Nyayavinishcaya 10.508
Nyāyaviniścaya 10.508
- Language
- Sanskrit
10.508
] iti
kiñca, mā bhūdbhedekānte yojanaṃ tasyobhayāpekṣatvāt, tatra cobhayarūpābhāvān, bhedaikānte tu kathanna yojanaṃ tatra taidbhāvāt ? amiśratvena pratibhāsanāditi cet ; kiṃ punarmiśraṇameva
api [ca,] tallokasya prasiddhaṃ nainivāryate svayaṃ tadabhyupagamaḥ kriyate ? prayojanavaśā"viśeṣaṇaṃ viśeṣyañca sambandhaṃ laukikīṃ sthitim
gṛhītvā saṅkalayyaitattathā pratyeti nānyathā
yathā daṇḍini jātyādervivekenānirūpaṇāt
tadgatā yojanā nāsti kalpanā'pyatra nāstyataḥ ||” [pra0vā02|145] iti
vastukalpanā virahasyai vipranipattinnibandhanenābhāvavān | tatkalpanāviraha evānena sādhyata
iti cet ; na ; tallakṣaṇāparijñānāt | idameva viśeṣaṇaviśeṣyapratyekadarśanapūrvakaṃ saṃyojyagrahaṇaṃ
tallakṣaṇamiti cet ; ka punaridaṃ tallakṣaṇatvena pratipannam ? daṇḍīti vikalpa iti cet ; na;
tatra yojanasya-miśraṇam̐sya vastuto'sam̐ttvāt avastuvikalpalakṣaṇatvāyogāt | bhavatu vā kimapi
yojanam , tathāpi daṇḍadevadattayoḥ pratyekadarśanaṃ vikalpakam, avikalpakaṃ vā ? vikalpakañcet ; 5
tarhi tatrāpi daṇḍasya viśeṣyasya tadvayavānāñca viśeṣaṇānāṃ pratyekaṃ darśanaṃ yojanañcāpekṣaṇīyam
tam̐dvayavānāñca darśanasya vikalpakatve tatrāpi teṣāṃ tadaṅgānāñca pratyekaṃ darśanaṃ yojanaṃ cāpekṣitavyaṃ tāvadevaṃ yāvadante paramāṇavaḥ, teṣāñca na darśanam, tam̐smiṃśca na tadviśiṣṭasya tadvayavino
darśanam , tatra ca na tadviśeṣaṇasyottarāyavayavino darśanam, tāvadevaṃ yāvanna daṇḍadarśanam | devadattadarśananiṣedhe'pyayameva nyāya iti pratyekadarśanābhāvānna saṃyojyagrahaṇaṃ daṇḍasya devadatteneti 10
kathaṃ taddaṇḍīti grahaṇam, yatredaṃ vikalpalakṣaṇamavagamyeta ? tanna tam̐yordarśanaṃ vikalpakam | avikalpakameva taditi cet; tatra kasya pratibhāsaḥ ? avayavina iti cet ; na; tasyam̐ 11niravayavasya
tadanupalambhāt 12parasyānabhyupagamācca | sāvayavasyeti cet ; na; taddarśanasya viśiṣṭaviṣayatvenāvikalpakatvābhāvaprasaṅgāt | niraṃśakṣaṇikasya svalakṣaṇasya tatra pratibhāsanamiti cet ; bhavatveva
nirvikalpakatvaṃ taddarśanasya yadi tatkvacidupalabdhuṃ 13 śakyeta | nāpi tadviṣayasya kvacidyojanamiti 15
suvyavasthito daṇḍīti vikalpaḥ
syānmatam-saṃvedanākārayoreva daṇḍadevadattayoḥ pratyekadarśanaṃ yojanañca na bahirākārayoḥ, vikalpasyam̐ vastuvṛttyā nirviṣayatvāt , tannāyaṃ prasaṅga iti; tadapi na samīcīnam;
tatsaṃvedanasyānavagamāt | daṇḍajñānāt pūrvaṃ 15daṇḍapratibhāsaṃ devadattapratibhāsañca vikalpadvayaṃ taditi
cet ; sambhavatyatra pratyekaṃ darśanaṃ na punaryojanaṃ kṣaṇikatvena paścāttadabhāvān16 dvayasyaikīkaraṇādyo- 20
gācca | nanvidameva punaryojanaṃ yattaddvayena 17 ubhayapratibhāsamekaṃ daṇḍajñānamupajanyata iti cet; na;
taddvayasya yugapadasambhavāt, anabhyupagamāt | kramabhāve ca sannihitasyaiva kāraṇatvaṃ 18netarasyeti
kathaṃ taddvayajanyatvaṃ daṇḍivikalpasya ? sannihitasyāpi vyavahitavikalpasaṃskārapravodhagarbhasyaiva
kāraṇatvādevamiti cet ; asti tarhi kathañcitprācyavikalpasyāpyubhayapratibhāsavattvam | bhavatu
ko doṣa iti cet ? kutastasyāpyutpattiḥ ? tādṛśādeva prācyavikalpa19 diti cet ; kva tarhi pratyeka- 25
darśanamupayogavat20 ? yatastadvayanamaparyālocitaṃ na bhavet | tanna pratyekadarśanapurassaraṃ yojanaṃ
vastuto vikalpalakṣaṇam, ubhayāvabhāsitve satyekajñānattvasyaiva tallakṣaṇatvenāvasthānān20 | tathā
arthajñāne'sato'yuktaḥ pratibhāso'bhilāpavat | iti
arthakāryaṃ yadi jñānamarthasya grāhakaṃ matam
asataḥ sthūlarūpasya pratibhāsatadā katham ?
Commentaries (1)
- Nyāyaviniścayavivaraṇa — Vādirāja, Sanskrit
Linked texts (1)
- Nyāyamañjarī — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit