Nyayavinishcaya 10.394
Nyāyaviniścaya 10.394
- Language
- Sanskrit
10.394
] iti
tathā maraṇacittasya kutaścidanumānaṃ yathā taccaitanyaṃ niścinvat tadacetanatvasamāropaṃ vyavacchinatti, taduktena nyāyena tadaparasvarūpasyāpi bhāvivittasandhānavijñānenotpatterniṃścayāt
tadapratisandhānādisamāropasyāpi tam̐ta eva vyavacchedopapatterna tadarthamantyacittalakṣaṇasamagrakāraṇaliṅgopanibaddhaprasavaṃ bhāvicittānumānaṃ svabhāvātumānatayā pairairabhyupagamyamānamarthavattāṃ pratilabhate,
cittāntarapratisandhāyitvamapi tena tam̐sya niścinvatā tadapi cittāntaraṃ niścetavyam , niścayamanta- 5
reṇa tatpratisandhāyitvaniścayāyogāt , tadapi niścīyamānaṃ tadaparacittapratisandhāyyeva niścīyata
iti tatpratisandheyamapi cittaṃ tenaiva niścetavyam , evaṃ tāvadabhidhātavyaṃ yāvadanantasya pratisandheyacittaprabandhasya tenaiva niścayaḥ kṛto bhavati | tathā ca saṃsāraparyavasāyasamāropasya tata eva
vyavacchedānna tadarthamanumānāntaramāsthātavyam, ityetat parāntarahita kāryekṣaṇagrahaṇena darśayati
nanu kāraṇātsamagrādeva kāryaṃ na tadviparītāt, tataḥ sambhavatyapi kāryaprabandhasyai paryava- 10
sāyaḥ, tatkathamaparāntarahitatvaṃ tasyeti cet ; na; tasya paryavasāyitve santānāvastutvasya vakṣyamāṇatvāt | tannaikasmin cittasantām̐ne sāphalyamanumānabhedasya, tadgatasakalasamāropavyavacchedasyaikasmādeva siddhatvāt | santānāntareṣu sāphalyaṃ tadbhedasyeti cet ; atrāha-ataddhetuphalāpohe | hetavaśca phalāni ca hetuphalāni, tāni vivakṣitāni hetuphalāni yeṣāṃ te taddhetuphalā
ekasantānakṣaṇāḥ | tadanye punaḥ ataddhetuphalāḥ teṣāmapohaḥ, apohyante te yena so'poho nirṇayaḥ 15
tadapohastasmin sati | kuto na kutaścit tatra teṣu santānāntareṣu viparyayo viparītāropo
yataḥ tadvyavacchedārthamanumānabahutvamiti | tātparyamatra-eko hi cittasantānaḥ kutaścidanumānānniśrīyamānaḥ tadaparabhāvāpohastata eva niścetavyaḥ tasyai tadrūpatvāt apohanirṇayasyai cāpohyaniścayāvinābhāvāt ekānumānaniśceyatvaṃ sarvabhāvānāṃ nyāyabalāyātamityekānumānaniścayādeva niravaśeṣasyāpi tattadbhāvagatāropatikurambasya vyavacchedānna ciraṃ paryālocayanto'pyanumānabhedasya sāphalya- 20
mutpaśyāmaḥ | tanna tadevānumānaṃ tattvajñānaṃ yatsamāropavyavacchedaśabdavācyaṃ bhavet | nanu anumānasya samāropavyavacchedaṃ prati kāraṇatvāt tasmādarthāntaratvamevaṃ(va)tatkathaṃ 'tadvā'numānaṃ tadvyavacchedaḥ' iti vikalpotthāpanam , tadbheda evāsyotthāpanopapatteriti cet ? na; kriyākārakayoḥ
pradīpa-tamo'pahārayoriva anarthāntaratvasya paraṃ pratyapi prasiddhatvenādoṣāt
yadyevam 'anyadvā tattvajñānaṃ tadvyavacchedaḥ' iti vikalpānupapattiḥ, anyatve kriyākā- 25
rakabhāvasyānupapatteriti cet ; mā bhūt kriyākārakabhāvāpekṣayā tadvikalpotthāpanam, kāryakāraṇabhāvāpekṣayā tasyotthāpitatvāt , tadbhāvasya ca bheda eva paraṃ prati prasiddhatvāt
prathasyānumānasya dvitīye cedapekṣaṇam
aviśeṣe'pi tasyāpi tṛtīye syādapekṣaṇam
Commentaries (1)
- Nyāyaviniścayavivaraṇa — Vādirāja, Sanskrit