Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 2.20

Nyāyāgamānusāriṇī 2.20

Language
Sanskrit

2.20

abhyupetyāpi padāntarārthābhidhānaṃ doṣa ucyate --parapadārthavidhāne'pi ca padāntarapariśrutahotramātravṛttatvājjuhuyādarthamātrameveti kuryādarthopādānamabhedakam . padāntare'gnihotrapade pariśrutaṃ parigataṃ jñātam, kiṃ tat ? hotramātram, na tadvyatiriktamarthāntaraṃ gamyate, ato juhuyādityetasya śabdasya yo'rthastanmātra eva vṛttaḥ kuryācchabdaḥ, itiśabdo hetvarthe, asmāddhetorjuhuyācchabdārthamātratvāddhotraṃ kuryādityasyārtha kuryādarthopādānamabhedakaṃ tiṅpratyayārthaikībhūtaprakṛtyarthatvādagnisamāsāsattvāt, apaśabdaścāyamasminnarthe . syopādānamabhedakam, nāsti bhedo'syetyabhedakamabhinnārtham . kuto bhinnārthaṃ na bhavatīti cet, havanaṃ kuryāt ityasmādvākyārthāt . tasmāt ta eva doṣāḥ . syānmatam--mātragrahaṇāsiddhiragnipadaviśiṣṭasamāsatvāt . na hi hotramātrameva śrūyate, kiṃ tarhi ? agneragnāvagnaye vā hotramagnihotram, tat kuryāditi bhinno'rtha iti . etaccāyuktam, tiṅpratyayārthaikībhūtaprakṛtyarthatvād hotramātravṛttatvaṃ siddhamevetyarthaḥ . yatra tiṅpratyayārthenaikībhūtaḥ prakṛtyarthastatra prakṛtyarthamātravṛttirdṛṣṭā, yathā pralambate'dhyāgacchatīti . vaidharmyeṇa kumbhakāravat kāṇḍalāvavat samāsatvāt . kumbhakāravadeva viśiṣṭārthatvamiti cet, tadapi nopapadyate, agnisamāsāsattvāt, na hyasti agniśabdasya hotraśabdena tiṅpratyayārthasākāṅkṣeṇa samāsaḥ, sup supā samarthena saha samasyate pā॰ ma॰ bhā॰ 2 . 1 . 4 iti vacanāt . tiṅantena astikṣīrāśnītapibatādiṣu samāsadarśanādadoṣa iti cet, na, parigaṇitebhyo'nyatrābhāvāt tiṅantapratirūpakanipātasubantatvācca teṣām, asti nāsti diṣṭaṃ matiḥ pā॰ 4 . 4 . 60 iti prātipadikavat . anyathā devadattaḥ pacati ityatrāpi samāsaḥ syāt, na tu bhavati . sāmarthyābhāvācca samāsānupapattiḥ, samarthaḥ padavidhiḥ pā॰ 2 . 1 . 1 ityadhikārāt . asāmarthyaṃ ca sāpekṣatvāt, yathā śaṅkulākhaṇḍaprātipakṣyeṇa paśya śaṅkulayā khaṇḍaḥ iti samāsānupapattistadvat . na ca prādhānyābhāvāt devadattasya gurukulam ityanena tulyam, tatra tu pradhānatvādbhavati samāsaḥ . uktaṃ tu --bhavati hi pradhānaśabdasya sāpekṣasyāpi samāsaḥ pā॰ ma॰ bhā॰ 2 . 1 . 1 iti . na cātrāgniśabdasya hotraśabdasya vā prādhānyamasti, kuryājjuhuyāditi tiṅantasya kriyāvācinaḥ prādhānyāt sādhanānāṃ sādhyasiddhyarthapravṛttitvāt . apaśabdo hi nāma arthaviśeṣavivakṣāyāṃ tadabhidhāyitvarūpātikramāt . yathā goṇīśabdo hi sāsnādimatyarthe'paśabdaḥ, sa tu āvapane śabda eva . tathā gāvīśabdo'pi gavyavaseye'śaktiḥ gāvī ityasminnarthe śabda eva . tathā coktam— yastu prayuṅkte kuśalo viśeṣe śabdān yathāvadvyavahārayukte . so'nantamāpnoti jayaṃ paratra vāgyogavidduṣyati cāpaśabdaiḥ .. pā॰ ma॰ bhā॰ 1 . 1 . 1 tasmādapaśabdaścāyamasminnarthe kuryādarthopādānaṃ cābhedakamiti sādhūktam .

Linked texts (1)