Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 1.66

Nyāyāgamānusāriṇī 1.66

Language
Sanskrit

1.66

paraviṣayaviśeṣaparīkṣāvasaraḥ, tata āha --paraviṣayatāyāṃ tu viśeṣasyānavasthānādaviśeṣaḥ . nanu prāgapyuktam --parāpekṣapakṣāpattirvā iti, satyam, tatra upāttaparityāgādahṛdayatvāpādanadvāreṇa prasaṅgato'nye'pi paraviṣayatāyāṃ tu viśeṣasyānavasthānādaviśeṣaḥ . iha dravyādipratyapekṣayā sarvasyāsya sambaddhatvādekaikasya niravaśeṣamidaṃ jagad viśeṣaṇaṃ syāt, ekaghaṭasaṃhatanānāvasthaguṇavat . tatra sarvārthānāṃ nityapravṛttatvāt samayamapi nāsti teṣāṃ samavasthānaṃ yadāśrayo viśeṣārtho'vasthāpyeta, āttavat . doṣā uktāḥ, iha tu prādhānyenaiva anyena ca prakāreṇa doṣābhidhānaṃ prakriyate . anavasthānādaviśeṣa iti sādhayiṣyamāṇamanavasthānaṃ siddhaṃ kṛtvāha . yathā ca prāk asamānāvasthānādasāmānyam iti prakramya sāmānyābhāvaḥ pratipāditastathehāpi tadviparyayeṇa tadeva prakaraṇaṃ yojyam --kiṃ kāraṇam ? anavadhṛtaikatarakāryatvādityādi sarvaṃ tādṛgeva yāvat tata etāni ghaṭādivastvātmaviśeṣapakṣagrāhiṇāpyavaśyāpekṣyāṇi, pratyakṣata eva tathā tathā pareṇa viśiṣṭatvādātmanaḥ; kimu paraviṣayamukhyaviśeṣavādinā ? pratyakṣata eva tathā tathā paraviṣayasya viśeṣasya bhavanāt pareṇa viśiṣṭena bhūyata iti . iheti paraviṣayaviśeṣapakṣe dravyādipratyapekṣayā sarvasyāsya sambaddhatvādekaikasya niravaśeṣamidaṃ jagad viśeṣaṇamiti, pūrvavadeva dravyaṃ dravyāntarāṇi kṣetraṃ kālaṃ bhāvaṃ ca pratyapekṣate svaprabhedān paraprabhedāṃśca, evaṃ kṣetraṃ kālo bhāvaśceti sarvaṃ sarveṇa sambaddham, tasmāt sarvasya sambaddhatvāt pūrvavat sahakramavṛttirūpādiśivakādipṛthivyādivrīhyādyaṅkurādisamavasthānād dravyāṇāṃ kṣetrato'pi teṣāmekagatisamavasthānāt kālato'pyanekaprabhedopavarṇyadharmādyastikāyapṛthivyādipānīyādānadhāraṇādisamavasthānād bhāvato'pi pūrvavad dravyādirūpādiśivakādibhavanasamavasthānāt syādekaghaṭasaṃhatanānāvasthaguṇavaditi . yathoktam --dravyameva hi tathāvasthānād rūpādibhāvaṃ labhate, ekapuruṣapitṛputratvādivat , dravyameva hi ghaṭākhyaṃ rūpaṃ raso gandhaḥ sparśaḥ saṅkhyā saṃsthānaṃ śuklaṃ nīlaṃ tiktaṃ kaṭu surabhi mṛdu karkaśaṃ śuklataraṃ śuklatamaṃ cetyādiviśeṣaṇatāṃ nātivartate . ta eva hyete guṇāḥ paryāyāśca nānāvasthāḥ parasparaviśiṣṭāḥ parasparasya dravyasya ca viśeṣaṇam, dravyameva guṇāḥ paryāyāśca . tathānye'pi dravyakṣetrakālabhāvāḥ saprabhedā iti . syācchabdāt punaḥ syādetadevaṃ yadyetad vakṣyamāṇadoṣeṇa na vyāhanyetetyata āha --tatra sarvārthānāṃ nityapravṛttatvāt samayamapītyādi yāvad yadāśrayo viśeṣārtho'vasthāpyeteti . evaṃ parasparaviśeṣaṇatvena sarve'rthā nityaṃ pravṛttā eveti samayamātramapi nāsti teṣāṃ samavasthānam . samavasthānāśrayo hi viśeṣo'vasthāpyeta, tadabhāvāt kuto viśeṣaḥ ? ātta- vaditi tatkālāvagṛhītakṣaṇotpannavinaṣṭabhāvavadityarthaḥ . tataḥ kimiti cet, samavasthānābhāvānnirāśrayaḥ khapuṣpavannāsti viśeṣaḥ .

Linked texts (1)