Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 1.131

Nyāyāgamānusāriṇī 1.131

Language
Sanskrit

1.131

syānmataṃ bhavatām--kathaṃ pramāṇajyeṣṭhaṃ pratyakṣaṃ na pramāṇīkriyeta ? iti . tatra vaḥ sampradhāramimaṃ prayacchāmi--tadapi ca pratyakṣamevaṃ kalpyaṃ śāstravadevetyādi . śāstre jñāte'pi tadvihitakriyāsādhyatvāttadiṣṭaphalasya kriyāyāścāvyabhicārājjñāne, yathoktam— jānānāḥ sarvaśāstrāṇi cchindantaḥ sarvasaṃśayān . na ca te tat kariṣyanti gaccha svargaṃ na te bhayam .. iti . tasmāt jñānaṃ phalasyāvyabhicāri kāraṇaṃ kriyāsādhanavādino'pi, kimaṅgaṃ punarjñānamātrasādhanavādinaḥ ? iti tadeva vicāryate --śāstravadevetyārabhya yāvad vyañjanakāya iti . śāstra iva śāstravat, yathā śāstre'bhihitāḥ padārthā atyantavilakṣaṇāstathā pratyakṣamapi laukikapratyakṣavilakṣaṇaṃ tathānumānaṃ cāstu, tayorapyalaukikatvakalpanārthaṃ pratyakṣānumānayorapyalaukikatvasya kalpanārthaṃ lakṣaṇāntaraṃ kalpyam . kiṃ tat ? sāmānyaviśeṣaikāntasaṃvādi, sāmānyaṃ ca viśeṣaśca sāmānyaviśeṣau, sāmānyaviśeṣau ca sāmānyaviśeṣau ca sāmānyaviśeṣā ityekaśeṣaḥ sarūpatvāt sāmānyameva, na viśeṣaḥ; viśeṣa eva, na sāmānyam; tau parasparavilakṣaṇau vā iti ta eva ekāntā laukikapadārthavilakṣaṇāḥ śāstreṣu kalpitāḥ . taiḥ saṃvadituṃ śīlamasya tadidaṃ sāmānyaviśeṣaikāntasaṃvādi . ghaṭa ādiryasyāḥ kalpanāyāḥ sā ghaṭādikalpanā ghaṭasaṅkhyotkṣepaṇasattāghaṭatvādyadhyāropāt, tasyāḥ tataḥ kalpanāyā apoḍhaṃ pratyakṣaṃ kalpanīyam . syādāśaṅkā-- kalpanāpoḍhaṃ pratyakṣaṃ viśeṣaikāntavādina eva mataṃ netarayoḥ, tayoḥ kathamalaukikatvamiti cet, atrocyate— yat tāvad viśeṣamātraṃ svalakṣaṇaviṣayamanirdeśyaṃ pratyakṣaṃ tat kalpanāpoḍhatvādalaukikaṃ tat sāmānyānātmakatvāt khapuṣpavadasaditi siddham . tathā viśeṣānātmakatvāt khapuṣpavat sāmānyamātraṃ sarvaṃ sarvātmakaṃ kalpanāpoḍhaṃ vastu tadasat, asattvāt tajjñānamapi tadvat . tathobhayānekatvaikānte tayoritaretarānātmakatvāt khapuṣpavadabhāva ityalaukikatvam . yadyapi sāmānyaviśeṣavyapāśrayaṃ lakṣaṇamabhihitam --śrotrādivṛttiḥ pratyakṣam ṣaṣṭita॰, ātmendriyamano'rthasannikarṣād yad niṣpadyate tadanyat vai॰ sū॰ 3 . 1 . 18 ityādi, tathāpi sāmānyaviśeṣaikāntavādināṃ balāt tadeva kalpanāpoḍhamalaukikaṃ cetyāpannam, tasya cobhayātmakatvābhyupagame pratijñāhāniḥ . athavā tenaiva dūṣitatvāt kastau hatau haniṣyati ? iti tasyaivopari badhyate parikara ityanenābhiprāyeṇa pūrvameva tāvattatparikalpitapratyakṣalakṣaṇamupanyasya dūṣayitukāmaḥ sūrirityalamatiprasaṅgena .

Linked texts (2)