Siddhivinishcaya 4.238
Siddhiviniścayaṭīkā 4.238
- Language
- Sanskrit
4.238
nanu bhavatu adṛṣṭakalpanam apramāṇakaṃ tu na syāt, vyavahāreṇa tadabhedasādhakasya anumānasyopagamāt . tacca anumānam--cetano bhūtapariṇāmaḥ tatsvabhāvo vā sattvādibhyo jalabudbudavat madaśaktivacca iti . etadevāha--jala ityādinā . jalasya budbudaiḥ samānaṃ varttate iti tadvat . ke ? ityāha--jīvāḥ . etaduktaṃ bhavati--yathā sattvādisanto budbudā jalātmakāḥ tatraiva bhavanti vinaśyanti ca tathā jīvāḥ pṛthivyādiṣu iti madasya jātikayā mantryā tulyaṃ vartate iti tadvat . kiṃ tat ? vijñānam . idamatra tātparyam--yathā bhatīkivodiniḥ madaśaktiḥ ātmabhūtā abhivyajyate, tatraiva punaḥ sā tirobhavati tathā bhūtaiḥ vijñānam . atrottaramāha--ityeva paraḥ kevalam arkasā kaṭukimānaṃ dṛṣṭvā guḍādāvapi yojayati--kaṭuko guḍādiḥ sattvādibhyo guḍāditi . tadanena yathā atra pakṣasya pratyakṣabādhanaṃ tathā prakṛte'pi iti darśayati . hetuṃ dūṣayannāha--vijñapteḥ ityādi . vijñapteḥ pariṇāmicetanāyāḥ, yadi sādhayet iti sambandhaḥ . kim ? ityāha— bhūta ityādi . kutaḥ ? ityāha--sattvotpatti ityādi . kena dṛṣṭāntena ? ityāha--madaśaktyādi ityādi . kasmin satyapi ? ityāha--svālakṣaṇyasya ityādi . atra ādiśabdena paryāyādiviśeṣo gṛhyate, tatpratibandhābhāvaṃ darśayati tasya . dūṣaṇamāha--tata eva sattvotpattikṛtakatvādeḥ sādhayati iti sambandhaḥ . kim ? ityāha--buddhi ityādi . buddhiśca pradhānasya ādyaḥ pariṇāmo mahadākhyaḥ caitanyaṃ tu puruṣaḥ tayoḥ vivarttaḥ pariṇāmaḥ tasya anatikramam . keṣām ? ityāha--bhūtānāmapi na kevalam anyasya . kasya ca ? ityāha--sukhādi ityādi . sukhādi svasaṃvedanaṃ ca tayoriva tadvat iti . kaḥ ? ityāha--paro'pi sāṃkhyaḥ--tasmādapi ṣoḍaśakāt pañcabhyaḥ pañca bhūtāni sāṃkhyakā॰ 21 iti vacanāt . puruṣādvaitavādība puruṣa eva idam ṛk॰ 10 . 90 . 2 ityādyabhidhānāt, na kevalaṃ cārvāka eva iti apiśabdaḥ iti hetoḥ viruddhā'vyabhicārī sattvotpattikṛtakatvādiḥ iti vibhaktipariṇāmena sambandhaḥ, viruddhaṃ sādhyaṃ na vyabhicarati evaṃśīlaḥ caitanyabhūtapariṇāmavat teṣāmapi anyapariṇāmaprasādhanāt . yadi vā, viruddhena sādhyena avyabhicārī tadavinābhāvī viruddha iti yāvat . tathāhi--vijñapteḥ sattvādi madhyāvasthāyām anantaroktanyāyād vipakṣasadbhāvabādhanāt cetanopādeyatvāvyabhicāri pratiṣṭhāpitaṃ yathā ca antarvyāptau asiddhāyāṃ bahirvyāpterakiñcitkaratvaṃ tathā na siddhāyāmapi iti . yadvakṣyati--pra mā ṇa saṃ gra he--bhaviṣyati ātmā sattvāt pramāṇasaṃ॰ pṛ॰ 104 tatra ca na acidrūpeṇa; aniṣṭāpatteḥ sādhanavaiphalyācca . nāpi cidrūpeṇa; tatsādhane pṛthivyādāvapi sadbhāve na tadvyabhicārī viśiṣṭasya hetutvāt . idamaparaṃ vyākhyānam— tata eva ityādi . bhūtānāmapi iti, ayamapiśabdo bhinnakramaḥ viruddhā'vyabhicārī ityasya anantaraṃ draṣṭavyaḥ . tato'yamartho na kevalaṃ viruddhā'vyabhicārī kintu vyabhicāryapi . vijñaptermadhyadaśāyāṃ caitanyavivartā'natikrame'pi sattvotpattikṛtakatvāderdarśanāt .
Linked texts (1)
- Bārhaspatyasūtra (fragments) — Sanskrit