Dvadasharanayacakra 1.137
Nyāyāgamānusāriṇī 1.137
- Language
- Sanskrit
1.137
evaṃ tāvat kalpitameva bhavatsiddhānte, kiṃ sampradhāraṇayā atra ? idānīṃ paramārtho vicāryate— kalpitamapi tu idamaphalamityādi . nāsya phalamiti aphalam . kiṃ kāraṇam ? alaukikatvāt, kharaviṣāṇakuṇṭhatīkṣṇādikalpanavat . kasmādalaukikatvamiti cet, svavacanavyapekṣākṣepadustaravirodhapari- hāraṃ tvaduktivadevedamapratyakṣam, kalpanātmakatvānnirūpaṇavikalpātmakatvādālambanaviparītapratipattyātmakatvādadhyāropātmakatvāt sāmānyarūpaviṣayatvāt tadatadviṣayavṛttitvāt sadasadabhedaparigrahātmakatvāt sarvathā sādhāraṇārthatvādeḥ, anumānādijñānavat . hāram . yasmāt svaṃ vacanaṃ svavacanaṃ pratyakṣalakṣaṇavādino dinnabhikṣoḥ, svavacanasya svavacane vā vyapekṣā pratyavamarśaḥ svavacanavyapekṣā, saiva ākṣepaḥ, tena ākṣepeṇa dustaro virodhasya parihāro'syeti svavacana vyapekṣākṣepadustaravirodhaparihāram, svenaivaitadvacanena paurvāpareṇa pratyavamṛśyamānena virudhyate sadāhaṃ maunavratiko'smi, pitā me kumārabrahmacārī ityādivacanavat, na tu asmadupapattivad dūṣyamidam, tadarthe dṛṣṭāntamāha --tvaduktivadevedam, yatheyaṃ tvaduktiḥ kalpanātmikā satī na pratyakṣaṃ tathaivedamapratyakṣamiti pratijñā . kalpanāpoḍhalakṣaṇalakṣitaṃ jñānamatra dharmi, tadapratyakṣatvadharmaviśiṣṭaṃ sādhyate . ko hetuḥ ? kalpanātmakatvāt . nanvidamasiddhaṃ kalpanātmakatvaṃ tasya jñānasya kalpanāpoḍhatvāt . atredaṃ tatsādhanārthamabhidhīyate dharmāntaram--tat kalpanātmakaṃ nirūpaṇavikalpātmakatvāt, idam ittham iti jñānaṃ nirūpaṇam, sa eva vikalpaḥ, tadātmakaṃ tat pratyakṣaṃ ghaṭatvādijñānavaditi . āha--nirūpaṇavikalpātmakatvamapyasiddhamindriyajñānasyeti, ācāryo'tra tatsādhanārthamāha --ālambanaviparītapratipattyātmakatvāt . tatrālambanaṃ dravyasanto nīlādiparamāṇavo na tatsamūho nīlapītādyākāravān, saṃvṛtisattvāt . tasyāpi nīlapītādyākārasya pratyekaṃ tāratamyavattvāt yathā pratipattirna tathālambanamityālambanaviparītapratipattyātmakaṃ tat . yadālambanaviparītapratipattyātmakaṃ na tat pratyakṣam, yathā sthāṇau puruṣapratipattiriti . syānmatam— dravyasatāmevāṇūnāṃ nīlapītādyākāratvānna viparītā pratipattiriti, etaccāyuktam, ākārasya adhyāropā- tmakatvāt, māṇavake siṃhatvādhyāropavat . sa cādhyāropita iti kuto gamyate ? sāmānyarūpaviṣayatvāt . tatsāmānyaṃ ca kārīṣa-tauṣa-tārṇa-pārṇādiviśeṣānāśritāgnitvavat . tadapi asiddhamiti cet, siddhameva, tadatadviṣayavṛttitvāt . sa ca asaśca viṣayastadatadviṣayau, tatra vṛttirasyeti tadatadviṣayavṛtti tad jñānam, anekaparamāṇusamūhajatvāt tasya samūhe teṣu ca vṛttatvāt, samūhasya asattvāt samūhināmeva dravyasatāmaṇūnāṃ sattvāt tayośca abhedena nīlādyākāraparigraheṇa jñānotpatteḥ . samūhāsattvaṃ ca tadagrahe tadbuddhyabhāvāt, balākāpaṅkti-muṣṭi-granthyādivat . uktaṃ ca— guṇānāṃ paramaṃ rūpaṃ na dṛṣṭipathamṛcchati . yat tu dṛṣṭipathaprāptaṃ tanmāyeva sutucchakam .. ṣaṣṭita॰ iti . uktaṃ vo'bhidharme eva--sañcitālambanāḥ pañca vijñānakāyāḥ, rūpādiparamāṇorekasyāsañcitasyālambanasya ghaṭanīlādiṣvabhāvāt . tathā sambhāvane'pi teṣāmatīndriyatvādālambanatvānupapatteścakṣurādivijñānānāṃ rūpādiparamāṇusaṅghāta evālambanam . tataḥ pratyekamālambanaparamāṇūnāṃ paramārthasatāmeṣāmaviṣayatā . ataḥ sadasadabhedaparigrahātmakatvāt taimirikakeśoṇḍukādijñānavat tadatadviṣayatvamasya . kiñcānyat — sarvathā sādhāraṇārthatvāt . sādhāraṇo'rtho'sya jñānasyeti sādhāraṇārtham . tatsādhāraṇārthatvamabhedaparigrahātmakatvāt . ādigrahaṇāt anvayavyatirekārthaviṣayatvāt sāmānyaviśeṣātmakārthaviṣayatvāt ityādibhyo hetubhyaḥ . dṛṣṭānto'numānādijñānāni tvayaivodāhṛtāni— bhrāntisaṃvṛtisajjñānamanumānānumānikam . smārtābhilāṣikaṃ ceti tadābhāsaṃ sataimiram .. pra॰ samu॰ 1 . 8 iti . tasmāddhetupārampaṇa kalpanātmakatvasiddherekaikasmādvoktahetorapratyakṣamidaṃ kalpanāpoḍhalakṣaṇalakṣitaṃ jñānam, anumānādijñānavaditi, yathā anumānādijñānaṃ kalpanātmakatvādapratyakṣaṃ tathā bhavateṣṭamindriyajñānam .
Linked texts (2)
- Dvādaśāranayacakra — Mallavādin, Sanskrit
- Ṣaṣṭitantra (fragments) — Sanskrit