Dvadasharanayacakra 1.132
Nyāyāgamānusāriṇī 1.132
- Language
- Sanskrit
1.132
prakṛtamucyate --atha kā kalpanā yayāpoḍhaṃ jñānaṃ pratyakṣamiti ? atrocyate --nāma-jāti-guṇa- kriyādravyasvarūpāpannavastvantaranirūpaṇānusmaraṇavikalpanā . tato'poḍhamakṣādhipatyotpannamasādhāraṇārthaviṣayamabhidhānagocarātītaṃ pratyātmasaṃvedyaṃ jñānaṃ pratyakṣam . cakṣu- kriyā-dravyasvarūpāpannavastvantaranirūpaṇānusmaraṇavikalpanā . tato'poḍham apetam . nāma saṃjñā śabdaḥ ityanarthāntaram, taddvārikā kalpanā . sā dvividhā samāsataḥ--yādṛcchikī naimittikī ca . nāmagrahaṇād yādṛcchikī jātyādigrahaṇācca naimittikī gṛhītā . nimittanirapekṣaṃ nāma yādṛcchikaṃ ḍittho ḍavitthaḥ ityādi . śabdadvāratve satyapi jātyādinimittāpekṣā bhinnā . tatra gauḥ iti jātyā śuklaḥ iti guṇataḥ matublopādabhedopacārādvā viśeṣaṇasvarūpāpannaṃ tato viśeṣaṇādanyad vastu tayorviśeṣaṇaviśeṣyayorabhedasambandhanātmikayā kalpanayā pūrvaṃ manasā nirūpyate paścādanusmaryate . tathā ḍitthādiṣvapi asyedam, so'yam iti vā bhinnayorarthābhidhānayorabhedasambandhanayā nirūpaṇānusmaraṇe, śabdārthayornimittanaimittikayorbhinnayorabhedādhyāropāt . kriyāśabdeṣu pācakaḥ ityādiṣu nābhedopacāraḥ abhinnarūpatvāt kriyākriyāvatoḥ, ato na nirūpaṇaṃ kintu anusmaraṇameva . sarvatra ca śabdārthābhedopacārānnirūpaṇānusmaraṇe sta eva . tathā dravyaśabdeṣu saṃyogasamavāyanimittād daṇḍī, viṣāṇī ityādiṣu . tasyāḥ kalpanāyā apoḍham . akṣādhipatyotpannamiti, rūpālokamanaskāracakṣurbhyaḥ sampravartate . vijñānaṃ maṇi-sūryāṃśu-gośakṛdbhya ivānalaḥ .. cakṣuḥ pratītya rūpaṃ ca ālokaṃ ca bāhyaṃ samanantaraniruddhaṃ manaḥsaṃjñitaṃ cittaṃ cittāntarāvakāśadānātmakaṃ pratītya cakṣurvijñānamutpadyate, caturbhiścittacaittāḥ abhi॰ ko॰ 2 . 64 iti siddhāntāt . tathāpi ca adhipatinā cakṣuṣā vyapadiśyate cakṣurvijñānam iti, asādhāraṇakāraṇatvāt, yathā yavāṅkura iti bījartuvārimārutākāśasaṃyoge satyapīti . asādhāraṇārthaviṣayamiti, cakṣurādijñānānāṃ parasparaviviktarūpādinirvikalpasvalakṣaṇaviṣayatvāt . abhidhānagocarātītam, manonirūpitārthaviṣayatvādabhidhānasya tadgocarātītam . kiṃ kāraṇam ? pratyātmasaṃvedyatvāt, ātmānamātmānaṃ prati pratyātma, pratyātmanā saṃvedyate nānyasmai śakyamākhyātuṃ śūlādivedanāsvarūpavat . jñānamiti kalpanāyā anyatrāsambhavāt sambandhaḥ . pratyakṣam, akṣamakṣaṃ prati vṛtteḥ pañcendriyajam .
Linked texts (1)
- Dvādaśāranayacakra — Mallavādin, Sanskrit