Pramāṇa · Search · About · API

Utpadasiddhi 7.1-3

Utpādasiddhi 7.1-3

Language
Sanskrit

7.1-3.1

na ca syātpratyayo loke, yaḥ śrotrā na pratīyate | śabdābhedena satyevaṃ, sarvaḥ syātpara(mārtha)vit ||2||” ityādi | yaccoktaṃ-“na cālocanājñānamapi na śabdānuviddhaṃ, tathā'nanubhave'pi suptādivodhavattatsūkṣmabhāvopapatteḥ, ūrddhvaṃ tatsthūrabhāvāt |” ityādi, tadapi na no bādhāyai, tattadanubodhe'pyuktavacchabdārthayostādātmyāyogāt, na ca suptādivodhaḥ sūkṣmaḥ sannanyūnātiriktatadbhāva ūrddhvaṃ sthiro bhavati, ekāntenaikasya tadanyapratibandhakābhāve'vasthābhedānupapatteḥ, pratibandhakabhāve ca tatkṛtaścaitanyakriyāniṣedhaḥ, tadabhāve ca tatkriyeti na sūkṣmasya sthūrabhāvaḥ, upacayakartṛdalābhāvāditi, evaṃ ca sati ‘na cāsāvahetukaḥ, sadā tadbhāvādiprasaṅgādi’tyapyanālocitābhidhānam, upādānahetostadvṛddhikarturasattvāt, taditarasya ca tadbhedatvena prakṛtānupayogitvāt, na hyupādānahetoritaro hetuḥ sannapyupādānādbhinnastadbhāvamabhajan prakṛteḥ kvacidupayujyate, sa hyupādānadalasyopacayakartturūpastambhako yuktaḥ, niraṃśe cānyūnātirikte vastutattve kimupādānadalamupacayakāri yenāyaṃ tadatiriktaḥ sthūratvaṃ pratyupayujyeta ?, kiṃ vā''locanājñānagataḥ sūkṣmaḥ śabdaḥ, kiṃ bodhātmakaḥ ? uta tadatiriktaśabdātmakaḥ ?, yadi bodhātmakaḥ kathamucyate na cālocanājñānamapi na śabdānuviddhaṃ, tajjñānamātratvena śabdārthānupapatteḥ, ātmanā''tmānuvedhābhidhānasyetthamayuktatvāt, atha tadatiriktaśabdātmakaḥ kathaṃ tena tadanuvedhaḥ ?, arthenāsya tādātmyābhyupagamāt arthasūkṣmabhāvopapatteḥ,

7.1-3.2

alaukikaṃ caitat, yaduta sūkṣmāvalā(lokā)dyanuviddhamālocanājñānamiti, evaṃ ca 'na caivamālokādyanuviddho bodha iti, tadaṅgatve'pi nārthatādātmyamasya, na ca tadabhāve'pi sparśanenārthagrahaḥ, tathā'pratīteḥ, na caivaṃ śabdānuviddhena bodhena tadgrahastata eva hetoriti śabdārthayostādātmyasiddhiḥ, nīlāderiva jñānaśabdapratibhāsanādi'tyādyapyupanyāsamātraphalameva abhīṣṭaphalavikalatvāt, atra hi bodhārthayostādātmyapratiṣedhaḥ bodhamātreṇa cārthagrahaḥ cākṣuṣasya sparśanena graha ityaidaṃparyameva, tacca sarvamapi sūkṣmekṣikayā nirūpyamāṇaṃ na bhavedityaidaṃparyāvirodhi, tathāhi-yadi śabdārthayostādātmyaṃ tadā''lokasyāpyarthatvena śabdātmakatvāt,'na caivamālokādyanuviddho bodha ityanirūpitābhidhānaṃ, śabdasyaiva tattvāditi, asadetat yaduta nārthatādātmyamasya, śabdatādātmyādetatsiddheriti bhāvanīyaṃ, na ca bodhamātreṇārthagrahastanmātrasyāyagraheṇa grahaṇāt, na ca cākṣuṣārthasya sparśanena grahaḥ indriyārthapratiniyamānupapatteḥ andhādyabhāvaprasaṅgāditi, tathā

7.1-3.3

nīlāderiva jñāne śabdapratibhāsanādityanenārthasya bodhādbheda uktastatastadātmakaḥ śabdaḥ kathaṃ bodhābhidho bhavet ? ityalamasadvādanirūpaṇābhareṇa || yaccoktaṃ “kathaṃ tarhi kṣurikānalācalādiśabdoccāraṇe na vadanapāṭanadahanapūraṇādaya iti, ucyate tadbodhabhāve'pi pāṭanādibodhābhāvavat tadavasthābhedahetutvātpāṭanādīnā”mityādi tadapyayuktaṃ, jainamatāparijñānāt, na khalu bauddhaviśeṣayogācāramatamiva jñānamātraṃ tattvamiti jainaṃ matam, api tu bāhyārthābhyupagamarūpamapi, tataścānabhyupagatadoṣākhyānamātrametaditi | nanu bāhyārthapakṣe'pi yatnataḥ churikādisukhāveśatadabhāvavattadavasthābhedasopapatteḥ, tadvyatiriktabhedakabhāvāt, tathāhi-puruṣaprayatnādayastadbhedakā iti nyāyyaḥ churikādīnāmavasthābhedaḥ, śabdabrahmamātratattvavādinastvasya bhedakābhāvena vaicitryānupapatteḥ, niravayavaikasvabhāvatvābhyupagamāt, tattatsvabhāvatvakalpanā'siddheḥ, tatsvabhāvasya tadbrahmamātratvāt, tasya ca tathā'vicitratvāt, vicitratve ca jagadvaiśvarūpyasyaiva tannāmakaraṇāt, na tadvyatiriktabhedakabhāva iti tadavasthābhedānupapatteryatkiñcidetat, evaṃ śabdabrahmavivarttamātraṃ jagaditi pralāpamātraṃ

7.1-3.4

vācyavācakabhāvasiddhiḥ-yaccoktaṃ-‘kathaṃ tarhi parabrahma śabdāviṣayo, yadāha-ataḥ paraṃ vāco nivarttanta ityāśaṅkya vācyavācakabhāvaprapañcābhāvato na śabdarūpābhāvena’ ityādi, tadapyayuktameva, vācyavācakabhāvaprapañcarahitasya śabdarūpasyānupapatteḥ, svavacanāvirodhāt, tathāhi-vācyavācakabhāvaprapañcarahitaṃ ca śabdarūpaṃ ceti vyāhatametat, na hi sadrūparahitaṃ sattvaṃ nāma, anyacca-ataḥ paraṃ vāco nivarttanta itīyamapi vāgeva, iyaṃ cettatra pravarttate kathaṃ vācyavācakabhāvaprapañcābhāvaḥ ?, na caitatpravarttata iti kathamaparavācāṃ nivṛttiḥ ?, evaṃ ca ‘na khalu śabda indriyādyabhāve śabda ityagṛhyamāṇaḥ svasattāṃ jahāti, ato vācyavācakabhāvātītamidameva paraṃ brahme’tyapi vyudastaṃ, tataśca kimucyate-na kaściddoṣa iti ?, nanu doṣa eva kevalaḥ, tathāhi-yadyapi śabdendriyābhāve śabda iti na gṛhyate tathā'pi nāsau svabhāvasattāṃ jahāti, tadyogyatopapatteḥ, tadrahitasya svasattā'yogāt, tathāhi-indriyeṇa na gṛhyate tadgrahaṇayogyatāvikalaśca kathamasau śabdo indriyaṃ nāmeti cintyaṃ ?| kiṃca-tatsaṅkalpanānibandhanabhūtā tatra śaktiḥ syādvā na vā ?, yadyasti tarhītthaṃ kalpanāgataśabdavācyā'sāviti kathaṃ vācyavācakabhāvātītārthasādhanāyodāhriyate ?, atha nāsti kathaṃ tacchūnya evetthaṃ kalpanāśabdaḥ pravarttate ?, pravṛttau vā kathaṃ śabdārthayostādātmyaṃ ?, vinā'rthenāsya pravṛtterityalaṃ prasaṅgena sphoṭasphoṭanaṃ-kiñca-kaḥ punarayaṃ śabdo yasyāna tādātmyamiṣyate ?, kimatrocyate, yataḥ sāstrādimadarthapratipattiriti,

7.1-3.5

āha ca bhāṣyakāraḥ-“yenoccāritena sāsnālāṅgūlakakudakhuraviṣāṇināṃ saṃpratyayo bhavati sa śabdaḥ, varṇabhyastatsaṃpratyayānupapatteḥ, ekākāro hyayaṃ nānekebhyo varṇebhyo bhavitumarhati, anekebhyo varṇebhyo'nekapratyayabhāvāt, ayaṃ ca sphoṭarūpa eka eveti yukto'smād yathoktaḥ saṃpratyayaḥ, āha-kuto'yamutpadyate ?, nanvayaṃ nityaḥ sarvagato notpadyata eva, āha-kimityato na sarvadā sarvatra saṃpratyayaḥ ?, hantābhivyañjakābhāvena, abhivyañjakā dhvanayaḥ, te ca puruṣaprayatnasāpekṣā iti na sadā saṃpratyayaḥ, āha-sa kimanekadhvanivyaṅgyaḥ ? utaikadhvanivyaṅgo'pi ?, anekadhvanivyaṅgyatve sadeśatā'nabhivyaktyādi, ekadhvanivyaṅgyatve tu śeṣavaiyarthyaṃ, ekābhivyaṅgyādeva, tatastatsaṃpratyayasiddheḥ, yatkiñcidetat, niravayavatvena sadeśatā'yogāt, ekadhvanivyaṅgyatve'pi ca sakṛcchutānuvādakavadanekavyaktigrahaṇopapatteḥ, dhvanisaṃskṛtaṃ caindriyaṃ sphoṭaṃ gṛhṇātīti na sarvatra tatsaṃpratyaya"iti, atrocyate-sarvamidamayuktamanālocitābhidhānāt, tatra yattāvaduktaṃ ‘yataḥ sāstrādimadarthapratipattirityāha ca bhāṣyakāraḥ-yenoccāritene' tyādi, atra kimidamuccāraṇaṃ nāma ?, nanvabhivyaktiriti, kimuktaṃ bhavati ?-yenoccāritena-yenābhivyakteneti; hantālaukikaḥ śabdārthaḥ, kā ceyamabhivyaktiḥ ?, indriyagrāhyasvabhāvatā, kiṃ neyamasya satatadhaṃ ?, na na, kinsvāvṛteti, kimasyāvaraṇaṃ ?, śrotriyā'vidyā, kutastadapagamaḥ ?, vaktṛdhvaneḥ, kimatra mānaṃ ?,

7.1-3.6

sphoṭopalabdhiḥ, kiṃ na sadeyaṃ ?, bhūyo vighātaḥ, kuto'sau drāgeva ?, tama iva pradīpābhāve dhvanyabhāvataḥ, kiṃ sphoṭasyāvidyābhāvābhāvayosti kaścitsvabhāvabhedaḥ kiṃ vā na ?, yadyasti anityatā svābhāvāntaropamardena svabhāvāntaropapatteḥ, iṣyata evamīdṛśīti cet nityapratijñāvyāghātaḥ, pariṇāmavādāpatteḥ, atha nāsti sadā grahaṇādiprasaṅgaḥ, tadgrāhyatādyekasvabhāvatvānyathānupapatteḥ, avidyā'bhāve grāhyataikasvabhāva evāyamityapyasat, sadā tadbhāvena tadgrahaṇaprasaṅgādityatisūkṣmamativiṣayametat | kiñca-‘yenoccaritene’tyatra varṇātmakena śabdenoccaritena yathākṣayopaśamamasau pratyayo bhavati, tathā'nubhūteḥ, gakārādidalagośabdasaṃvedanāt, tadvyatiriktasya cāparasyākramavata ekasyāsaṃvedanāt, tathāhi-gauriti gakāraukāravisarjanīyavarṇapratibhāseva tatsaṃpratyayaḥ, kathamayamuccaritadhvaṃsibhya etebhyaḥ ?, tadyetaretarapratibaddhasvabhāvatayā''tmani bodhakaraṇena, na ca kramabhāvināṃ tathā bodhakaraṇavirodhaḥ, tasyāpi krameṇaiva tathābhāvāt, addhoccāritavirāme'bhāvāt, dhvaneścaikatvābhyupagamenāddhoccāritatvāsambhavaḥ, tadanekatve'pi sphoṭaikatvato'ddhābhivyaktyayoga iti bhāvanīyaṃ,

7.1-3.7

evaṃ ca 'varṇebhyastatsaṃpratyayānupapatte'rityuktaṃ, uktavat upapattiyogāt, naikākāra evāyaṃ, kiṃ na hyekākāraḥ ?, anekākāragakārādivarṇātmakagośabdavedanāt, tathā dīrghakālenaiva taccūrṇarajavodhanvayāvirodhādityataḥ kimucyate 'nānekebhyo bhavitumarhati' tathā'nekātmakasyānyathābhavanāyogāt, evaṃ cānekebhyo'nekapratyayabhāvādityapi vacanamātraṃ, teṣāṃ tathāpratibaddhasvabhāvatayaikāntato'nekatvāsiddheḥ, taditarākṣepasvabhāvavanto hyamī ekānekarūpāstathaiva pratibhāsanta iti na kaściddoṣaḥ| yaccoktam-‘ayaṃ ca sphoṭarūpa eka eveti yukto'sād yathoditasaṃpratyaya’ ityetadapyacāru, ekasyāsaṃvedanādityapyuktaprāyaṃ, yaccoktaṃ 'āha-kuto'yamutpadyate ? ityāśaṅkya nanvayaṃ nityaḥ sarvagato notpadyata evetye’tadapyayuktaṃ, nityasarvagatatve'sya pramāṇābhāvāt, nityasya sarvathaikasvabhāvatvena pramāṇaparicchedyasvabhāvattve sarvadā sarvaparicchedāpatteḥ, anyathā nityatvāyogāt, kādācitkena cidgrahe tadgrāhyasvabhāvatvāt tadanyagrāhyasvabhāvatvābhāvāt, bhāve vā kadācitkenacidgrahaṇavattadanyagrahaṇāpatteḥ, abhāve cānyadā tadbhāvāt tattathābhavanena pariṇāmavādāpatteḥ | etena yadapyāha 'kimityato na sarvadā sarvatra tatsaṃpratyaya !? ityāśaṅkyoktaṃ hantābhivyañjakābhāvena, abhivyañjakāścāsya dhvanayaḥ, te ca puruṣaprayatnasāpekṣā iti na sadā tatsaṃpratyaya' ityetadapyayuktaṃ, abhivyakterevoktayuktyerasiddheḥ, dhvanayaśca varṇātmakā eva tadvyatirekeṇa tatsvarūpāsiddhiḥ,

7.1-3.8

kalakale tanmātragrahaṇāttatsiddhiḥ, varṇāstu sphoṭaprasvedasaṃsthānīyā iti cet na, avicāritaramaṇīyatvāt, kalakalā hi tatsamudāyadharmaḥ tajjñānabhāvinām, tatsamānapariṇāmamātrarūpo hyayaṃ, ata eva śrotreṇa gṛhyate, anyathā aśabdatvāt kathamasya śrotreṇa graha iti cintyaṃ, sphoṭaprasvedasaṃsthānīyatve varṇānāṃ tadanityatāpattiḥ, tadātmabhūtaprasvedagalatvāt, etena 'sa kimanekadhvanivyaṅgya utaikadhvanivyaṅgyaḥ ? ityāśaṅkya yaduktaṃ yatkiñcidetat niravayavatvena sadeśatā'yogādi'tyādi, tadapi vastutaḥ parihṛtameva, parihṛtena tulyayogakṣematvāt, navaraṃ dhvanisaṃskṛtaṃ cendriyaṃ sphoṭaṃ gṛhṇātīti na sarvatra tatsaṃpratyaya iti yaduktamatrocyate-atha ko'yaṃ dhvaninendriyasaṃskāraḥ ?, avidyāpanayanaṃ, kiṃ na yathāsthitaṃ sphoṭaṃ gṛhṇāti ?, hanta gṛhṇātyeva, kathaṃ na tadvyāpitvādigrahaḥ ?, saṃskārapratiniyamād neti, niravayavatvādyasya kena hetunā ?, na tasyānyathāgrahaḥ ? itikṛtvā, na hi śuklaḥ pīta iti gṛhyate'bhrānteneti, tasmādvarṇātmaka eva śabdaścitrasvabhāvastathā śrotradvāreṇa chadmasthena gṛhyate, yoginā kārtsnyeneti kṛtaṃ prasaṅgena, tadevaṃ śabdādyadvaitavādibhiḥ śuddhabrahmādi yatheṣyate tathā tanna kenacitpramāṇena pratīyate, tadabhimatapramāṇasya pradarśitanyāyena pramāṇābhāsatvāt, yathā tu pramāṇena tatsvarūpamadhigamyate pramāṇavadbhistathā tadiṣyata eveti śabdabrahmādvaitavādāḥ kathaṃkāramapākaraṇīyā ityādi yaduktaṃ tadyuktamiti sthitaṃ

7.1-3.9

avayavāvayavabhedābhedaḥ-yatpunaḥ 'ghaṭamauli suvarṇārthī' tyāśaṅkyābhihitaṃ, atra hi pūrvāvayavino ghaṭatvasuvarṇatvajātiyuktasya nāśa eva, tadvināśe'pi jātirekā'pi na vinaṣṭā, suvarṇavad ghaṭatvasyāpi vyaktyantare pratyabhijñānāt, uttaraṃ ca dravyaṃ ghaṭatvayuktaṃ nodapādīti tadicchoḥ śokaḥ, apūrvaṃ ca dravyaṃ maulitvayuktamabhūtvā'bhūditi tallipsoḥ pramodaḥ, suvarṇatvayogastu pūrvottarayorapyavayavinorastīti taducermādhyasthya' mityādi tanna sādhīyaḥ, yato'vayavāvayavinoḥ kimabhedaḥ ? kiṃ vā bhedaḥ ?, yadyabhedastadā'vayavimātramavayavamātraṃ vā syād, itaretarāvyātirekāditaretarasvarūpavat, atha bhedastadapi na cāru, na hyayamavayavebhyo'tyantabhedena kvacidupalabhyate, pratikṣiptaścāyamekāntavyatirikto'dhastāt, samarthitaśca kathañcidbhinna iti, tasmānna evāvayavāstathā pariṇamantaḥ kadācid ghaṭāyavayavirūpatāṃ pratipadyante kadācinmukuṭādyavayavirūpatām, etāvadeva pramāṇavyāpārasamadhigamyamitīyadeva nyāyyaṃ, tathā ca pūrvāvayavinaḥ sarvātmanā na nāśo, na cottarasyātyantamasata utpādaḥ, tadavayavānāmeva tathābhāvopalambhāt, na ca kācid ghaṭatvasuvarṇatvādijātirvyaktivyatirekiṇī samastīti pratipāditaṃ prāk sāmānyasiddhiḥ-yā'pi sarvavastuṣu buddhiḥ svavyāvṛttyanugamātmikā jāyate taddvayātmakatvena vinā sā ca na yujyate, na cātrānyatarā bhrāntirūpacāreṇa veṣyate, dṛḍhatvāt, sarvadā buddhibhrāntivādināmityādi paribhāvayatāṃ sāmānyaparikalpanābhimānaḥ

7.1-3.10

so'pi na yuktaḥ, yataḥ sāmānyaṃ yadi vyaktibhyo bhinnaṃ tadā kathaṃ dvayātmakatvaṃ vastunaḥ ?, na ceyamubhayākārā buddhiretadākāradvayamanyo'nyavyatirekavadevāvabhāsayatāṃ pratīyate, kintu tadeva vastu vastvantareṇa saha samānākārameva prakāśayantī prathata iti, na hi tāvadindriyabuddhau sphuṭanilādyābhāsāyāmaparaḥ kaścidasphuṭo (sti sāmānyākāraḥ) tadbhāve'pi vyakti dvayā(dvayā)dhā(rā)ntarālamavyāpnuvataḥ kathaṃ tadanugamaḥ ?, vyāptau copalabhyasya satastatrānupalakṣaṇaṃ kutaḥ ?, na hi tasyā vyaktāvyaktarūpasambhavaḥ ekatvāt,, uktañca"vyaktau caikatra sā vyaktā, bhedātsarvatragā yadi | jātirdṛśyeta sarvatra, nahi sā vyaktyapekṣiṇī ||1||" ekatrapi ca vyaktāvupalamyamānāyāḥ sakalatrailokyavyāpi rūpaṃ sakalasvāśrayavyāpi vā dṛśyeta, na dvayekasyāpi kiñciddṛṣṭamadṛṣṭaṃ ceti virodhabhīrubhirbhavadbhiravirodhaparihārau prāyamapaśyādbhirvyavasthāpayituṃ śakyaṃ, tataḥ sarvagatarūpadarśane sarvārthānāṃ darśanaprasaṅgaḥ, nahi taddarśane tatsahacāriṇa upalabhyasya tadabhinnasvabhāvasyānupalambho yuktaḥ, tannendriyabuddhirubhayākārā'nubhūyate yathā parairiṣyate, nāpyanumānādibuddhiḥ, yataḥ tatrāpi na vyaktivyatiriktaṃ kiñcitsāmānyaṃ pratīyate, kintu tā eva vyaktayaḥ tatrāpyaspaṣṭarūpatayā pratīyante, ata evoktaṃ-“dravyaparyāyasāmānyaviśeṣāstasya gocarāḥ | avispaṣṭāsta eva syuranadhyakṣasya gocarāḥ ||1||” athāvispaṣṭapratibhāsānumānādibuddhiḥ sāmānyaviṣayeṣyate tarhi vyaktiviṣayatvamasyā na sidhyati, nīlādeḥ spaṣṭarūpasyāparasyāsyāmapratibhāsanāt, yadi cāspaṣṭapratibhāsānumānā buddhiḥ

7.1-3.11

sāmānyāvabhāsinītyabhidhīyate tadā'numānāderna kaścidvartteta, sāmānyasyārthakriyākāritvavirahāt, atha kāmarthakriyāṃ sāmānyaṃ na karoti ?, yadyanyasādhyāṃ tadā'nyo'pyarthakriyākārī na syāt, nahi nīlamapi pītasādhyāmarthakriyāṃ karoti, atha svasādhyāṃ tadvā'bhinnajñānābhidhānalakṣaṇāṃ karotyeva, kathamarthakriyāśūnyaṃ sāmānyamiti, yadyevaṃ sutarāṃ na pravartteta, tatpratītikāla eva tadarthakriyāyāḥ siddhatvāt, na caikāntanityasya sāmānyasya svaviṣayajñānotpattāvapi sāmarthyamastīti, atha sāmānyaṃ pratīyamānaṃ viśeṣeṣu pravarttayati, tadagat, na hyanyasmin pratīyamāne'nyatra pravṛttiyuktā atiprasaṅgāt, sambandhātpravṛttiriti cet naitadasti, na hyekabhrātṛpratītau dvitīye'pi pratipattirdṛśyate, atha sāmānyaṃ viśeṣairvinā na saṃbhavati tena teṣu pravarttayati, nanu sāmānyaṃ kimaviśiṣṭaṃ pratīyamānaṃ viśeṣeṣu pravarttayati kiṃ vā viśiṣṭamiti ?, yadyaviśiṣṭaṃ tadā dhūmātsāmānyaṃ pratīyamānaṃ viśeṣamantareṇānupapadyamānaṃ salilādāvapi pravarttayati, na ca pravarttayati, atha viśiṣṭaṃ tadā vaiśiṣṭyaṃ vaktavyaṃ, kiṃ tatra samavāyaḥ kiṃ vā tasyedamiti pratītiḥ ?, na tāvat samavāyastasya nirākariṣyamāṇatvāt, sādhāraṇasya ca samavāyasya na viśeṣopakāritvaṃ, dvitīye tu pakṣe itaretarāśrayatvaṃ, 'tathāhi-viśiṣṭasāmānyapratītau viśeṣapratītiḥ, tatpratītau ca viśiṣṭasāmānyapratītiriti,' kiñca-tasyedamiti pratītāvapi niyatadeśaviśeṣāpratītau nānumānādiḥ pravartteta, vyāptigrahaṇakāle ca vahnayādisāmānyasya siddhatvād gṛhītagrāhitvena cānumānasya prāmāṇyaṃ na syāt, viśeṣāḥ sāmānyena

7.1-3.12

pratīyaṃta iti cet sāmānyeneti ko'rthaḥ ?, kiṃ sāmānyameva sāmānyaṃ pratītya pratīyate ? kiṃ vā viśeṣaḥ ?, yadi sāmānyaṃ tadā tenāpi punaranyat sāmānyaṃ tato'pyanyadityanavasthā, viśeṣapakṣe tūkta eva doṣaḥ, atha nāsti lakṣaṇā, kintu yugapadubhayaṃ pratīyate, naitadasti, ubhayāpratīteḥ, na hyekaṃ daṇḍāyamānaṃ sāmānyaṃ paro viśeṣastatra lakṣyate, uktañca-"dohiṃvi naehiṃ nīyaṃ satthamullaeṇa tahavi micchattaṃ | jaṃ savisayappahāṇattaṇeṇa anonnaniravekkhā ||1||" tannāspaṣṭapratibhāsā anumānādibuddhiḥ sāmānyāvabhāsinī, api tu vyaktyavabhāsinī, tāsāmeva vyaktīnāṃ tathākṣayopaśamavaśena tathāpratibhāsanāt, evaṃ hi sadṛśākārapariṇatiḥ sāmānyaṃ, 'sadṛśaḥ pariṇāmo yattatsāmānya'miti vacanāt, iha hi bhāvānāṃ sadṛśapariṇatiḥ sāmānyaṃ, samāna eva sāmānyamiti nyāyāt, anyathā svarūpasāmānyamantareṇānyasāmānyayoge'pi samānarūpatā''kāśasyaiva sopapadyate, yadi cāsamānāpi sāmānyayogāt samānarūpatā bhavati kiṃ na mahiṣāśvayoḥ ?, parābhyupagatasya sāmānyasya tatrāpi bhāvāt, vijātīyatvānneti cet itaretarāśrayattvaṃ, vijātīyatve sāmānyāyogaḥ, sāmānyāyoge ca vijātīyatvamiti, apica-sāmānyenāsamānānāṃ yadi samānarūpatā janyate tadā svakāraṇādeva sā yuktā, kimanyatastatkalpanayā ?, tasmādvastusvarūpameva samānapariṇāmaṃ sāmānyam, ata eva-"sāmānyaṃ nānyadiṣṭaṃ cet, tasya vṛtterniyāmakam | gotvenāpi vinā kasmādgobuddhirna niyamyate

Linked texts (2)