Dvadasharanayacakra 1.216
Nyāyāgamānusāriṇī 1.216
- Language
- Sanskrit
1.216
atrocyate --nanu devānāṃpriya tvanmatavadeva vijñānavādavidhvaṃsanārtha evāyamārambhaḥ . yathedaṃ tiṣṭhatu tāvad bāhyārthābhāve vijñeyatvābhāvo vijñeyatvābhāve ca vijñānatvābhāvaḥ . vijñānaṃ hi pratyakṣādi . tatra katamad vijñānamātramidaṃ sarvaṃ traidhātukam ? na tāvat pratyakṣavijñānamātram, tasyaivamavasthatvāt . nānumānavijñānamātram, tasyāpi tatpūrvakatvāt tadasiddhāvasiddheratantvapaṭavat . na saṃśayabhrāntyādikalpanāvijñānamātraṃ kalpanāpoḍhaṃ pratyakṣamityetasya tvanmatasya tatsaṃvādino buddhavacanasya ca vidhvaṃsanārtho'yaṃ mamārambhastathā vijñānamātravādavidhvaṃsanārtho'pyayamevārambhaḥ, tvattīrthakarābhihitatvāt tasyāpi . athavā tatparamārthatvāt tatpratipādanārthatvācca sarvadeśanānāṃ bauddhīnāṃ tadvidhvaṃsanārtha evāyamārambhaḥ . etadapi pramāṇābhāvādayuktamiti grāhyam, pramāṇābhāvaśca prameyābhāvāditi sa doṣaḥ sthita eveti darśayati --tiṣṭhatu tāvadityādi . taṃ copāyena darśayiṣyannāha --bāhyārthābhāve vijñeyatvābhāvaḥ, tasya vijñānamātratvāt . vijñeyatvābhāve ca tasya vijñānatvamapi nāsti, vijānātīti hi vijñānam, kiṃ vijānāti vijñeyābhāve ? tataḥ prameyatvābhāvāt pramāṇatvābhāvaḥ pratyakṣasyeti jñeya-jñāna-pramāṇa-prameyatvavilakṣaṇaṃ khapuṣpavat kiṃ tat pratyakṣaṃ nāma ? ityeṣa doṣo durnivāraḥ, sa tāvat tiṣṭhatu . idaṃ tāvadastitvābhyupagamenaivānyathā vicāryate --vijñānaṃ hītyādi . hiśabdo dṛṣṭāntārthe, dṛṣṭaṃ hi loke vijñānaṃ pratyakṣādi, pratyakṣamanumānaṃ ca pramāṇe vijñāne . ādigrahaṇāt saṃśayaviparyayānadhyavasāyalakṣaṇāni ca vijñānāni pramāṇābhāsābhimatāni . idamasi tvaṃ praṣṭavyaḥ --tatra nirdhāryaṃ katamad vijñānamātramidaṃ sarvaṃ traidhātukamiti, naikamapi vijñānamātraṃ bhavatītyabhiprāyaḥ . brūyāstvam--pratyakṣavijñānamātramiti, tanna tāvat pratyakṣavijñānamātraṃ tasyaivamavasthatvāt, tasya pratyakṣavijñānasyaivamavasthā yathāsmābhirvyākhyātā na rūpādiviṣayā na samudāyaviṣayā na cakṣurādinimittā saṃvṛtyā paramārthena vā yujyate iti tasmānna pratyakṣavijñānamātram . syānmatam--anumānavijñānamātramiti . tadapi nānumānavijñānamātram . kiṃ kāraṇam ? tasyāpi tatpūrvakatvāt, tasyāpyanumānasya tatpūrvakatvāt pratyakṣapūrvakatvāt . pratyakṣapūrvakaṃ hi svānubhavottarabhāvivikalpātmakamavikalpajñānasamanantarajanmā'numānaṃ mānasamaindriyamayogimānasapratyakṣapūrvakameveṣyate, tasyaiva pratyakṣasyāsiddhau kuto'numānasiddhiḥ ? ato nānumānamātramata āha --tadasiddhāvasiddhiratantvapaṭavat . yathā tantupūrvakasya paṭasya tantvasiddhāvasiddhistatpūrvakatvāt tathā pratyakṣāsiddhāvasiddhiranumānasya . evaṃ tāvat pramāṇavijñānamātratvāsiddhiḥ . evaṃ tarhi saṃśayabhrāntyādikalpanāvijñānamātramastu, tadapi na saṃśayabhrāntyādikalpanāvijñānamātraṃ vā, na saṃśayamātraṃ na bhrāntyādimātram, ādigrahaṇānna svapnānubhavānubhūtānukāramātraṃ na taimirikakeśondukādyākāramātram, sarvasyāsya kalpanātmakasya pramāṇābhāsasya ata eva pratyakṣapūrvakatvādeva tadasiddhāva vā, ata eva . nānadhyavasāyamātram, anavagrahātmakatvāt tasya . tasmānna vijñānamātramityalamativikāśinyā saṅkathayā . anayaiva ca diśā svavacanavyapekṣaivākṣepo'viśeṣaikāntavādino'pi . sarvasarvātmakatāyāṃ śrotrādivṛttiḥ pratyakṣam ṣaṣṭita॰ iti bruvato nirvikalpatvādvibhāgābhāvāt siddheḥ . syānmatam--anadhyavasāyamātramastviti . tadapi nānadhyavasāyamātram, na asañcetitāvyaktasukhaduḥkhādisvarūpamityarthaḥ . kiṃ kāraṇam ? anavagrahātmakatvāt tasya, na hi tadatyantāsañcetitaṃ nāma jñānamasti . yadyapyavyaktajñānamasti apaṭutvāt tadarthāvagrahātmakaṃ na bhavatyato vijñānameva na bhavati, yasmād vijānātīti vijñānamiṣṭam, tacca na kiñcid vijānātīti nānadhyavasāyavijñānamātram . tasmānna vijñānamātram, pramāṇapramāṇābhāsavijñāneṣvanantarbhāvāt katamad vijñānamātramidaṃ sarvam ? etebhyaśca vijñānebhyo vyatiriktasyānyasya vijñānasyābhāvānna kiñcidetadvijñānamātraṃ sarvam . ityalamativikāśinyā saṅkathayeti saṅkṣipyopasaṃharati pratyakṣalakṣaṇasya sarvathā dūṣitatvāt, itarathā hyadyāpi dūṣaṇavacanaprapañcasyānekasyāvakāśo'stīti . evaṃ tāvadviśeṣaikāntavādinā kalpitaṃ laukikapratyakṣavilakṣaṇaṃ pratyakṣaṃ na ghaṭate, svavacanavyapekṣākṣepadustaravirodhatvāt .
Linked texts (2)
- Dvādaśāranayacakra — Mallavādin, Sanskrit
- Vārṣagaṇyatantra (fragments) — Sanskrit