmī | kiṃ ca pariṇāmitve puruṣīyajñānādilakṣaṇadharmasya mokṣenāśāpattau vyapadeoṣasya dāridrvanmokṣasyāpuruṣārthāpattiḥ tathā hi yadi cittavattatprabhuḥ pariṇāmeta tadā tasya puruṣasya viṣayabhūtāścittavṛttayaḥ śabdādiviṣayavat jñātājñātāḥ syuḥ sadā jñātatvaṃ tu manovṛttīnāṃ svaprabhoḥ puruṣasyāpariṇāmitvamanumāpayatīti |
nanu sarvasambaddhatvāviśeṣepi cittameva puruṣasya viṣaya ityatra kiṃ mānamiti cet śṛṇu | arthākārataiva viṣayaviṣayibhāvo na tu saṃyogamātraṃ atīndriyeṣu saṃyogasatvepi cittaviṣayatvābhāvāt | puruṣe vārthyākāratāpratibimbarūpeṇaiva svato'pariṇāmitvāt | ataḥpuruṣe tibimbanasāmarthyaṃ vṛttimaccittasyaiva phalavalāt yathā jalādau pratibimbanasāmarthyaṃ rūpavatsthūladravyasyaiva | śabdādīnāṃ tu cittārūḍhānāmeva puruṣeṇa bhānaṃ | arthe viṣayatvaṃ tu puruṣavṛttipratibimbaniṣṭhatattadākāratānirūpakatvameva | tadeva ca tattadvastuniṣṭhaṃ viśeṣyatādiśabdervyavahriyate iti | athehaṃ tattvaṃ ajñānasya cittadharmatayā tatkāryyadharmādikaṃ tatkāryaṃ cecchāsukhādikaṃ sarvaṃ cittasyeva sāmānādhikaraṇyapra-
tyāsato lāghavāt | na nu cittameva viṣayavatsvasyāpi prakāśakamastu kṛtaṃ puruṣeṇa | agnivat | agnicittasādhāraṇaprakāśatvamakhaṇḍeopādhiriti bauddhāśaṃkāyāmāha-
6.20
ekasminnutpattikṣaṇa eva svaparāvadhāraṇaṃ na yuktaṃ pūrvaṃ sata eva pratyakṣagocaratvāt svasya ca prāgasatvādityarthaḥ na ca yotpatyānantaraṃ grahaṇamastu kṣaṇikavādinā yā vastuna utpattiḥ saiva tasya
kriyākāye saiva ca tasyākartrādikārakamityabhyupagamāt | tanmate hi sarva vastu utpattimātraphalaṃ nirhetukaṃ ca svayameva bhavati | nanu svābhāsaśabdena svasantānagrāhyatvamucyate evaṃ ca svarasena vināśasvābhāvyena niruddhaṃ naṣṭamapi cittaṃ uttarotpannena cittāntareṇa grāhyamityāśaṅkāyāmāha |
6.21
vṛttirūpacittaṃ vṛttirūpacittāntareṇa cet gṛhyate sā vṛttirviṣa yāvṛttiścena gṛhīta anyayeti cedatiprasaṅgo'navasthārūpaḥ na ca sarvameva cittaṃ grahītavyamiti niyamābhāvānnavyavasthā evamapyanantavṛttigocarānantavṛttikalpanāgauravamevātiprasaṅgaḥ asmābhilāghavena sakalavai vṛttigocaraikajñānakalpanāt | etena vaiśeṣikāṇāmuttarottarajñānena pūrvapūrvajñānagrahaṇakalpanā parāstā | gauravāt | smṛtisaṅkaraśceti buddhibuddheriti śeṣaḥ tathā hi yāvanto buddhibuddhīnāmanubhavāstāvaṃtyaḥ smṛtayaḥ syuḥ viṣayānubhavajñānajñānadhārājāteti viṣayasmṛtikālepi anantānāṃ taj jñānānāṃ ghaṭo mayā jñāto ghaṭajñānaṃ jñātaṃ tajjñānaṃ ca jñātamityevamanantākārā ekadā smṛtiḥ prāpnoti soyaṃ smṛtisaṅkara tatsaṃkare ca ghaṭo mayā jñāta ityekamātrākārasmṛtyanubhavo na syāt | kiṃ caivaṃ buddhipratisaṃvedipuruṣāpalāpināṃ nāstikānāṃ bandhamokṣadharmādharmavyavasthādikaṃ sarvaṃ vyākulameva kiṃ ca teṣāṃ madhye vijñānavādinaḥ kṣaṇikavijñānarūpaṃ cittamātraṃ bhoktṛtvena parikalpya tasyaiva mokṣaṃ vadanti | astisattvaviśeṣo ya etānsāṃsārikānyaṅgaskandhānhitvānyān prati saṃdadhātītyādinā svagranthena tatta eva svābhyupagamāt
cittasthairyopatyā casyantoti nyāyaviruddhāste pañcaskandhāśca vijñāna vedanāsaṃjñārūpaṃ saṃskārākhyāścittasyaiva saṃskārabhedā na tu cittādvinnāstatra vijñānaviṣayānubhavovedanā duḥsakhasaṃjñā rūpe nāmarūpe śabdārthoṣitibodhat saṃskāro vāsanā | evamatrānyeṣāmapi sukhādīnāṃ praveśa ityakhilaṃ vastu cittameveti tanmataṃ tathānye śūnya vādinaḥ skandhāna mahāvedākhyaverāgyāyā punarjanmarūpānutpādāya praśāntasya jīvanmuktasya gurorantike brahmacarya brahmābhyāsaṃ sākṣātkāraparyantaṃ kariṣyāma ityuktā śiṣyatāmāpannā nāstikagurūpadeśātsatvasyāhaṃ śabdārthasya sattāmapalapanti te śūnya vādino bhavantīti te pinyāyaviruddhoḥ svābhyupagamavirodhāt bhoktuḥ satvasyāpalāpenāhaṃ śabdārthasya mokṣasya brahmacaryādīnāṃ cāsattāsvīkārāt uddeśyavismṛteḥ | sāṃkhyayogādayastu prakṛṣṭāvādāḥ prakṛṣṭāni śāstrāṇi svaśabdenāhaṃ svamātmetyādiśabdajātena bhoktṛtayā cittasya svāminaṃ puruṣamupagacchantīti na teṣāṃ kaściddoṣaḥ | nanu cittasya tadākārapariṇāmena viṣayagrahaṇaṃ dṛṣṭaṃ puruṣasya tu pariṇāmābhāvātkathaṃ cittajñātṛtvamata āha |
6.22
apratisañcārāyā api citeḥ svīyabuddhidarśanaṃ buddhivṛtyā kārāpatyeva bhavati ityarthaḥ jñātuḥ sañcāro na sākṣādeva jñāne hetuḥ kiṃ tvarthākāratāhetusannikarṣadvārā anyathā svapnādo manaḥ sañcārābhāvenārthabhānāyogaḥ ataḥ vibhutvena sarvatra sannikṛṣṭasyātmanaḥ sañcāro nāpekṣyate āpāttigrahaṇaṃ ca puruṣasya pāramārthikā kārapratiṣedhārtha yathā hi viṣayāsannikarṣakāle pi svapnādo tadbhānāyāgatyā cittasya
tadākāraḥ pariṇāma iṣyate nevaṃ puruṣasya cittavṛttyabhāvepi tadbhānaṃ bhavati yena puruṣepi vṛttyākāraḥ pariṇāma iṣyeta kiṃ tu sannikṛṣṭataya lohityasyeva cittavṛtteḥ pratibimbanameva lāghavādikyate ubhayathākārākhyāpariṇāmakalpane gauravāt | sphaṭikadarpaṇādeḥ svapratibimbitavastuprakāśakatvasya siddhatvācca | evaṃ ca vṛttipratibimbanameva vṛttyākārāpattiḥ tathā hi bhoktṛśaktiścitirapariṇāminīti asañcārā ataścittasyeva na puruṣasya jñānasambhavaḥ sā ca vṛttirūpe pariṇāminyarthe pratibimbarūpeṇāsañcāriteva satī tadvṛttiṃ cetanavatkaroti na cāvivekādevedṛśī buddhivṛttiḥ avivekasyaiṣa tanmūlakatvāt doṣāntaḥ rābhāvāt cetanabhānārthaṃ ca vṛttau tatpratibimbaḥ kalpyate ghaṭamahaṃ jānāmīti buddhyārūḍhatayeva śabdādiśvadātmano bhānāt kevalapuruṣagrāhikā tu itarākārarahitāpratibimbaviśiṣṭā tadvṛttiḥ idameva pratibimbabuddheśricchāyāpattirityucyate buddherarthākāratāvadātmākāratetyapyucyate tasyā vṛtteḥ prāptacetanyapratibimbarūpāyā anukāramāṣatayā tatpratibimbadhāratāmātreṇa citestadvṛttijñānarūpaṇa vṛttibuddhitṛpraviśiṣṭevetyucyate mithyāstu viṣayākārabuddheḥ | citeḥ pratibimbena tasya pratibimbasya tadākāratvāpattiryathā jalapratibimbitaṃ candrasyācalāderapicalatvādi evaṃ ca vināpi citivyāpāraṃ upasaṃkrāntacitpratibiṃbaṃ cittaṃ svagatayā kriyayā kriyāvatīmapi citiṃ kriyāvatīmivāsaṅgatāmapi saṅgatāmivābhāsayati | svayaṃ ca bhogyabhāvamāsādayadabhoktrīmapi bhoktṛbhāvamāpādayati vṛttau caitanyapratibimbameva puruṣasya vṛttirityāhuḥ taduktaṃ |
asyārthaḥ yasyāṃ guhāyāṃ guhyaṃ śāśvataṃ brahmāṃśāṃśyabhedāṃdātyasamānyaṃ nihitaṃ saṃguptamityucyate sā guhā na pātālādi kiṃ tu brahmakṛtyaviśiṣṭāṃ buddhivṛttimeva kavayaḥ paṇḍitā paśyanti adhiṣṭhitṛtyā ca parasparapratibimbanenobhayoraviviṣayākāratvāccetanatvāccāte| vivicya grahaṇāyogyatayā vasthitirevātmanaḥ saṅgopanaṃ buddhivilitātparye ādityapurāṇepi | nityaḥ sarvagatohyātmā buddhisannidhimattayā | yathā yathā bhavedbuddhirātmātadvadiheṣyata iti | nanvemapi śabdādisaṃvedanaṃ citeḥkathaṃ teṣāmapi citau pratibimbanasāmarthye sarvadā sarvārthabhānaprasaṅgaḥ kiṃ ca citeḥ svasaṃvedanacittavatpuruṣeṣyuktānavasthā samānā | kiṃ ca buddhipuruṣayorvedyavetṝbhāvo pyanupapanno'ta āha |
6.23
sarve grahītṛgrahaṇagrāhyāḥ puruṣasyārthā bhogyā yasminnitisarvārthaṃ īdṛśaṃ cittaṃ yato draṣṭṛdṛśyobhayākāraṃ bāghakaṃbinā sannikṛṣṭavastvākāratāsvābhāvyasya citesarvasiddhatvāt evaṃ ca buddhisaṃvedanameṣa buddhisthasya śabdādeḥ puruṣasya ca saṃvedanaṃ | yadviśabdādipuruṣobhayākārābuddhivṛttiḥ puruṣe pratibimbitābhāsate idameva śabdāde : puruṣasya ca dṛśyatvaṃ buddherdṛśyatvavat ato na puruṣadarśanāthe draṣṭrantarāpekṣā nāpi kartṛkarmavirodhaḥ antaḥkaraṇasya dvāratvāt | tathā hi manomantavye noparaktaṃ tadākāraṃ svayaṃ ca svena ca rūpeṇoparaktaṃ tatpuruṣasya viṣayatvāt viṣayiṇā puruṣeṇa svīyacetanyalakṣaṇavṛttiviśiṣṭena ca sambaddhasannikarṣasya grahaṇahetutvāt buddhivṛttau ca puruṣasyāsaṅgasya prativi-
mbātiriktasannikarṣāsambhavāt ghaṭamahaṃjānāmīti jñānānubhavāt tadetaccittameva ubhayoparaktaṃ śabdādiviṣayarūpeṇa viṣayipuruṣarūpeṇa canirbhāsate sākṣiṇi pratibimbitaṃ cetanācetanarūṣāpannatayāt | yathā sphaṭikamaṇiḥ pārśvadvayasthayorjavendranīlayoḥ pratibimbanātsvīyarūpeṇa sahatrirūpaiva evaṃ cittaviṣayātmaneḥ pratibimbanāt grahītṛgrahaṇagrāhyātmakarūpatrayavadiva bhavati ataḥ sarvārthaṃ cittameva anyeṣāṃ sannikarṣasatvepyākāragrahaṇasāmarthyābhāvāt atra sphaṭikadṛṣṭāntośena | svagrāhyānurodhena buddherarthākārapariṇāmasyaivāṅgīkārāt | sphaṭike tu pratibimbamātraṃ ntattadvastusannikarṣādinā tattadrūpatāmātrāṃśe sphaṭikasya dṛṣṭāntatā tadanena cittasārūpyeṇa bhrāntāḥ kecittadeva cetanamiti pratipannāvaiśeṣikādayo bāhyāśca apare vijñānavādinaḥ cittasya cetsarvarūpatāṅgīkṛtātarhyalaṃ puruṣeṇa bāhyārthena vā anādivāsanāvaśātsvata eva cittasyānantapariṇāmasambhavāt | dugdhasya dadhirūpatāvat iti tanna| bhramādisthale jñeyārthe cittamātratāyā asmābhirabhyupagamepi samādhiprajñāyāṃ prajñeyorthaścitte pratibimbitoyo'nubhūyate sa tasya cittasyālambanībhūtatvāccittādanyo'vaśyaṃvācyaḥ tasya cittākāramātratve prajñayaiva prajñākāraḥ kathaṃ gṛhyeta kartṛkarmavirodhāt puruṣasyānaṅgīkārāt | evaṃ jñānātiriktārthasiddhau prajñārūpasya prajñāgrāhyatvābhāvādeva prajñāyāṃ pratibimbarūpeṇa jātoryo'jñānākāro yena gṛhyate sa puruṣa ityapi siddhaṃ | na ca svapragṛhītveva svasya rūpaṃ prajñā gṛhṇātu ākāśāyahyeṣi śabdavaditi vācyaṃ śabdavatkevalākārāgrahaṇāt ayaṃ ghaṭa iti jñānamabhūdityādipeṇarūpapādivaddharmipuraskāreṇaivākārānubhavāt na tatsvābhāsamiti sūtreṇa cittasya cittagrāhyatvaṃ nirākṛtaṃ atra tu cittākārasya
yattagrāhyatvaṃ nirākriyate bhāṣyakṛtā iti viśeṣaḥ evaṃ ca grahītṛgrahaṇagrāhyarūpaṃ tritayaṃ parasparavijātīyatayā vivecayanti te samyagdarśana staireva labdhaḥ puruṣo'nye bhrāntāḥ | itopi cittātiriktaḥ puruṣa ityāha |
6.24
taccittamasaṃkhyeyābhirvāsanābhiścitrīkṛtamapi parasya sukhādisākṣātkārarūpabhogavivekasākṣātkārarūpāpavargārthe na svārthe saṃhatyakāritvāt gṛhavat saṃhatyakāritvamitarasāhāyyenāthaikriyākāritvaṃ tādṛśānāṃ ca padārthānāṃ loke parārthatvaṃ dṛṣṭaṃ na svarthatvamapi gṛhādikamapi śayanādikāryamāstaraṇaśarīrādisāhāyyeneva karotīti saṃhatyakāripuruṣastu nityacaitanyarūpatayā caitanyārthenānyamapekṣate anyā cārthakriyā puruṣasya nāstīti na saṃhatyakārī cittaṃ karaṇādisāpekṣatvāttathā | yataḥ sukhacittaṃ na cittasyasukhabhogārtha tathā tattvajñānacittarūpamapavargacittamapi na cittasyāpavargārthe bhogāpavargayorapi kāryatayā sārthaṃkatvaniyamenānavasthāprasaṅgāt yatkāryaṃ tatsārthakamiti sarvasaṃmataṃścittasyaitadubhayamapi parārthe puruṣasya bhogāpavargau svarūpacaitanyarūpatayā na kāryāviti nānavasthā puruṣārthatvavādināṃ pakṣebhogenāpavargeṇa cārthavān sa puruṣa eva paro na tu yatkiāñcatsvottarotpannakṣaṇikacittādikaṃ vaināśikābhimataṃ tasya sarvasya saṃhatyakāritvena parārthatvāt kūṭasthanityaḥ puruṣastu na saṃhatyakārītyuktamiti dik | atha vivekajñānajamādyaṃ mokṣamāha |
6.25
tathātmabhāvanā sakāraṇocyate yathā pravṛṣitṛṇāṃ kurasyodbhedena tadbījasattānamīyate tathā mokṣamārgaśravaṇena yasya romarhaṣāśrupātaḥ dṛśyete tathāpi puruṣe ātmabhāvajijñāsādārā 'pavargajanakakarmajanyaṃ viśeṣadarśanabījamastītyanumīyate yataḥtasyaihikasādhananirapekṣā svābhāvikī kohamāsaṃ kiṃ narādirūpaāsaṃ kathaṃ vā saṃsukhī vā duḥkhī vā kiṃ svididaṃ vartamānamapi me rūpaṃ deho vā mana ādivo kathaṃ svididaṃ kena pāpena puṇyena vā tiṣṭhati ko bhaviṣyāmi kathaṃ bhaviṣyāmi ityevaṃ rūpā ātmabhāvabhāvanā yathoktakarmakaraṇikāpravartate raihikaprārambhaṇīyatādṛśasatkarmaśūnyasya doṣātpūrvapakṣe dehādyātmatāyāṃ ruciḥ śraddhā niścayo bhavati aruciścatatvanirṇayemātṛmānameyātmakārikhalaprapañcasya taprāyaḥ piṇḍavadekībhāvāpannasya yathoktaprakārairanyonyevivekasākṣātkārarūpaviśeṣadarśanavatastu yā pūrvoktātmabhāvabhāvanā bhayaśokapravṛttinivṛttyādyanarthaheturnivartate iti tannivṛttirūpa ādyomokṣo bhavati | viśeṣadarśane cittasyaiveṣasvargana raka mokṣādirūpevividhaḥ pariṇāmo na puruṣasya | avidyāyāścittadharmatvenāvidyājanyānāmeṣāṃ tatraivocityāt | puruṣastvasatyāmapi vidyāyāmavidyāśūnyatvācchuddhaḥ pāpapuṇyarahito'taścittadharmairjanmamaraṇasukhaduḥkhādibhiraparāmṛṣṭaḥ kālatrayepyasambaddha iti jñānātkuśalasyāsyātmabhāva bhāvanānivartate tannivṛtteḥ svargarakādiṣu rāgadveṣādinivṛttiḥ phalamiti dik | viśeṣadarśane lakṣaṇamuttaramokṣakāraṇaṃ samprajñātayogaṃ cāha |
kaivalyaprāgbhāraṃ kaivalyābhimukhaṃ tadā viśeṣadarśanāvasthāyāṃ prāgpadasya cittaṃ viṣayābhimukhaṃ ajñānamārge sañcāryāsīttatadā svargā-
divairāgyavaśāt kaivalyābhimukhaṃ vivekanimnaṃ vivekamārgasaṃcāribhavatītyarthaḥ nātyantena viśeṣadarśanenaiva kṛtakṛtyatā pūrvasaṃskāravaśādantarāntarāmohākhyānāṃ bhavaduḥkhabījavṛttīnāmanuvṛtterityāha |
6.26
yadācāryaṃ brāhmaṇaḥ prasaṃkhyāne vivekasākṣātkāre'pyakusīdastataḥ sarvabhāvādhiṣṭhātṛtvadirūpāṃ siddhiṃ na prārthayate tatphale'pi ca viraktastadā tasya vidyābhāvena sarvathā saṃskārabījasya krameṇa dāhādavidyārūpapratyayānantaritā vivekakhyātirbhavati tadā dharmameghanāmnī samprajñātasamādhiḥ parākāṣṭhā bhavatītyarthaḥ kleśakarmādīnāṃ niḥśeṣeṇonmūlakaṃ dharmaṃ mehati varṣatīti dharmameghaḥ | etatsamādherdharmameghadvārā phalaṃ dvitīyaṃ mokṣamāha |
6.27
sattvapuruṣānyatākhyātimātrāpravāhāre|haṇarūpavivekapratyayanimnatvavataścittasya tacchidreṣu vyutthāneṣu dehamanuṣyādirūposmi mameti vā jānāmīti na jānāmīti vā avidyārūpāṇi pratyantarāṇi kṣīyamāṇabījarūpebhyaḥ pūrvasaṃskārebhyobhavantītyarthaḥ kathantarhi samprajñātapravāheṇāpyavidyānivṛttiḥ syādata āha |
6.28
eṣāṃ saṃskārāṇāṃ hānaṃ dāhaḥ svakāryāsāmarthyaṃ kleśānāmivoktaṃ pūrvācāryaiḥ yathā sthūlasūkṣmakleśānāṃ tatvajñānacittalayābhyāṃ dāhanāśau tathā tatsaṃskārāṇāmapīti phalitorthaḥ taduktaṃ yathā kleśadagdhabījabhāvānnaprarohasamarthā bhavanti tathā jñānakāle jñānasaṃskāreṇa pratibandhātsaṃskārānutpattau pūrvasaṃskārāḥ prācīnāḥ kleśa saṃskārāḥ jñānāgnidagdhabījabhāvānnapratyayamutpādayanti | jñānasaṃskārāstvaviruddhatvāccittādhikārasamāptiparyyantaṃ bhavantyeva tataśca tenaiva saha teṣāṃ nāśaiti na sañcityante iti | yadyapyekadā mama janmādiduḥkhaṃ nāstīti jñāne'ntarāntarāmohepi tadghānāthe vṛttirayuktā mohasyāpi cittadharmatāyāḥ pūrvaniśicatatvāt tathāpi cittasya mohasatve punaḥ cittasya bhavaduḥkhotpattyā puruṣasya duḥkhabhogaḥ syādityāśayena jñānibhirapi cittasyātyantaṃmohinivṛttyarthaṃ yatnakaraṇāt | bhogaśca puruṣasyevetyuktaṃ |
uktasya saṃskārahānasya prakāramāha |
6.30
nivṛttirdāhasamāptiḥ tasya dharmameghasya lābhāt avidyādayaḥ kleśā abhiniveśātiriktāḥ svamūlasaṃskāraiḥ saha samyaṅnivartante pāpapuṇyarūpakarmāśayāśca prārabdhātiriktā'kleśākhyamūlena saha hatā bhavanti na punarutpatsyante tayornivṛttau ca jīvanneva vidvānmukto bhavati | kecittvabhiniveśasyāpi nivṛttimicchanti na ca duḥkhārtyantanivṛttirmokṣo jīvataścāvaśyaṃ duḥkhaṃ 'nahavaisataḥśarīrasya priyāpriyorapahatirastīti śruteḥ, evaṃ ca jīvanmuktiḥ kathamiti vācyam | duḥkhakāraṇaviparyasyātyantocchedena tatra gauṇamuktitvāt | kṣīṇakleśaviparyasya kasyacit kvacidapikenāpi jātasyādarśanāditi dik | idānīṃ jīvanmuktasya paramamuktiprakāramāha |
6.31
tadā jīvanmuktāvasthāyāṃ sarvaiḥ kleśakarmāśayairmalairvimuktasya jñānasattvasyānantyaṃ bhavati | jñānasya sattvaprakāśasyānantyaṃ vibhutvaṃ bhavati bhūtasattvavyāvṛttaye jñānasattvamityuktaṃ pūrva hi tamasābhibhūtamāvṛtamanantaṃ svabhāvato vyāpakamapi jñānasattvaṃ rajasodghāṭitaṃ kvacideva grahaṇasamartha tacca yadā sarvairāvaraṇamalairapagataṃ bhavati tadā 'nāvṛtānantyājjñeyaṃ prakāśyamalpaṃ tadapekṣayā bhavati yadi pañcaviṃśatitattvātiriktamanyadapi vastutiṣṭhettadā tadapi prakāśayeta jñeyasyaiva tvākāśe khadyotavadalpatayā na prakāśyate na tu sattvasyālpatayeti bhāvaḥ | atha tamo'bhibhavānantarameva vṛttyutpattyuktestamonāśakatvavādaścintyaḥ | etādṛśasārvajñyaṃ cātīvāścaryamandhamaṇivedhādivadityupahasadbhirbauddhairyacca sārvajñye idamuktaṃ andhomaṇimavidhyattatsacchidraṃ kṛtavān maṇimanaṅgulirāvapatgrathitavān grathitaṃ ca taṃ grīvāśūnyaḥ kaṃṭhe 'dhārayata cājihvastoditi | asyārtha bhāvaḥ anādyavidyāmūḍhaiścittaiḥ sāṃkhyādyabhimatasūkṣmārthānāmavadhāraṇarūpaṃ vedhanamevādāvaśakyaṃ | tataśca tasya sūkṣmārthasyāviralavṛttisantānasūtreṇa grathanaṃ tato'pyaśakyaṃ tato'pi sarvārthavivekakhyātiratīvāśakyā tato'pi tādṛśacittasya paripūrṇatvena stutirapyaśakyeti āstikaistu śrutismṛtiprāmāṇyena sarvamidaṃ śraddheyamiti | yathoktasārvajñyātparavairāgyodayenāsaṃprajñātaparaṃparājanyaṃ prārabdhabhogasamāptijanyaṃ vā tṛtīyaṃ mukhyaṃ mokṣamāha |
6.32
tato dharmameghodayāt kleśakarmanivṛttyā jñānasyānantye sati paravairāgyeṇa puruṣārthasamāptyā kṛtārthānāṃ puruṣāṇāṃ viṣaye guṇānāṃ sattvādīnāṃ pariṇāmakramaḥ samāpyate kṛtārthapuruṣāṇāṃ bhogopayikaḥ
pariṇāmaḥ punarna yataḥ kṛtabhogāpavargāḥ sattvādayoguṇā ataeva samāptakramāstaṃ puruṣaṃ prati kṣaṇamapyavasthātuṃ na samarthā bhavanti sthitihetupuruṣārthābhāvāt | acācetanānāṃ cetanārthatayā cetanyādhīnasattā vedāntibhirucyamānā siddhā atha yajjñānasyānantyātsārvajñyākhyānamokṣakathanaṃ tanmukhyakalpābhiprāyeṇa | vastutaḥ sattvapuruṣayoḥ śuddhisāmye iti sūtre bhāṣye īśvarasthānīśvarasya vā prāptavivekajñānasyetyanenāsarvajñasyāpyabhimānanivṛttimātrādeva mokṣa uktaḥ |
nanu pariṇāmasamāptiriti vaktavye kramaśabdaḥ pratikṣaṇamutpādavināśakathanena vairāgyotpādanāya prayuktaḥ na cāyamarthaḥ kramaśabdāllabhyate tasya paurvāparyamātravācitvādataḥ kramaśabdārthamāha |
6.33
kṣaṇapratiyogī kṣaṇāsyāvasarasya virodhī kṣaṇenāpyanantarita iti yāvat | evaṃ rūpo 'trakramo vivakṣito na tu paurvāparyamātraṃ | pariṇāmaśca pūrvadharmopā ye dharmāntarotpattirityuktaṃ īdṛśakrame pramāṇaṃ pariṇāmetyādi kṣaṇānantaryātmā'vyavadhānarūpakṣaṇānantaryadharmakaḥ kramaḥ vastrādirūpasya pariṇāmasya pūrvāntāpekṣayā 'parāntena caramāvasthayā 'navacchinnapariṇāmadhārāyā anumānena grāhyaḥ na hi vastrasyāntakāle dṛśyamānā purāṇatā ananubhūte 'prāpte yathoktakramo yairevaṃbhūtā kṣaṇā yasyāstādṛśī saṃbharvāta ataḥ purāṇatāyāḥ sūkṣmatamasūkṣmatarasūkṣmasthūlādirūpaiḥ pariṇāmakṣaṇeṣvaviralaḥ kramo 'numīyate | na ca parāntenānityeṣu kramasiddhāvapi pradhāne caramāvasthābhāvādguṇānāṃ pariṇāmakrame mānābhāvena pūrvasūtroktā tatsamāptiḥ kathaṃ ghaṭeteti cenna nityeṣu svataḥparāntābhāve'pi vikārāṇāmeva etaireva pratikṣaṇapariṇāmānumānāt
dharmadvārā dharmivikrimāyā eva prapañcasya prāguktatvāt | na caivaṃ nityatāhāniḥ kūṭasthanityatāhānādapi pariṇāminityatvākṣateḥ kūṭasthanityatā hi puruṣasyaiva pariṇāmitvena tasyā eva virodhā na tu nityatāsāmānyasya nityatā ca kasminnāreṇyamānepi tatvaṃ na vihanyate svarūpaṃ na atītaṃ bhavati tatvaṃ evaṃ cātītāśūnyatvaṃ nityatāsāmānyalakṣaṇaṃ | taccobhayatrāpi kūṭasthe puruṣe pariṇāmiṣu ca tatra guṇadharmeṣu mahadādiṣu vināśitvātpariṇāmāparāntanirgrāhyaḥ kramo labdhaparyavasānaḥ nityeṣu dharmiṣu guṇeṣu kāryadvārāvidyamāne 'pi kṣaṇaparāntanirgrāhyaḥ kramaḥ svatolabdhaparyavasānaḥ kūṭasthanityeṣu puruṣeṣu baddheṣu cittāvyatirekābhimānāt tatpariṇāmena pariṇāmādhyāsasvarūpama[ā]pratiṣṭheṣu muktapuruṣeṣu tattatkṣaṇasaṃbandharūpā svarūpāstitākrameṇaivānubhūyata iti tatkramaḥ puruṣeṣvasti idānīṃ sthitvā paścātsthāsyati pūrvaṃ ca sthita iti vyavahārāt | atastatrāpi svatolabdhaparyavasānaḥ kramaḥ yataḥśabdapṛṣṭhato'stikriyāmupādāya kalpita iti | ṣaḍbhāvavikāreṣvastitā tu vṛddhihetvavayavopacayarūpakriyārūpeti saiva puruṣe niṣidhyate | tattatkṣaṇasambandharūpā tu na niṣidhyata iti bodhyam | nanvasya saṃsārasya janmādipariṇāmajātasya sṛṣṭyāgatyā ca guṇeṣu vartamānasya sṛṣṭipralayapravāheṇāvasthitasya kramasamāptirasti na vā ādye 'labdhaparyavasānatvoktivirodhaḥ antye 'bhūyaścānte []śyamāyānnivṛttiriti' śrutivirodha iti cenna | kṛtārthapuruṣaṃ pratyeva viśvamāyānnivṛtteḥ śrutyuktatvenāsya praśna syottarānarhatvāt | uttarārhastu praśno yathā sarvo jāto mariṣyatīti praśnaḥ ayamoṃbho iti dṛṣṭāpattyeva pariharaṇīyaḥ ekāntavacanīyo na tu vibhajya vacanīyaḥ vibhajya vacanīyo yathā sarvo mṛtvā janiṣyata iti praśnaḥ jātavivekajñāno na janiṣyate anyastu janiṣyata iti vibha-
jyotarāīḥ tathā manuṣyajātiḥ śreyasī na veti praśnopi paśūnuddiśya śreyasī ṛṣidevāpekṣayā neti vibhajya vacanīya eṣa ayantvadīyaḥ saṃsāro 'yamantavānnaveti praśnastvatyantamavacanīyaḥ yataḥ kuśale guṇakṛtasaṃsārakramasya samāptirasti netarasminnityatoguṇasṛṣṭipravāho cchedānucchedānyatarāvadhāraṇe doṣaḥ ādye bādho'ntye kasyāpi muktirnāstīti mohāpattiḥ tasmādayaṃ praśno vikalpena vyākhyeyaḥ yadi sarveṣā guṇānāṃ sṛṣṭyāpyucchedaḥ pṛcchyate tadā nāstītyeva vaktavyaṃ anādirbhagavānkālonā to'sya dvijavidyate avyucchinnāstatasvete sargasthityantasaṃyamā, ityādismṛteḥ | bhūyaścānte viśvamāyānivṛttiriti, śrutiśca māyākhyaprakṛteḥ pralayavyāpāro paramākhyānivṛttimeva vadati yadi tu rūpasya saṃsārocchedaḥ pṛcchyate tadā kuśasyāsti netarasyeti vibhajya prativacanīyametat | guṇādhikārāṇāṃ pariṇāmaviśeṣāṇāṃ kramasamāptau kaivalyamiti | tataḥ kṛtārthānāmityādisūtreṇa tātparyata uktaṃ tasya kaivalyasya svarūpamavadhārayati |
6.34
kṛtabhogāpavargattayā puruṣārthaśūnyānāṃ guṇānāṃ mahadādisūkṣmabhūtaparyantānāṃ liṅgaśarīrādyātmakānāṃ puruṣopakaraṇānāṃ yaḥ pratiprasavaḥ svakāraṇe' tyantalayaḥ etadbuddheḥ kaivalyaṃ tadeva ca pradhānasya jñāninaṃ prati kaivalyaṃ puruṣeṇa punarasaṃyogāt yā tu punarbuddhisattvāsaṃbandhāt kevalacitiśaktirūpā puruṣasya svarūpapratiṣṭhā buddhisattvopādhikarūpaśūnyatā rūpā javāyogāpāye sphaṭikasya svarūpapratiṣṭhāvat tasyāśca sarvaidā yatathā'vasthānaṃ punarapyavastasyuruṣasya kaivalyaṃ | vā śabdo vyavasthitavi-
kalpe parasparaṃ viyoge hi upādhyupādhimatostayorubhayoḥ kevalatā bhavati ete eva duḥkhabhoganivṛttyākhyapuruṣārthasādhane bhavata iti dve eva kaivalye lakṣite | iti śāstrasamāptāvitiśivam | yātaṃ jalābdhau racitaḥ seturvijñānabhikṣuṇā mahāpaṃgurmūḍhatamo yena taṃ tīrṇavānaham |
Linked texts (1)
- Yogasūtra — Patañjali (author of the Yogasūtra), Sanskrit