Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 1.110

Nyāyāgamānusāriṇī 1.110

Language
Sanskrit

1.110

arthānarthaviṣayasāmānyaviśeṣanānātvaikānte . arthaviṣayaṃ sāmānyam, arthaviṣayaśca viśeṣaḥ . tadyathā--dravyasya pṛthivyāderarthaviṣayaṃ sāmānyam --rūparasagandhasparśavatī pṛthivī vai॰ sū॰ 2 . 1 . 1, yatraitaccāturguṇyaṃ sā pṛthivī, rūpasparśarasadravasnehavatya āpaḥ, evaṃ yatra rūpasparśau tat tejaḥ, yatra sparśa eva sa vāyuriti sāmānyam . viśeṣaḥ punaritaretaradharmavyāvṛttibhiritaratra catuḥpañcadvyekaguṇatvaṃ yathāsaṅkhyam . teṣāmevānarthasāmānyaṃ pṛthivītvam, tatsambandhalabhyatvāt pṛthivībuddhyabhidhānayoḥ, evamaptejovāyutvāni sāmānyāni, viśeṣāścetaretarebhyasta eva, svasāmānyabhedā vā viśeṣāḥ . tāni dravyāṇi guṇāḥ karma sāmānyāni viśeṣāḥ tatsamavāyalakṣaṇaśca sambandha ityete padārthā nānā, svatattva-prayojana-lakṣaṇa-matyabhidhāna kuto'ṇuhariṇamaṇḍūkakāraṇakāryadharaṇisaṃyogaguṇotplavanakarmabhavanavyāvṛttitathāsamavāyāḥ, dravyādīnāmitaretarānātmakatvādatyantamanyatvānnirmūlatvāt sarvathā tattvavṛttivyatītatvāt, khapuṣpavat; anyathā bālakumāravat . bhedāditi ye vadanti teṣāṃ tannānātvaikānte atadātmakatvāt kuto'ṇuhariṇamaṇḍūkakāraṇakāryadharaṇisaṃyogaguṇotplavanakarmabhavanavyāvṛttitathāsamavāyāḥ ? aṇugrahaṇena hariṇamaṇḍūkasamavāyikāraṇadravyagrahaṇaṃ paramatena . hariṇamaṇḍūkagrahaṇena sambaddhāṇudvyaṇukādyārambhanirvṛttāvayavidravyaṃ kāryaṃ gṛhyate . tasya hariṇamaṇḍūkādidravyasya dharaṇyāṃ saṃyogo guṇaḥ, utplavanaṃ karma, bhavanaṃ bhāvaḥ sattā, vyāvṛttiranyabhavanavilakṣaṇo viśeṣaḥ, teṣāṃ tathāsamavāyaḥ sambandha iti ṣaḍapyete padārthā vakṣyamāṇakhapuṣpadṛṣṭāntā na santi . kā tarhi bhāvanā ? nāsti paraparikalpitaṃ dravyam, guṇakarmasāmānyaviśeṣānātmakatvāt, khapuṣpavat, tebhyo'- tyantamanyasvabhāvatvādvā . na guṇakarmaṇī staḥ, adravyātmatvāt, khapuṣpavat . evaṃ sāmānyaviśeṣasamavāyāḥ . na dravyaṃ sat, aguṇakarmatvāt, khapuṣpavat; asāmānyaviśeṣātmatvāt, khapuṣpavat . na pṛthivī pṛthivī iti vyapadeśyā, pṛthivītvādatyantamanyatvāt, jalavat . pṛthivītvaṃ pṛthivītvam iti na vyapadeśyam, pṛthivyā atyantamanyatvāt, jalatāvat . na santi guṇakarmasāmānyaviśeṣasamavāyāḥ, adravyātmakatvāt, khapuṣpavat . evamekaikamapi itarānātmakatvāt khapuṣpavannāsti, itarasvarūpavad vā na svātmasvarūpamiti śeṣapadārthadṛṣṭāntabhedādāyojyamiti . dravyaṃ bhavyam, dravyaṃ ca bhavye pā॰ 5 . 3 . 104 iti vacanād bhavatīti bhavyaṃ dravyam, bhavanaṃ ca bhāvaḥ . bhavanādanyatvād dravyādayo na santyeva vandhyāputravat . bhavanamapi dravyādanyatvād nāstyeva vandhyāputravat . na bhavati vā dravyam, bhavanasvarūpānāpatteḥ, vandhyāputravat . evaṃ bhavanamapi dravyasvarūpānāpatteḥ tadvat . evaṃ guṇādayo'pi . evaṃ vyāvṛttiḥ samavāyaśceti .

Linked texts (1)