Dvadasharanayacakra 1.72
Nyāyāgamānusāriṇī 1.72
- Language
- Sanskrit
1.72
atha tu tadbuddhyāsannameva grahīṣyate sāmānyaviśeṣayoriti . athetyadhikārāntare . turviśeṣaṇe prāktanāddeśakālāsattyadhikārād buddhyāsattyadhikāraṃ viśinaṣṭi . buddhyā āsannaṃ, saḥ iti buddhistadbuddhiḥ, yo'sau prathamo ghaṭaḥ sa eva dvitīya iti buddhiḥ . kā sā ? tattvānuvṛttibuddhiḥ, vyāvṛttibuddhirapi tadbuddhyāsattyā dravyatvabuddhau prasaktāyām nāpo na sikatā na śivakādirghaṭa eva iti . yathoktam --anuvṛttipratyayakāraṇaṃ sāmānyam, vyāvṛttibuddhiheturviśeṣaḥ iti . atra brūmaḥ --evaṃ tarhi dravyaguṇakarmaṇāṃ na sāmānyaṃ nāpi viśeṣaḥ . kiṃ kāraṇam ? teṣāṃ parasparāsattyabhāvāt . tayā tadbuddhyā dravyasya guṇasya karmaṇo vāsattirgṛhyate, kiṃ dravyabuddhyā guṇo gṛhyate karma vā ? dravyabuddhyā hi tad dravyameva, sannatā hi dravyasya dravyasya ca, tatraiva sāmānyaviśeṣau syātām, na guṇakarmaṇoḥ . evaṃ ca tayoḥ sattvasāmānya-dravyārambhādiviśeṣābhāvaḥ . tathāsattiḥ sikatānāṃ vajrasya ca, teṣāṃ sāmānyaviśeṣau syātām, na bhūmyambhasoḥ; yāvat tulyajāti- tadāsannatvād dravyam iti gṛhyate, tatraiva ca sāmānyaviśeṣau syātāṃ na guṇakarmaṇoḥ . kasmāt ? yasmāt tadbuddhyāsannatā dravyasya dravyasya ca, na dravyasya guṇasya ca, tathā na dravyasya karmaṇāṃ ca, na guṇasya karmaṇaśceti sāmānyābhāvo viśeṣābhāvaśca, tadbuddhyāsattyabhāvāt . evaṃ ca kṛtvā tayoḥ sattvasāmānya-dravyārambhādiviśeṣābhāvaḥ . tayoḥ dravyaguṇayorguṇakarmaṇordravyaguṇakarmaṇāṃ ca tayośca tayoścetyāvṛttyā sattvalakṣaṇaṃ sāmānyaṃ mā bhūt . tasmāt sat iti trayāṇāmaviśeṣa ityayuktam . tathā anityaṃ dravyavat kāryaṃ kāraṇaṃ sāmānyaviśeṣavat iti ca sāmānyaṃ dravyaguṇakarmaṇāṃ mā bhūt . uktaṃ ca vaḥ śāstre — sadanityaṃ dravyavat kāryaṃ kāraṇaṃ sāmānyaviśeṣavaditi dravyaguṇakarmaṇāmaviśeṣaḥ vai॰ sū॰ 1 . 1 . 8 . evaṃ tarhi anānātvaṃ dravyaguṇakarmaṇāṃ prāptam iti codite viśeṣa ucyate--nāviśeṣa eva, ārambhānārambhabhedāt, dravyāṇi dravyāntaramārabhante guṇāśca guṇāntaram . karma karmasādhyaṃ na vidyate vai॰ sū॰ 1 . 1 . 10--11 iti . kiñcānyat--lakṣaṇabhedāt, kriyāvad guṇavat samavāyikāraṇamiti dravyalakṣaṇam, dravyāśrayī aguṇavān saṃyogavibhāgeṣvakāraṇamanapekṣa iti guṇalakṣaṇam, ekadravyamaguṇaṃ saṃyogavibhāgeṣvanapekṣaṃ kāraṇamiti karmalakṣaṇam vai॰ sū॰ 1 . 1 . 15-16-17 . tathā virodhāvirodhabhedāt, kāryāvirodhi dravyaṃ kāraṇāvirodhi ca, ubhayathā guṇaḥ, kāryavirodhi karma vai॰ sū॰ 1 . 1 . 13-14 . ityevamādidravyaguṇakarmanānātvahetukalāpaśca viśeṣābhāvādanarthaka āpadyate . evaṃ tāvad dravyasya dravyasya ca sāmānyaviśeṣau syātām, na guṇakarmaṇoḥ .
Linked texts (1)
- Dvādaśāranayacakra — Mallavādin, Sanskrit